Ocena brak

BRANDENBURGIA, Marchia Brandenburska

Autor /Kalistrat Dodano /11.07.2012

Niem. państwo
terytorialne utworzone na ziemiach Słowian Zach., dążące do powiększenia obszaru, m.in. kosztem pn.-zach. ziem pol.;
od 1701 centr, prowincja Królestwa Prus (Prusy). Dzieliła
się na Starą Marchię (na zach. od Łaby), Środk. (między Łabą
i Odrą wraz z Ziemią Lubuską) i Nową (na pn. od dolnej Warty
i Noteci); od XIII w. stolicą B. jest — Berlin.

I. OKRES ŚREDNIOWIECZA — Na lewym brzegu Łaby, gdzie
w końcu Vili W. Karol Wielki podbił plemiona słow., wykształciła
się w ppł. X w. saska Marchia Pn., której władcom podlegały
do 983, a później okresowo, ziemie na wschód od Łaby; 948
powstały tam bpstwa w — Brandenburgu i -> Havelbergu.
W 1134 ces. Lotar nadał Marchię Pn. — Albrechtowi Niedźwiedziowi,
który natychmiast rozpoczął podboje za Łabą;
opanował Brandenburg (1150-57) oraz przeniósł tu swoją stolicę
i od niego przyjął tytuł;

politykę podboju ziem słow. kontynuowali
jego następcy, którzy 1200-58 przyłączyli do B. ziemię
barnimską, teltowską, wkrzaóską (Uckermark), stargardzką,
bezrzecką (okolice Neubrandenburga), lubuską (1250-53);
Brandenburczycy nast. zajęli słabo zaludnione pogranicze pom.-
wlkp., a 1271 Gdańsk; stąd zostali wyparci przez — Bolesława
Pobożnego, księcia wlkp.; 1308 ponownie zajęli Gdańsk, skąd
zostali wyparci przez Krzyżaków, wezwanych na pomoc przez
Władysława Łokietka;

ponadto zajęli Łużyce Górne (1253)
i Dolne (1304), Krosno Odrzańskie (1294, utracili je 1315)
oraz in. sąsiednie obszary; uzyskali ponadto zwierzchność lenną
nad Pomorzem Zachodnim.
Na zdobytych ziemiach słow. przysługiwały margrabiom kompetencje
polit, władców mających pełną zwierzchność terytorialną.

W stosunku do Kościoła mieli większe uprawnienia niż
książęta Rzeszy ; m.in. byli zobowiązani prowadzić akcję chrystianizacyjną,
bronić Kościoła oraz organizować jego życie (z tego
tytułu pobierali część dziesięcin należących do bpów); dlatego
np. Albrecht Niedźwiedź restytuował działalność bpstwa w Havelbergu
i Brandenburgu, a jego następcy dokonali zmian granic
diecezji (np. należącą do diec. lubuskiej ziemię barnimską wcielono
do diec. brandenburskiej, skrawki zaś Pomorza Zach. do
diec. havelberskiej ; zajęte krańce diec. poznańskiej włączono
do diec. kamieńskiej (m.in. Santok).

Margrabiowie popierali
fundowanie klasztorów, zwł. norbertańskich (Leska — 1138-39,
Jerichow — 1144, Havelberg— 1148), cysterskich (Zinna — 1170,
Lehnin — 1180, Chorin — 1231), templariuszy i joannitów (Nemerow,
Gardów, Mirów);

dbali zwł. o rozwój parafii, wydając
m.in. szczegółowe przepisy dotyczące wysokości uposażenia
(np. Jan I i Otton III nakazali 1238 uposażyć parafie w 4 łany
ziemi). W polit, planach margrabiów klasztory i gęsta sieć kościołów
par. miały na celu integrację ziem słow. z terytorium
Marchii oraz germanizację mieszkańców.

Kiedy 1320 wymarła dynastia askańska, B. utraciła niektóre
ziemie i stała się przedmiotem kombinacji dynastycznych Wittelsbachów
i Luksemburgów. Złota bulla ces. Karola IV potwierdziła
1356 uroczyście prawa elektorskie margrabiów brandenburskich
(wykonywane przez nich od poł. XIII w.) do udziału
w wyborze króla rzym., przyszłego cesarza (dlatego przysługiwał
im tytuł kurfirsta; pierwszy używał go 1415 Fryderyk I).

W 1411-15 zmniejszoną terytorialnie B. otrzymał burgraf
z Norymbergi — Fryderyk VI (rządził B. do 1440 jako Fryderyk I
Hohenzollern). Rządzona centralistycznie przez Hohenzollernów
i ustawicznie powiększana (przed 1440 przyłączono do B. ziemie
przegnicką, wkrzańską, 1440 — Łużyce Dolne, 1454 — Nową
Marchię, 1483 — Krosno Odrzańskie) weszła B. w okres rozwoju
gosp., kulturalnego (powstawanie szkół miejskich;

1506 uniw.
we Frankfurcie n. Odrą) i rei.; wzrosła m.in. liczba klasztorów
(w pocz. XVI w. było 85, w tym 17 cysterskich, 14 franciszkańskich,
10 domin., 4 norbertańskie i in.), fundacji (szpitale, altarie,
legaty mszalne), bractw kośc, miejsc pielgrzymkowych (najbardziej
znane to Bad Wilsnack i Górzyca).

W X I V i 1. poł. X V w.
osiedliły się w B. niewielkie grupy waldensów i zwolenników
husytyzmu, którzy mimo działalności inkwizycji przetrwali do
XVI w. w okolicach Chojny, Prenzlau i Templina; ich oddziaływanie
rei. nie miało większego znaczenia.

W dziedzinie polityki kośc. nowi władcy B. dążyli do całkowitego podporządkowania
sobie Kościoła; bpstwa (brandenburskie, havelberskie, lubuskie)
poddano zwierzchnictwu lokalnych władców (Landeshoheit),
uniezależniając je od cesarza i Rzeszy (Reichunmittelbarkeit).

Elektorzy często nadawali bpstwa w nagrodę zasłużonym urzędnikom
Marchii, co usankcjonował przywilej pap. Mikołaja V
z 1447 udzielony Fryderykowi I I ; bpi byli poddanymi i urzędnikami
elektorów, którym płacili podatki i przed ich sądami rozstrzygali
spory ze świeckimi;

na podstawie prawa lokalnego należeli
do stanów Marchii, a z wyboru władców często pełnili
urząd kanclerza Marchii lub ważne misje dyplomatyczne. Władcy
B. popierali rozwój zakonów i instytucji kośc, ale nawet najmniejsza
fundacja na rzecz Kościoła wymagała ich zgody.

Mieszkańców B. starali się uwolnić od zagr. zwierzchności kośc,
np. Fryderyk II uzyskał 1448 od pap. Mikołaja V przywilej,
na mocy którego poddanych Marchii nie można było oskarżyć
przed sądem kośc. nie działającym na terenie B. ; Paweł II pozwolił
1467 joannitom baliwatu brandenburskiego na swobodny
wybór mistrza i uchylił konieczność zatwierdzania wyboru przez
przełożonego Przeoratu Niemiec i Wielkiego Mistrza Zakonu.

II. OKRES NOWOŻYTNY — Reformację luterańską B. przyjęła
dość późno z uwagi na to, że elektor Joachim I (1499-1535) był
gorliwym katolikiem i obrońcą praw Kościoła kat.; wydawał
liczne edykty (1521, 1524, 1533) przeciw zwolennikom Lutra;
w zwalczaniu luteranizmu współpracowali z nim bpi, niektóre
klasztory i profesorowie uniw. we Frankfurcie, zwł. K. -> Wimpina.

Wzrastająca w społeczeństwie marchijskim krytyka dotychczasowego
porządku kośc, dążenie do sekularyzacji dóbr kośc.
(z uwagi na zadłużenie mieszczan i szlachty u przedstawicieli
Kościoła i instytucji kośc), a także propaganda duchownych
kształconych w Wittenberdze (chętnie prezentowanych
na probostwa przez szlachtę i magistraty miast) sprawiły, iż
mimo zakazów doktryna Lutra miała w B. licznych zwolenników;

ułatwiło to elektorowi Joachimowi II (1535-71) i margrabiemu
Janowi z Kostrzynia (1535-71; rządził Nową Marchią
i in. ziemiami przyłączonymi do B. w X V w.) luteranizację
kraju; „nowy porządek kośc." wprowadzono przy pomocy
powołanych przez władców gen. wizytatorów kośc. działających
1538-39 w Nowej Marchii, a 1540-42, 1551-52, 1557-58 w części
B. należącej do Joachima II. Protesty bpów i kapituł katedralnych
przeciw odbywaniu wizytacji niezgodnych z prawem kan.
nie odniosły skutku.

Dokonany pod naciskiem Joachima II
wybór 7-letniego margrabiego Joachima Fryderyka na bpa
Havelbergu (1553), a później Lubusza (1555) i Brandenburga
(1560) stał się powodem oddania w ręce elektora zarządu nad
majątkami bpstw, które 1571 upaństwowiono.

Równocześnie
zniesiono klasztory, a zabudowania przeznaczono na szpitale,
szkoły lub sprzedano osobom prywatnym. Z zakonów pozostawiono
tylko joannitów, którzy 1538 przyjęli protestantyzm
(istnieli w B. do 1811).

Ustanowienie urzędu gen. superintendenta,
berlińskiego konsystorza oraz 9 inspektorów (ok. 1560) dało
początek protest, organizacji kośc. podporządkowanej władcom
B. W kwestiach dogm. trzymano się nauki Lutra w interpretacji
A. Muscula i G. Cölestina przyjętej 1572 jako Corpus doctrinae
Brandenburgensium; protestantyzm luterański stał się religią
państw.; wyznawanie wiary kat. zostało zakazane. Kiedy 1598
Joachim Fryderyk objął urząd elektora, przestał używać tytułów
biskupich, wymazując ostatni ślad kat. organizacji kośc. w B.

W pocz. X V I I w. w wyniku współpracy elektorów z Niderlandami
szerzył się w B. kalwinizm; przyjęcie 1613 przez Jana Zygmunta
kalwinizmu i próba narzucenia go mieszkańcom spotkały
się z opozycją; wbrew obowiązującej zasadzie -> cuius regio,
eius religio reskryptem z 1615 Jan Zygmunt zobowiązał się
respektować prawa luterańskie poddanych.

W 2. poł. XVII w.
nastąpił dalszy rozwój terytorialny i polityczny B. Elektor
Fryderyk Wilhelm (1640-88) uzyskał 1648 Pomorze Zach. na
wsch. od Odry (1679 nadto Kamień i Gryfino) oraz zwolnienie
Księstwa Prus. od pol. zwierzchności lennej (elektorzy B. byli od 1603 regentami, od 1618 książętami lennymi Księstwa Prus.).

Fryderyk Wilhelm 1661 pozwolił na osiedlanie się w granicach B.
francuskim hugenotom, którym edyktem poczdamskim zagwarantował
1685 pełną wolność religijną. Jego następca, Fryderyk
III, uzyskał od ces. Leopolda I zgodę na koronację;
obrzędu tego dokonał 1701 w Królewcu i przyjął tytuł króla
Prus (rządził jako Fryderyk I); stolicą królestwa został -> Berlin.

 

A.F. Riedel, Codex diplomaticus brandenburgensis I-XLI, B 1838-69;
„Märkische Forschungen" (B 1841-59); „Forschungen zur brandenburgischen und preussischen Geschichte" (B 1888-1944); A. Burgdorf, Märkische Kirchen-Geschichte, Cottbus 1891; F. Priebatsch, Staat und Kirche in der Mark B. am Ende des Mittelalters, ZKG 19 (1899) 397-430, 20 (1900) 159-185, 329-365, 21 (1901) 43-90; „Jahrbuch für brandenburgische Kirchengeschichte" (B 1904- ; od 1963 [...] Berlin-brandenburgische [...]); G. Brunner, Ketzer und Inquisition in der Mark B. im ausgehenden Mittelalter, B 1904; B. Hennig, Die Kirchenpolitik der älteren Hohenzollern in der Mark B. und die päpstlichen Privilegien des Jahres 1447, L 1906; Die Kunstdenkmäler der Provinz B. I-VII, B 1907-41 ; H.F. Schmid, Das Recht der Gründung und Ausstattung von Kirchen im kolonialen Teile der Magdeburger Kirchenprovinz während des Mittelalters, Wei 1924; „Brandenburgisches Jahrbuch" (B 1926-31); V. Herald, Die brandenburgische Kirchenvisitationsabschiede des 16. und 17. Jahrhunderts I-II, B 1928-63; E. Mengin, Das Recht der französisch-reformierten Kirche in Preussen, B 1929; „Wichmann-Jahrbuch des Geschichtsvereins Katholische Mark" (B 1930-, od 1953 „[...] für Kirchengeschichte im Bistum Berlin"); K. Pfändtner, Ein Jahrtausend katholischen Christentums in der Mark B., B 193 i ; Z. Sulowski, Ujęcia kartograficzne granic zachodnich Polski przedrozbiorowej, RHis 23 (1957) 115-135; T.E. Opgenoorth, Die Ballet B. des Johannlterordens tm Zettalter der Reformation und Gegenreformation, Wü 1963;G. Labuda, SSS III 168-177; K. Myśliński, Słowiańska Brenna-Brandenburg t jej przejście pod rządy margrabiów w pol. XII wieku, RLb 10 (1967) 63-101 ; H.J. Schreckenbach, Bibliographie zur Geschichte der Mark B., Wei 1970,1 370-384, 421-452; J. Beumer, Die oekumenischen Bestrebungen des ersten lutherischen Kurfürsten der Mark B.— Joachim II, ThG 63(1973) 105-119; G. Labuda, Zajęcie Ziemi Lubuskiej przez margrabiów brandenburskich w polowie XIII wieku, SKHS 28 (1973) 311-322.

Podobne prace

Do góry