Ocena brak

BRZĘKOWSKI JAN

Autor /maciana Dodano /13.02.2012

BRZĘKOWSKI JAN , ur. 18 XII 1903 w Wiśniczu N o w y m pod
Bochnią, zm. 3 VIII 1983 w Paryżu, poeta, teoretyk poezji i prozaik.
Uczestnik akcji plebiscytowej na Śląsku, walczył w powstaniu.
Studiował na UJ filologię pol. i romańską oraz farmację,
1924 poznał w Krakowie T. Peipera i nawiązał kontakt
z poetami krak. Awangardy, 1925 wydał nakł. > „Zwrotnicy"
swój pierwszy zbiór poezji Tętno. W 1928 wyjechał do Paryża,
gdzie zaprzyjaźnił się z wieloma wybitnymi przedstawicielami
międzynar. awangardy artyst. i pozyskał ich współpracę dla
pol.-franc. pisma „L Art Contemporain - Sztuka Współczesna",
które redagował 1929-30 z W. Chodasiewicz-Grabowską
(późniejszą żoną F. Legera); publikowane tu artykuły o malarstwie
wydał w zbiorze Kilometrage de la peinture contemporaine
(1931). Uprawiał też poezję w języku franc., ogłaszając
przed i po wojnie kilka tomików, ilustr. przez H. Arpa, M.
Ernsta, Legera. Równocześnie utrzymywał żywy kontakt
z ruchem awangardowym w Polsce: był korespondentem prasy
krajowej, brał udział w redagowaniu pisma > „Linia" (1931-
33); z W. Strzemińskim (ilustratorem kilku jego książek) i J.
Przybosiem należał do łódz. grupy lit.-artyst. „a.r." (powst.
1930), wyposażył M u z e u m Sztuki w Łodzi w cenną kolekcję
nowoczesnego malarstwa europejskiego. Podczas wojny pracował
w zarządzie Czerwonego Krzyża w Vichy, współdziałając
równocześnie z franc. ruchem oporu. W 1 9 4 7 osiadł w Amelie-
les-Bains (pod Perpignan), 1959 powrócił do publikacji
utworów w języku pol. (wyd. w londyńskiej Oficynie Poetów
i Malarzy i od 1966 w wydawnictwach krajowych).
Rozwijając koncepcje Awangardy Krak. (programowa rozprawa
Poezja integralna 1933) B. interesował się zwł. elipsą,
w której widział gł. element funkcjonalnej konstrukcji poet.
(zbiory wierszy Na katodzie 1928, W drugiej osobie 1933).
Śledząc ewolucję współcz. prozy i filmu zajmował się kategorią
czasu (Życie w czasie 1931, wyd. os. 1963) i sam eksperymentował
nią w powieściach parodystyczno-groteskowych.
Psychoanalityk w podróży (1929), Bankructwo prof. Muellera
(1931), 24 kochanków Perdity Loost (powst. 1939, wyd. 1961),
w których ośmieszał konwencje powieści sensacyjnej i psychol.
(podobny charakter ma młodzieńcza sztuka Dziurek
w Elsynorze, druk. „Dialog" 1970 nr 12). Zajmował się też
możliwością adaptacji elementów narracji powieściowej na
gruncie poezji, co znalazło wyraz w próbach kompozycji
symultanicznej (Odyseje 1948), w eksploatacji motywów przemijania,
podróży w czasie itp. (Przeszłość nieotwarta 1959,
Spotkanie rzeczy ostatecznych 1970). Swoją teorię sztuki B.
modyfikował w kolejnych rozprawach druk. 1937 (Integralizm
w czasie), 1938 (Wyobraźnia wyzwolona, O klasycznym i romantycznym
widzeniu poezji), 1939 (Czas poetycki), 1959
(Literatura antywalorów, uzasadniająca rolę pierwiastka antyestet.
w poezji), wyd. nast. z in. szkicami w zbiorze Wyobraźnia
wyzwolona (1966, wyd. 2 1976). D a w n y program „poezji integralnej"
uzupełnił formułą „poezji metarealnej", odchodząc
od awangardowego kultu cywilizacji, Peiperowskiej koncepcji
metafory wyrazowej i rygorów poetyki konstruktywistycznej
do surrealistycznych wizji unfantastycznionego, groteskowo
zdeformowanego świata (np. zbiory wierszy Razowy epos
1946, Science fiction 1964, Styczeń 1970, Nowa kosmogonia
1972). Kierunek tej ewolucji, widoczny również we wczesnej
skłonności do motywów onirycznych i poetycki asocjacyjnej
(Zaciśnięte dookoła ust 1936, wybór Erotyki 1969), wiąże
twórczość B. z surrealistami, poeta odrzucał jednak zaleconą
przez A. Bretona technikę „pisania automatycznego". Sennogroteskowe
wizje B., poddane racjonalizacji i podniesione do
rangi paraboli, stały się artyst. narzędziem poznania i interpretacji
świata i ludzkiej egzystencji. W a ż n y m źródłem do dziejów
pol. i franc. awangardy lit.-artyst. są szkice wspomnieniowe
B. z Wyobraźni wyzwolonej i zbioru W Krakowie i w Paryżu
(1968).

Wybór poezji, W. 196b; Poezje wybrane, W. 1970; Poezje, wstęp Z.
Bieńkowski, W. 1973; Szkice literackie i artystyczne 1925-1970, wybór,
oprać, i wstęp A.K. Waśkiewicz, Kr. 1978.
Z. BIEŃKOWSKI Polski nadrealista, „Twórczość" 1957 nr 6; J.
SŁAWIŃSKI O poezji J.B., „Twórczość" 1961 nr 9; A.K. WAŚKIEWICZ
Rygory wyobraźni wyzwolonej. O metarealizmie J.B., „Pam.
Lit." 1972 z. 3; W.P. SZYMAŃSKI Nadrealista mimo woli (poezja
J.B.), w: Neosymbolizm, Kr. 1973; A. PŁAUSZEWSKI Teoria poetycka
J.B., Prace Polonist. 31 (1975).
Andrzej Konkowski

Podobne prace

Do góry