Ocena brak

BOŻE, COŚ POLSKĘ

Autor /ktos Dodano /27.06.2012

Polska pieśń patriotyczno-religijna;
tradycyjnie uważano ją za hymn narodowy.

Tekst pierwotny, pt. Pieśń narodowa za pomyślność króla,
napisał 1816 A. Feliński jako pieśń na cześć ces. Aleksandra I
(pierwodruk pt. Hymn na rocznicę ogłoszenia Królestwa Polskiego
z woli Naczelnego Wodza wojsku polskiemu do śpiewu podany,
Pamiętnik Warszawski" 5 (1816) 455-456), jako odpowiednik
ang. hymnu God save the King; składał się z 4 zwrotek oraz refrenu;
śpiewany początkowo jako kośc hymn wojskowy, a nast.
także podczas różnych uroczystości ku czci cesarza i jego rodziny.

Hymn ten miał od początku różne tytuły, m.in. Boże, zachowaj
nam króla, Do Ciebie, Boże, zanosim błaganie; pt. B.c.P. druk.
pierwszy raz w „Gazecie Korespondenta Warszawskiego i Zagranicznego"
(1816) nr 74; z uwagi na wyraźne odwołanie do
osoby monarchy w refrenie i 2 ostatnich zwrotkach widziano
w hymnie akt lojalności Felińskiego wobec Aleksandra I (A.
Poliński), ale także przejaw dyplomacji, dyktowanej ówczesną
sytuacją polit. Polski (K. Bartoszewicz).

Wskutek zmiany atmosfery
politycznej hymn w pierwotnej wersji szybko się zdezaktualizował
(sam Feliński nie umieścił go w swym zbiorze poezji
z 1818).

Wkrótce zaczęto przerabiać jego tekst i już przed 1830
znany był jako pieśń patriotyczna (o różnej liczbie zwrotek);
znacznie zmieniony 4-zwrotkowy tekst pt. Do Boga podał m.in.
K.W. Wójcicki w zbiorze Pieśni ojczyste (Wwa 1830, 26-27);
w miejsce 2 ostatnich zwrotek Felińskiego włączono nieco zmodyfikowane
2 ostatnie zwrotki z utworu A. Góreckiego Hymn
do Boga o zachowanie wolności (pierwodruk „Pamiętnik Warszawski"
7(1817) 225-226) oraz zmieniono refren.

Ta wersja
była z kolei podstawą licznych przeróbek oraz uzupełnień i z czasem
osiągnęła najczęściej spotykaną postać 10 lub 11 zwrotek;
przedrukowywarso ją w różnych wersjach w licznych zbiorach
pieśni patriotycznych w kraju i na emigracji, m.in. Bard nadwiślański
nad brzegami Duransy i Rodanu (Avignon 1832),
Śpiewy burszów polskich (Ph 1835), Modly narodu polskiego
(bmw 1861), Pieśni narodowe dziś powszechnie po kościołach
polskich śpiewane (Bru 1862), Lutnia, Piosennik polski (L 1863),
Pieśni polskie (Kr 1883, 18924), Pieśni narodowe (Kr 1900),
Modlitwy za Ojczyznę (Wwa 1916), Pieśni żołnierzy polskich
1914-16 (Kr 1916), Powstanie styczniowe. Zbiór pieśni i poezyj
(Wwa 1931). Aprobatę kośc. otrzymała pieśń najwcześniej w archidiecezji
gnieźn.-pozn. w modlitewniku wyd. z polecenia abpa
M. Dunina (Pz 1850; wcześniejsze wyd. nie zawierają tej pieśni).

B.c.P. jest hymnem utrzymanym w podniosłej tonacji błagalnej
modlitwy do Boga, której przedmiotem jest w pierwszej
wersji prośba za cesarza i Polskę (por. refren Przed twe ołtarze
zanosim błaganie: Naszego króla zachowaj nam, Panie!), w nast.
zaś — tylko za ojczyznę i jej aktualne potrzeby (zmiana drugiej
części refrenu Naszą Ojczyznę racz nam wrócić. Panie! lub
Ojczyznę, wolność racz nam wrócić. Panie!)

Pod względem treściowym pieśń nawiązuje do dziejów narodu,
przywołując na zasadzie kontrastu najpierw okres świetności,
a nast. upadku (motywacja postawy błagalnej); w późniejszych
wersjach, zwł. związanych z powstaniami (1831, 1863),
ukazano bardzo szeroko sprawę nieszczęść nar., co wpłynęło
na zmianę pierwotnego tekstu hymnicznego w lamentacyjny;
z tego względu B.c.P. nazywano pieśnią rozpaczy i niemocy (J.
Lorentowicz).

Dopiero w wersji z okresu po odzyskaniu niepodległości
(1918), zamieszczanej także w aktualnie wyd. śpiewnikach,
nastąpiła zmiana tonacji; ograniczono się do 3 zwrotek,
w tym 2 zmodyfikowanych Felińskiego i zwrotki nowej, o wskrzeszeniu
Polski (por. Śpiewnik kościelny, Op 1973).
Popularność zawdzięcza B.c.P. połączeniu elementu patriotycznego
z rei. i nawiązaniu do nurtu mesjańskiego w literaturze
pol. ( -» mesjanizm).

Nazywana pol. marsylianką także poza
granicami Polski (Discours sur les affaires de Pologne, prononcé
par M. Benjean [...] 17 mars 1863, P 1963), śpiewana była podczas
nar. nabożeństw żałobnych (m.in. 22 V 1858 w Montmorency
— za zmarłych na obczyźnie Polaków ; 9 VIII 1861 w Gdańsku
— za księcia A. Czartoryskiego), a przede wszystkim z okazji
manifestacji nar. we wszystkich zaborach (m.in. 29 XI 1860,
w 30 rocznicę wybuchu powstania listopadowego, w Warszawie
przed kościołem Karmelitów na Lesznie, nast. także w in.
miastach).

Szczególnie popularna stała się w czasie powstania
1863, gdy uznano ją za reprezentatywny hymn nar. obok chorału
K. Ujejskiego Z dymem pożarów; była pobudką do walki, prośbą
o jej powodzenie, jak również pieśnią konsolacyjną w dniach
klęski; każde ważniejsze wydarzenie tego okresu było okazją do
tworzenia nowych zwrotek.

Pieśń B.c.P. przez cały okres zaborów zachowała rangę hymnu
nar.; podczas demonstracji 1905 śpiewana była przez lud warsz.
obok in. pieśni patriotycznych (por. M. Dąbrowska, Warszawa
naszej młodości, Wwa 1960, 42); w okresie I wojny świat, była
popularną pieśnią żołnierską oraz kośc, śpiewaną często po
nabożeństwie; obok Mazurka Dąbrowskiego była najczęściej
zakazywana przez władze zaborcze (zwł. pruskie). Po 1918 pretendowała
do roli oficjalnego hymnu pol. jako jedna z kilku
pieśni nar. (obok Warszawianki, Roty, Mazurka Dąbrowskiego);
od 1926 stała się pieśnią kośc. o charakterze patriotycznym.

O popularności utworu świadczą naśladownictwa, m.in.
I. Ślusarczyka Hymn nowy (Zbiór poetów polskich XIX w.,
Wwa 1962, 350-351), oraz zagraniczne - ang. (1864,1911),
białoruski (1861, 1862), franc (1861, 1863, 1867, 1895, 1915),
litew. (1861), niem. (1916, 1917), serb. (1861), węg. (1861),
wł. (1861, 1862, 1877, 1917), słowac (1868).

Szczególnym przykładem
ideowego oddziaływania była trawestacja utworu w języku
ros. — przekład pol. pt. Boże, coś Rosję („Dziennik Literacki"
(1861) 624).

Melodię do pieśni skomponował 1816 J. Kaszewski; zarzucono
ją później i śpiewano B.c.P. na melodię pieśni kośc. Bądź
pozdrowiona. Panienko Maryjo, a ostatecznie na melodię Serdeczna
Matko.

 

Marsylieza polska powstania 1863 roku, RuL 1 (1877) 309, 326; Kurier Warszawski 85 (1905) nr 304,313; I. Matuszewski, Poezja wolnościowa w Polsce, TI 47 (1906) 958; L. Meyet, Ze wspomnień rodzinnych śp. Kazimierza Koszewskiego, Kurier Warszawski 90 (1910) nr 184; A. Poliński, „Boże, coś Polskę", Romans i Powieść. Dodatek do Czasopisma Świat 7(1915) nr 44; K. Bartoszewicz, „Boże, coś Polskę". W setną rocznicę, TI 57(1916) 336, 378, 390; J. Lorentowicz, Polska pieśń niepodległa. Zarys literacki, Wwa 1917, 85-88; L. Komarnicki, Historia literatury polskiej wieku XIX, Wwa 1924, 108-112; J. Znamirowska, Liryka powstania listopadowego, Wwa 1930, 74; A. Belcikowska, Powstanie styczniowe. Zbiór pieśni i poezyj, Wwa 1931, 49-54; J. Znamirowska, Poezja powstania styczniowego, PaL 35 (1938) 127-130; NKorbut IV 451-456; J. Willaume, „Jeszcze Polska", w: Godło, barwy t hymn Rzeczypospolitej, Wwa 1963, 211, 219-229; Dziedzictwo literackie powstania styczniowego, Wwa 1964, 24-28 (passim); D. Wawrzykowska-Wierciochowa, Polska pieśń rewolucyjna. Monografia historyczna, Wwa 1970, 149-150, 178-294; P. Porwoł, Środki wizualne w procesie budzenia świadomości narodowej na Górnym Śląsku z przełomu XIX i XX wieku, STNKUL 21 (1974) 47-48.

Podobne prace

Do góry