Ocena brak

BRUCKNER ALEKSANDER

Autor /maciana Dodano /13.02.2012

BRUCKNER ALEKSANDER, ur. 29 I 1856 w Tarnopolu,
zm. 24 V 1939 w Berlinie, historyk kultury i literatury, slawista,
badacz dziejów języka. Po studiach slawist. we Lwowie (1872-
75) oraz w Lipsku i Berlinie (1876-78) habilitował się 1878 na
uniw. w Wiedniu. W 1881-1924 prof. języków i literatur słow.
na uniw. w Berlinie; czł. AN w Petersburgu (od 1890), w Pradze,
Belgradzie i Sofii, współred. czołowego pisma slawist.
„Archiv fiir slavische Philologie" (w Berlinie). Utrzymywał do
końca życia stały kontakt z pol. środowiskami nauk. jako czł.
AU w Krakowie (od 1888), TNW (od 1912), TNLw. (od 1920),
doctor h.c. USB (1926), laureat nagrody lit. m. Łodzi (1930),
współpracownik wielu krajowych periodyków, m. in. „Biblioteki
Warsz.", „Kwartalnika Hist.", „Ludu", „Pamiętnika Lit.",
Prac Filol., Wielkiej powszechnej encyklopedii ilustrowanej
(od 1904 red. działu hist.lit.) oraz serii wydawn., z BPP i BN na
czele. Ogromna wiedza, wszechstronność zainteresowań nauk.
i nie słabnąca pracowitość, a także wyjątkowo korzystne
warunki pracy badawczej (swoboda dostępu do zasobnych
zbiorów bibl. i arch., zarówno niem., jak ros.) sprawiły, że B.
stał się odkrywcą rozległych dziedzin piśmiennictwa staropol.,
takich jak średniowiecze, barok, czy reformacja polska. Znaleziska
swe, gruntownie odmieniające dotychczasowy obraz
dawnej literatury pol., a ważne przede wszystkim jako świadectwo
rodzimej kultury, obyczaju i języka, udostępniał w opracowaniach
filol.; ogłaszając m. in.> Kazania świętokrzyskie
(1891), Ogród fraszek W. Potockiego (1907), Rozmyślanie
przemyskie (1907), Kupca M. Reja (1924) i wiele tekstów
drobniejszych (np. Facecje polskie 1903), wśród których znalazł
się kompleks nazwany przez uczonego „literaturą
> sowizdrzalską". Na fundamencie tym wyrastały liczne studia
szczegółowe, jak Średniowieczna poezja łacińska w Polsce
(1892-94), Kazania średniowieczne (1895-97), Apokryfy średniowieczne
(1900-04), Ezopy polskie (1902), Literatura religijna
w Polsce średniowiecznej (1902-04), Różnowiercy polscy
(1905), obszerna monografia Mikołaj Rej (1905) i in. pomniejsze,
sięgające od Bogurodzicy po Marię Malczewskiego. Ich
ukoronowaniem były wielkie Ujęcia syntet., obliczone na
szeroki krąg odbiorców: Dzieje literatury polskiej w zarysie
(t. 1-2 1903, wyd. 31924), znane również w uprzednim opracowaniu
niem. (Lipsk 1901, wyd. 2 1922) i w licznych pol. wersjach
skróconych, Dzieje kultury polskiej (i. 1-3 1930-31, t. 4 1946;
wyd. 3 1957-58) i Encyklopedia staropolska (t. 1-2 1937-38).
Ostatni wybitny wyraziciel uniwersalnych ambicji humanistyki
pozytywist., zjawiska lit. ukazywał B. w ścisłym powiązaniu
z wielorakimi objawami kultury umysłowej i materialnej oraz
z dziejami języka, poświęcając przy tym wiele uwagi sprawom
dotychczas pomijanym bądź traktowanym marginalnie, jak
literatura lud. i popularna, kształtowanie się środowisk twórczych
i czytelniczych, promieniowanie literatury pol. na kraje
ościenne (zwł. na Ruś ukrainną i moskiewską); osobno opracował
Historię literatury rosyjskiej, zarówno w wersji niem.
(Lipsk 1905), jak obszerniejszej pol. (t. 1-2 1922).
W dorobku językoznawczym B. znalażły się - obok prac
drobniejszych z dziedziny średniow. słownictwa, nazw miejscowych
czy zapożyczeń językowych - dzieła nowatorskie
i przez wiele lat nie zastąpione, choć dalekie od doskonałości
nauk., mianowicie Dzieje języka polskiego (1906, wyd. 4
zmień, i uzup. 1960) i Słownik etymologiczny języka polskiego
(1927, wznów. 1957). Prace uczonego zawierają też wiele
materiałów cennych dla folklorystyki, dotyczących m. in. dawnych
wierzeń (Mitologia słowiańska 1918, Mitologia polska
1924), a zwł. dla paremiografii, która zawdzięcza mu kilka tys.
przysłów nie znanych S. Adalbergowi (studium Przysłowia,
druk. 1895 w „Ateneum"), opracowanych jednak bez troski
o ścisłość źródłowo-dokumentacyjną i potrzeby czytelnika.
(brak koniecznego w pracach tego typu indeksu). A sprawa to
dla oceny dorobku B. typowa. Wspaniały polihistor i erudyta.;
pisał szybko i raczej dla siebie niż dla swego odbiorcy. Sam
doskonale zorientowany - mimo wielu nieuniknionych omyłek
i błędnych hipotez-w labiryntach dawnej kultury, nie dbał
o sporządzenie klucza umożliwiającego orientację w jego
wędrówkach i odkryciach naukowych. Stąd badacz obszarowi
przezeń odkrywanych na każdym szlaku trafia na ślady jego
kroków, ale stale musi je kontrolować, bo nader często ślady te
zawodne. Inna rzecz, iż wędrówka tropami tego wielkiego
inicjatora nauk. zawsze jest owocna, nawet bowiem stwierdzeń
nie jego omyłek otwiera zwykle nowe horyzonty poznawcze.

Kultura - piśmiennictwo - folklor, wybór i oprac. W. Berbelicki
i T. Ulewicz, W. 1974; Początki i rozwój języka polskiego, wybór i oprac. Karaś, W. 1974.
OLP V 4 (W. Berbelicki, T. Ulewicz);;SFP (J. Krzyżanowski);
J. KRZYŻANOWSKI Prace literackie A.B., „Przegl. Współcz." 192fel
Studia staropolskie. Księga ku czci A.B., Kr. 1928 (tu W.T. Wisłocłn
Bibliografia prac A.B.), J. KRZYŻANOWSKI A.B. „Pam. Lit.'' 1946
z 1/2; W. BERBELICKI Dwugłos pośmiertny o B. (W. Borowy i
I. Chrzanowski), „Ruch Lit." 1970 z. 2; T. ULEWICZ OB. oraz paru
innych sprawach-po ludzku, „Ruch Lit." 1971 z. 5; W trzydziestolecie
śmierci A.B. Sesja rocznicowa, red. T. Ulewicz, Kr. 1971 (tu W. Berbelicki
 Bibliografia A.B. za lata 1927-1970).
Julian Krzyżanowski

Podobne prace

Do góry