Ocena brak

Brąz (technologia uzyskiwania i obróbki)

Autor /BorysS Dodano /07.05.2013

Miedź, podstawowy surowiec do produkcji brązu, na terenie Europy uzyskiwano ze złóż rudy dostępnych powierzchniowo lub przy zastosowaniu prostych metod górniczych. Były to najczęściej zwykłe, nieregularne leje drążone w podłożu, na terenie skalistym mające charakter jakby małych kamieniołomów. W przypadku stokowych wychodni żył rudy drążono w głąb stoku poziome lub ukośne sztolnie, podejmując niekiedy monumentalne roboty górnicze. Klasycznym przykładem takiego przedsięwzięcia jest słynny zespół kopalni w Alpach Salzburskich, w rejonie Miihlbach-Bischofs-hofen, zwłaszcza na Mitterbergu.

Eksploatowano tu żyły pirytów o grub. 2 m, drążąc chodniki opadające pod kątem 20-30' i sięgające w głąb górotworu do 160 m. Zespół sztolni obejmował rozległy stok góry w strefie o szer. ok. 1 600 m. Eksploatację prowadzono, stosując metodę ognia i wody oraz krusząc popękany górotwór za pomocą klinów. Przy rozbijaniu pokruszonych termicznie skał posługiwano się brązowymi kilofami z tuleją i kamiennymi młotami. Przed opadającymi głazami zabezpieczano górników, budując drewniane pomosty, na których podkładano równocześnie ogień do podgrzania eksploatowanego „przodka”. Dla odciążenia eksploatowanego górotworu drążono nad złożem dodatkowe chodniki. Wysokość eksploatowanych sztolni sięga przy wejściu 30 m.

Wydobywana z kopalni w drewnianych smykach ruda była na miejscu poddawana wstępnej obróbce, tj. sortowana, oczyszczana z bezwartościowych skał, a następnie tłuczona młotami kamiennymi i mielona na proszek rozcieraczami w kamiennych żarnach. Resztek bezwartościowej domieszki pozbywano się, płucząc rozdrobnioną rudę w drewnianych nieckach. Dla pozyskania metalu z oczyszczonej rudy stosowano prażenie (w celu usunięcia lotnych cząstek, np. siarki), a następnie wytapianie. Piece (dymarki) do wytopu miedzi miały kształt niewielkich zagłębionych w ziemię wieżyc, zbudowanych z kamienia oblepianego gliną lub z gliny. Rudę zmieszaną z węglem drzewnym topiono na warstwie drewna lub węgli drzewnych, uzyskując plackowate bryły czystego metalu. W tej formie były one przedmiotem dystrybucji surowca, gotowego do dalszej obróbki w celu uzyskania gotowych przedmiotów brązowych. Ta faza procesu produkcyjnego dokonywała się już poza strefą przykopal-nianą, obejmującą tak eksploatowane złoża, jak i zespół piecowisk do wytopu metalu.

Górnicy, rudnicy, hutnicy itp. zajmujący się eksploatacją, wstępną obróbką rudy i wytopem metalu, najprawdopodobniej zamieszkiwali osiedla w dolinach, a w rejonie kopalni przebywali jedynie czasowo w doraźnych obozowiskach. Przy wejściu do jednej z kopalń, na Einódberg, na występie skalnym odkryto pozostałości domu z narzędziami do wydobywania i przetwarzania rudy (młotami kamiennymi, rozcieraczami itp.), a także z ceramiką, szpilami do spinania wierzchnich okryć itd.

W porównaniu z miedzią, w stanie ciekłym nie nadającą się w zasadzie do odlewania przedmiotów w formach innych niż jamowe, brąz wykazuje w tym zakresie o wiele korzystniejsze cechy. Dłuższy czas stygnięcia powoduje, że obok form jamowych zaczęto stosować również bardziej skomplikowane, dwu- i wieloczęścio-we formy kadłubowe (skrzyniowe). Z czasem obok form kamiennych zaczęto stosować także jednorazowe, niszczejące formy gliniane, wykorzystując technikę odlewu na tzw. tracony wosk. Model wykonywanego przedmiotu sporządzano z wosku, oblepiano gliną i wypalano, a na miejsce wytopionego wosku wlewano ciekły brąz. Obok odlewania znano też plastyczną obróbkę przez kucie czy wyciąganie. Stosowano też techniki wtórnego opracowywania powierzchni, usuwania szwów odlewniczych, tiybowania, cyzelowania itp.

Wszystkie te zajęcia od przetapiania brązu z domieszką innego metalu, topienia w tyglach glinianych w ogniu palenisk ze sztucznym nadmuchem, odlewania przedmiotów w przygotowanych wcześniej formach za pomocą glinianych łyżek lejniczych itp., aż po ich wtórną obróbkę były domeną specjalistów, „metalur-gów”-odlewników. Ich wiedza i umiejętności, owiane nimbem tajemnicy, a przede wszystkim społeczno-ekonomiczne i symboliczne znaczenie wytworów ich pracy nadawały im szczególny status w ówczesnych społecznościach. Wyraża się to m.in. występowaniem na cmentarzyskach pochówków wyposażonych w zestawy narzędzi odlewniczych, np. formy odlewnicze, gliniane łyżki lejnicze, tygle, dysze — atrybuty podkreślające odrębność „zawodową” i społeczną „mistrzów brązu”.

Podobne prace

Do góry