Ocena brak

BONAWENTURA, właśc. Giovanni Fidanza Św. OFM

Autor /Radowit Dodano /26.06.2012

ur. ok. 1217 w Bagnoregio, zm. 15 VII 1274 w Lyonie, Teolog,
filozof, doktor Kościoła zw. doctor seraphictts (do pocz. XV w.
doctor dévolus).

I. ŻYCIE i DZIAŁALNOŚĆ — Początkowo kształcił się prawdopodobnie
we franciszkańskim klasztorze w Bagnoregio; 1236-42
studiował na wydz. artium w Paryżu, gdzie 1243 wstąpił do zakonu;
1243-48 studiował teologię pod kierunkiem Aleksandra
z Hales (do 1245) oraz Jana z La Rochelle, Wilhelma z Melitony,
Odona Rigauda.

W 1248-50 był bakałarzem bibl., 1250-52 - bakałarzem wykładającym
Sentencje; 1253 uzyskał licencjat z teologii; konflikt
między zakonami żebrzącymi a duchowieństwem diec. i uniwersytetem
spowodował, że dopiero 1257 na interwencję pap. Aleksandra
LV paryski wydz. teologii oficjalnie uznał stopień naukowy
B.

W 1257-74 był gen. zakonu; ze względu na interpretację,
obronę i organizację życia franciszkańskiego nazwano B drugim założycielem zakonu. W sporach wewn.zak. o interpretację
ubóstwa zajmował stanowisko umiarkowane. Skodyfikował
dotychczasowe prawodawstwo (Constitutiones narbonnenses
stały się 1260 podstawą prawną zakonu).

Bronił ideału życia
franciszkańskiego i zakonu przed skrajnym spirytualizmem
spirytuałowie) i wpływami joachimizmu (Joachim z Fiore);
na ataki przeciw zakonom żebrzącym Wilhelma z Saint-Amour
odpowiedział w Quaestiones disputatele de perfectione evangelica
(przed 1256), a Gerarda z Abbeville w Apologia pauperum (ok.
1269).

Dzięki interwencji B. i Piotra z Tarentaise konstytucja
Soboru Lyon. Religionum diversitatem, znosząca zakony żebrzące,
których reguły zostały zatwierdzone po Soborze Later. IV,
nie dotyczyła franciszkanów i dominikanów. W seriach konferencji
Collationes de 10 praeceptis (1267), Collationes de 7 donis
Spiritus Sancti (1268) i Collationes in Hexaemeron (1273) zwalczał
błędne tezy -> awerroizmu.

W 1265 nie przyjął nominacji
na bpa Yorku; 1273 pap. Grzegorz X mianował go bpem
Albano i kardynałem; na tym stanowisku odegrał B. ważną
rolę w zorganizowaniu Soboru Lyon. (1274) oraz w przygotowaniu
i zawarciu unii z grekami. B. kanonizował 14 IV 1482
pap. Sykstus IV, zaliczając go równocześnie w poczet doktorów
Kościoła; uroczystego ogłoszenia B. doktorem Kościoła dokonał
pap. Sykstus V 14 III 1588. Święto 15 VII, do 1969 14 VII.

II. DZIEŁA — Ważniejsze dzieła B.:

° filozoficzno-teologiczne
— Commentario in IV libros Sententiarum (1250-52),
De reductione artium ad tlieologiam (1250-57 lub 1273-74), Breviloquium
(przed 1257), Collationes de 10 praeceptis (1267), Collationes
de 7 donis Spiritus Sancti (1268), Collationes in Hexaemeron
(1273);

° egzegetyczne — Commentarius in Evangelium
sancti Lucae (1248-50);

° ascetyczno-mistyczne —
Itinerarium mentis in Deum (1259), De triplici via (ok. 1259),
Lignum vitae, Soliloquium (ok. 1259);

° dotyczące zakonu —
Quaestiones disputatae de perfectione evangelica (ok. 1255), Apologia
pauperum (ok. 1269), Constitutiones narbonnenses (1260),
Legenda maior. Legenda minor sancti Francisci (ok. 1261);

°
kaznodziejskie — Sermones de tempore, de Sanctis, de beata
Virgine Maria, de diversis.

Wydanie kryt. dzieł B. ukazało się pt. Docloris seraphici
sancti B. Opera omnia (I-X, Q 1882-1902). F. Delorme wydal
inną (niż w wyd. kryt.) redakcję Sancti B. Collationes in Hexaemeron
et bonaventurlana quaedam selecta (Q 1934). Questions
disputées de caritate, de novissimis, nie zamieszczone w Opera
omnia, wydał krytycznie P. Glorieux (P 1950).

Wykaz dzieł B.
odkrytych po ukazaniu się wyd. krytycznego podal J.G. Bougerai,
Introduction à l'étude de saint B. (Tou 1961, 246-250;
m.in. bardzo ważny odkryty w Asyżu kodeks 186 z notatkami
B. do Sentencji). Krytyczne wyd. częściowe Sancti B. opera
theologica selecta, editio minor (I-V, Q 1934-64), Tria opuscula:
Breviloquium, Itinerarium mentis in Deum, De reductione artium
ad theologiam (Q 1938), Decem opuscula ad tlieologiam myslicam
spectantia (Q 1949), Sancti B. Legenda duae de vita sancti Francisci
Seraphici (Q 1923). Z tłumaczeń ze względu na obszerne
wprowadzenie i bibliografię ważne jest wyd.: L. Amorós, B.
Aperribay, M. Oromi, Obras de san B. (1-VI, Ma 1945-49).

III. MYŚL FILOZOFICZNO-TEOLOGICZNA Źródłem filozofii
i teologii B. byla myśl Platona, Arystotelesa, Pseudo-Dionizego
Areopagity i wiktorynów, zwl. jednak myśl Augustyna: B. był
twórcą najpełniejszej syntezy -» augustynizmu XIII w. Jego rozważania
dotyczyły konkretnego człowieka, stworzonego w porządku
nadprzyr. wyposażonego w dążenia, które jedynie w tym
porządku znaleźć mogą pełne zaspokojenie.

Opierając się na doświadczeniu
potocznym, nauk., hist, i rei., dochodził do pierwszej
przyczyny — Boga, który stanowi ostateczną odpowiedź także
na pytania czysto filozoficzne.

Wysiłek rozumu prowadzić
miał do miłości, zamieniać się w modlitwę i mist, zjednoczenie
z Bogiem. Z bonawenturiańskiej syntezy przebija osobowość jej
twórcy, przeniknięta duchem Franciszka z Asyżu.

1. Filozofia, jaką uprawiał B., różni się formalnie od teologii,
ale jest wewnętrznie jej podporządkowana i dlatego tych 2 dziedzin nie należy rozdzielać; chociaż na drodze filoz. można poznać
niektóre prawdy w sposób pewny, bez teologii nie da się
rozwiązać w pełni nawet czysto filoz. problemów, np. zagadnienia
celu człowieka i środków do jego osiągnięcia (ponieważ cel
ten i środki mają charakter nadprzyr.), ostatecznej przyczyny
(Boga w nim samym nie można poznać tylko rozumem).

Tak
rozumiana filozofia jest niezbędna do uprawiania 3 rodzajów
teologii: spekulatywnej, symbolicznej i mistycznej.

2. B. wyróżnił 3 rodzaje poznania:

° zmysłowe poznanie
rzeczy materialnych, polegające na tym, że podczas działania
przedmiotu na zmysły władza poznawcza w sposób immanentny
wytwarza podobieństwo rzeczy (species sensibilis);

° naukowe
poznanie rzeczy materialnych w procesie intelektualnej
abstrakcji, rozumianej jednak nie po arystotelesowsku, jakkolwiek
wyrażonej w terminologii Arystotelesa: proces abstrakcji
jest reakcją intelektu wobec wyobrażenia, a podobieństwo poznawcze
(species intelligibilis) — samym intelektem zdeterminowanym
wg przedmiotu. Intelekt czynny i możnościowy to ta
sama władza, różnie nazywana zależnie od funkcji spełnianej
w procesie poznania.

W obydwu rodzajach poznania przedmiot
przynajmniej ubocznie jest przyczyną poznania; zapewnia to
poznaniu obiektywność;

° mądrościowe (sapiencjalne) poznanie
bytów duchowych dzięki oświeceniu (iluminacja). Iluminacja
polega na zestawieniu idei przedmiotu z ideą wzorczą
w Bogu, czyli jest oglądem rzeczy w ich wiecznych racjach;
stąd pochodzi powszechność i konieczność poznania.

Podmiot
poznaje i rozumuje zawsze w odniesieniu do racji wiecznych;
nie jest to jednak bezpośredni ogląd ani Boga, ani samych idei,
gdyż niemożliwy jest intuicyjny ogląd Boga w tym życiu. Poznaje
się natomiast zawsze w odniesieniu do Boga, ujętego jako
rzeczywistość konkretna i nieskończona, będąca kresem poznania
i porządku bytu (contuitio).

3. Istnienie Boga uważał B. za oczywiste, gdyż ideę Boga zakłada
każde intelektualne działanie, a obecność Boga w duszy
jest podstawą wiedzy o nim; skoro Bóg jest czystym bytem,
mówić, że Bóg jest Bogiem, znaczy twierdzić, że istnieje — si
Deus est Deus, Deus est (tak B. ujął dowód ontol. Anzelma
z Canterbury w De mysterio Trinitatis, I, 1,29; V, 15).

Można
wszakże dyskursywnie dowodzić istnienia Boga w oparciu o zasadę
przyczynowości sprawczej, celowej oraz potrzebę ładu. Ponieważ
jednak obranie punktu wyjścia nie ma wpływu na stwierdzenie
istnienia Boga, B. zmierzał raczej do mnożenia punktów
widzenia, z których dostrzec można Boga, niż do prowadzenia
do niego kilkoma utartymi szlakami; nie interesowała go technika
i kształt dowodów.

Nierozdzielnie złączona z naturą ludzką
jest afirmacja istnienia Boga, a nie zrozumienie jego istoty;
istotę Boga można ująć w sposób naturalny częściowo drogą
negacji i afirmacji, w stworzeniach i poprzez stworzenia, drogą
miłości i rozumu.

4. Bóg, będąc pełnią bytu i szczęścia, wystarcza sam sobie;
Bóg jest także miłością i dlatego stworzył świat i człowieka, by
dać stworzeniu uczestnictwo w swoim bycie i szczęściu. Stworzenie
jest wolnym dziełem Boga i dokonało się w czasie; choć
faktycznie prawdę tę poznali ludzie dzięki objawieniu, można
ją udowodnić za pomocą argumentów rozumowych, gdyż teza
o świecie istniejącym odwiecznie jest w sobie sprzeczna. Rzeczy
zostały stworzone w czasie wg idei wzorczych tkwiących odwiecznie
w umyśle Bożym (egzemplaryzm).

Najpierw stworzył
Bóg materię, nast. w ciągu 6 dni stworzenia umieścił w niej
racje zarodkowe ( -> rationes seminales), czyli ukształtowane na
wzór idei Bożych, a tkwiące potencjalnie w materii formy substancjalne,
ujawniające się w miarę powstawania nowych indywiduów
danego gatunku i kierujące jego rozwojem.

Tylko Bóg
jest bytem z siebie; wszystko inne jest bytem o tyle, o ile uczestniczy
w bycie Boga jako jego ślad, obraz lub podobieństwo.
Poza Bogiem każdy byt składa się z metafiz. elementu możnościowego,
czyli materii, i aktywnego, czyli formy (powsz. -> hilemorfizm).

Materia, pojęta jako element metafiz. wprowadzający
ograniczenie w bycie, może być duchowa lub cielesna, zależnie
od tego, czy byt, którego jest elementem konstytuującym, jest lub nie jest fizycznie złożony. Byt stanowi jedność dzięki połączeniu
materii i ostatecznej formy substancjalnej, ale to nie wyklucza
obecności w jednym bycie wielu form niższych i substancji
niepełnych, np. pierwszą, wspólną dla wszystkich ciał jest
forma światła.

5. Człowiek jest jednością powstałą ze zjednoczenia 2 substancji
niepełnych: duszy i ciała, połączonych z sobą jak forma
z materią; jednak i ciało, i dusza złożone są z materii i formy,
gdyż inaczej dusza po oddzieleniu od ciała byłaby niezdolna
do własnej aktywności; dusza w sposób naturalny dąży do trwałego
zjednoczenia z ciałem, stąd konieczność ostatecznego
zmartwychwstania ciał. Władze duszy stanowią jej istotę i sprowadzają
się do 2: intelektu i woli.

Osąd intelektu umożliwia
rozumny wybór, nie pociąga jednak za sobą w sposób konieczny
decyzji woli, ponieważ jest ona ze swej natury władzą wolną,
a racją jej wolności jest otwarcie na każde dobro, także na dobro
nieskończone.

Dusza jest nieśmiertelna z natury (zwł. z racji
celu i fiz. niezłożoności); równocześnie jej nieśmiertelność
jest darem łaski; nie ma w tym sprzeczności, gdyż pierwotne
przyporządkowanie duszy nadprzyr. celowi domaga się takiej
konstytucji naturalnej, by zdolna była przyjąć nieśmiertelność.

Ostatecznym celem człowieka jest wieczna szczęśliwość; polega
ona na uczestnictwie człowieka w nieskończonym poznaniu,
a zwł. w nieskończonej miłości Boga; jest równocześnie pełnym
zaspokojeniem otwartych na nieskończoność władz duszy.

Jest
to naturalny cel człowieka, osiągalny jednak w sposób nadprzyr.
dzięki łasce. Współpracując z łaską, człowiek może sobie szczęśliwość
wysłużyć (B. przyjmował istnienie czynów moralnie obojętnych,
tzn. dobrych w sobie, ale wykonanych bez nadprzyr.
intencji).

Wartość mor. czynu osądza sumienie, które działa w porządku
poznawczym, oraz działająca w porządku woli -> syndereza,
która czyni wyrzuty z powodu popełnionego zła i w sposób
naturalny pobudza i kieruje wolę ku dobru ; sumienie może
być błędne, syndereza nie.

6. Całą naukę B. można określić jako zaangażowany opis
powrotu człowieka do Boga. Grzech pierworodny zniszczył
stan, w którym człowiek cieszył się doskonałą wizją bytów poza
sobą — rzeczy, w sobie — duszy, ponad sobą — Boga.

Ponieważ
grzech jest pewnego rodzaju unicestwieniem, powrót do pierwotnego
stanu jest możliwy dzięki nowemu stworzeniu w Jezusie
Chrystusie, jedynym pośredniku łaski i celu drogi uświęcenia.
Chrystus-Człowiek jest także ukoronowaniem dzieła stworzenia;
dlatego wcielenie nastąpiłoby również, gdyby nie zaistniał grzech
pierworodny.

Chrystus udziela łaski, on przez cnoty teol. i kardynalne
przywraca duszy pierwotną prawość, przez dary Ducha
Świętego usposabia do doskonałości, przez błogosławieństwa do
niej prowadzi. Dusza „powtórnie" stworzona i ubogacona zmierza
3 drogami do doskonałości; drogi są zhierarchizowane, ale
nie w rozumieniu Plotyna czy Pseudo-Dionizego Areopagity,
gdyż są to akty skierowane ku osiągnięciu podstawowych elementów
doskonałości, a ich praktykowanie rozpoczyna się równocześnie:

° droga oczyszczenia polega na aktywnym oczyszczeniu
duszy głównie przez rozmyślanie, modlitwę, kontemplację,
praktykę cnoty pokory, rozpamiętywanie męki Chrystusa;

° droga oświecenia polega na poznaniu Chrystusa i Bożej
ekonomii zbawienia w świetle wiary i daru mądrości; zasadniczym
środkiem jest naśladowanie Chrystusa, najwyższą formą
naśladowania — praktyka rad ewangelicznych, zwł. ubóstwa;
z naśladowaniem Chrystusa ściśle wiąże się naśladowanie Maryi
i oddawanie jej czci (w zorientowanej chrystocentrycznie mariologii
B. najbardziej akcentował udział MB w odkupieniu i jej
pośrednictwo zbawcze);

° droga zjednoczenia polega na
praktyce i rozwijaniu miłości aż do zjednoczenia mistycznego.

B. wyróżniał kontemplację intelektualną, czyli dogłębne ujęcie
Boga w jego dziełach poznanych pod wpływem działania daru
rozumu, oraz mądrościową (sapiencjalną), czyli afektywne odczucie
obecności Boga pod wpływem działania daru mądrości.
Szczytem kontemplacji jest ekstaza intelektu i woli; ekstaza
woli jest doskonalsza, gdyż miłość sięga dalej niż ogląd intelektualny,
ale zawsze występuje łącznie z ekstazą intelektu.

W ekstazie woli, która jest najdoskonalszym poznaniem Boga
dostępnym na ziemi, dusza bezpośrednio doświadcza Boga w miłości;
tu ma miejsce tzw. śmierć mist.; dusza otrzymuje nową
wiedzę, ale nie jest zdolna ująć jej pojęciowo.

Ekstazę przewyższa
tylko -> zachwyt (raptus), który jest darem nadzwyczajnym,
a charakteryzuje się tym, że zupełnie bierna dusza przejściowo,
intuicyjnie ogląda istotę Boga. Ekstaza jest celem każdego poznania,
a jej pragnienie — jednym z warunków dojścia do niej.
Na każdym etapie wewn. życia Chrystus jest fundamentem
i ośrodkiem, na każdym etapie współdziałają wszystkie władze
(zmysłowe i duchowe), zlewa się porządek intelektu i woli, natury
i łaski.

IV. WPŁYW — Kontynuatorami filoz.-teol. myśli B. byli
przeważnie franciszkanie.

Do bardziej znanych należą: Eustachy z Arras (zm. 1291),
Walter z Brugii (zm. 1307), Mateusz z Aquasparty (zm. 1302),
Bartłomiej z Bolonii (zm. ok. 1294), Roger z Marston (zm. ok.
1303), P. Olivi (zm. 1298), Piotr z Trabes (zm. pod koniec XIII
w.), Witalis z Four (zm. 1327), Wilhelm z Ware (zm. po 1305),
Rajmund Luli (zm. 1315). Istotne tezy myśli B. (iluminacja,
egzemplaryzm, wielość form) przyjmowali uczniowie jako tradycyjną
naukę zak., rozwijając ją zależnie od aktualnej sytuacji
doktrynalnej.

Choć franciszkanie opowiedzieli się za J. Dunsem
Szkotem, myśl B. kontynuowali nadal w XV w., zwł. Wilhelm
z Vaurouillon (zm. 1463) i Etienne Brulefer (zm. ok. 1497).
B. jako mistrza zakonu, obok Dunsa Szkota, Aleksandra z Hales
i Franciszka z Meyronnes (zm. ok. 1328), wymieniają dopiero
1500 Constitutiones alexandrinae. Odrodzenie bonawenturianizmu
nastąpiło po Soborze Tryd. i związane było z ufundowanym
1587 przez Sykstusa V Kolegium Św. B. przy klasztorze
12 Apostołów w Rzymie, którego staraniem po raz pierwszy
wydane zostały 1588-99 dzieła wszystkie B.

Najwierniej trzymali
się nauki B. kapucyni (najwybitniejszy B Barbieri). B.
nie uważano jednak za jedynego mistrza zakonu; jego tezy prawie
zawsze próbowano uzgadniać z nauką Dunsa Szkota i Tomasza
z Akwinu.

Ważny etap w przyswajaniu pism B. stanowiły
dzieła B. Bonelli Prodromus ad opera omnia sancti B.
(Bossano 1767) oraz Sancti B. operum omnium supplementum
(I-III, Trento 1772-74). Powtórne odrodzenie myśli B. miało
miejsce w końcu XIX w., głównie dzięki kryt. wydaniu jego
dzieł przez zał. 1877 w Quaracchi Collegium Sancti B. (przeniesione
1970 do -Grottaferrata).

Dzięki temu myśl B. przyczyniła
się do ogólnego odrodzenia scholastyki po enc.
Aeterni Patris Unigenitus pap. Leona XIII. Okazją do szczególnego
zainteresowania postacią i dziełem B. stała się 700 rocznica
jego śmierci (1974); upamiętniono ją centr, kongresem w Rzymie
(19—26 IX) oraz kongresami krajowymi, m.in. franciszkańskiej
rodziny pol. 18—24 XI w Krakowie.

Największy wpływ wywarta myśl mistyczna B., która była
źródłem inspiracji np. dla J. Gersona, dla devotio moderna,
Franciszka Salezego i in. Oprócz pism B., np. Lignum vitae (ze
względu na nie ikonografia przedstawia go często z krucyfiksem
w kształcie drzewa)", rozpowszechnione były dziełka pisane w
jego duchu, np. Meditationes vitae Christi.

W Polsce w XV w. były rozpowszechnione zwł. pisma ascetyczne
B. Ok. 1511 u F. Ungiera w Krakowie ukazało się
Breviloquium; najstarszym pol. przekładem jest przypisywany B.
Żywot Pana Jezu Krysta (Kr 1522), tłum. przez B. Opecia,
oraz Sześć skrzydeł seraficznych (Lubicz 1612), tłum. przez
S. Rochowicza. Największym zainteresowaniem cieszyły się
pisma ascet. i dewocyjne, a wśród opracowań, zwt. w XVIII w.,
przeważały kazania typu panegirycżnego.

 

E. Stateczny, Żywot i pisma doktora serafickiego świętego B., Pz 1915; J. d'Albi, Saint B. et les luttes doctrinales de 1267 à 1277, P 1922; E. Gilson, La philosophie de saint B., P 1924,19533 ; D. Dobbins, Franciscan Mysticism. A Critical Examination of the Mystical Theology of Seraphic Doctor with Special References to the Sources of His Doctrine, NY 1927; J.M. Bissen, L'exemplarisme divin selon saint B., P 1929,19533 ; F. Imle, J. Kaup, Die Theologie des heiligen B. Darstellung seiner dogmatischen Lehren, Werl 1931; C. Nölkensmeier, Ethische Grundfragen bei B., L 1932; R. Menindès, Saint B., les Frères Mineurs et l'unité de l'Eglise au concile de Lyon de 1274, La France franciscaine 18 (1935) 363-392; E. Longpré, DS I 1786-1843; tenże, DHGE IX 741-788; L. di Fonzo, Doctrina Sancti B. de universali mediatione Beatae Virginis Mariae, R 1938; J. Lcgowicz, Essai sur la philosophie sociale du docteur séraphique, Fri 1938; E. Chiettini, Mariologia sancti B., R 1941; T. Kovacs, De relatione philosophiae et theologiae doctrina sancti B., Bu 1943; L. Veuthey, Sancti B. philosophia Christiana, R 1943; M.M. de Benedìctis, The Social Thought of Saint B., Wa 1946; R. Lazzarini, San B. filosofo e mistico del cristianesimo. Mi 1946; V. Giorgianni, Pensiero morale e politico di B. da Bagnorea, G 1948; A. Sepiński, La psychologie du Christ chez saint B., P 1948; I. Trojanowski, Kult Serca Bożego a święty B., Lb 1948 (mpsBKUL); G. Abate, Per la storia e la cronologia di san B. [...], MF 49 (1949) 354-368, 50(1950) 97-130; P. Robert, Le problème de la philosophie bonaventurienne, LThPh 6(1950) 145-163, 7 (1951) 9-58; T. Niezgoda, Pojęcie duszy wg nauki świętego B., Lb 1951 (mpsBKUL); R. Stawiarz, Pojęcie sumienia Według świętego B. a według św. Tomasza z Akwinu, Wwa 1951 (mpsBUWwa); T. Niezgoda, Obraz Boga w duszy ludzkiej według nauki świętego B., Lb 1952 (mps BKUL); J. Stroba, Pojęcie nieskończoności w teologii świętego B., Kr 1952 (mpsBJ); E.J.M. Spargo, 77ie Category of the Aesthetic in the Philosophy of Saint B., NY 1953; E. Zaorski, Ubóstwo wedlug świętego B., Wwa 1953 (mps BUW); Doctor seraphicus I-XVIII, Bagnoregio 1954-71; G.H. Tavard, Transience and Permanence. The Nature of Theology according to Saint B., NY 1954; T. Szabo, De SS. Trinitatis in creaturis refulgente doctrina sancti B., R 1955; W. Szymczukiewicz, Przyrodzone i nadprzyrodzone poznanie Boga według świętego B., Wwa 1955 (mpsBATK); A. Borak, Philosophia sancti B., R 1956; C.J. Majchrzak, A Brief History of Bonaventurianism, Pulaski 1957; R. Sciamannini, La contuizione bonaventuriana. Fi 1957; N. Simonella, Doctrina christocentrica seraphici doctoris sancti B., Tessi 1958; J. Ratzinger, Die Geschichtstheologie des heiligen B., Mn 1959; RJ. Roch, The Philosophy of Saint B. A Controversy, FStud 19 (1959) 209-226; A. Schäfer, 77ie Position and Function of Man in the Created World according to Saint B., FStud 20 (1960) 261-316, 21 (1961) 233-382; B. Strack, Christusleid im Christenleben. Ein Beitrag zur Theologie des christlichen Leben nach dem heiligen B., Werl 1960; J.G. Bougerol, Introduction à l'étude de saint B., Tou 1961; S. Ciasen, Der heilige B. als Prediger, WiWei 24 (1961) 85-113; L.J. Secondo, The Relation of Human Reason to God's Nature and Existence in the Philosophy of Saint B., R 1961; L. Spätling, Der Anteil der Franziskaner an den Generalkonzilien des Spätmittelalters, Ant 36 (1961) 311-320; Octavianus a Rieden, De sodalium franciscalium in Concilio Oecumenico Lugdunensi secundo parando et celebrando promerìtis, CF 32(1962) 122-147; J.G. Bougerol, Saint B. et la sagesse chrétienne, P 1963; L. Di Fonzo, BS III 239-278; A. Gerken, Theologie des Wortes. Das Verhältnis von Schöpfung und Inkarnation bei B., D 1963; C. Moron Arroyo, Abstraktion und Illumination. Grenzprobleme der Metaphysik B., Gie 1963; A. Borak, Principia doctrinae politicae apud sanctum B., Laur 5(1964) 301-320, 437-523; K. Peter, Die Lehre von Schönheit nach B„ Werl 1964; J.P. Schwierz, Świętość Maryi w nauce świętego B., Lb 1964 (mps BKUL); P. Fehlner, The Role ofCarity in the Ecciesiology of Saint B., R 1965; Incontri Bonavenluriani I-X, Montecalvo Irpino 1965-74; J.G. Bougerol, Saint B., P 1966; F. van Steenberghen, Lu philosophie au XIIIe siècle, Lv 1966, 190-271 i passim; S. Wróblewski, Bonaventurian Theology of Prayer, Pulaski 1967; A. Eisässer, Christus der Lehrer des Sittlichen. Die christologischen Grundlagen für die Erkenntnis des Sittlichen nach der Lehre B., Mn 1968; W. Hülsbusch, Elemente einer Kreuzestheologie in den Spätschriften B., D 1968; F. Sakaguchi, Der Begriff der Weisheit in den Hauptwerken B., Mn 1968; J.G. Bougerol, Lexique saint B., P 1969; R. Manselli, T. Gregory, DBI XI 612-630; H. Stoevesandt, Die letzten Dinge in der Theologie B., Z 1969; J. Cerqueira Goncalves, Hörnern e mundo em sao B., Braga 1970; A. Szojda, Arystolelizm w poglądach etycznych świętego B., Lb 1970 (mpsBKUL); H. Mercker, Schriftauslegung als Weltauslegung. Untersuchungen zur Stellung der Schrift in der Theologie B., Mn 1971; H.F. Schalück, Armut und Heil. Untersuchung über den Armutsgedanken in der Theologie B., Mn 1971; E. Stadter, Psychologie und Metaphysik der menschlichen Freiheit. Die ideengeschichtliche Entwicklung zwischen B. und Duns Scotus, Mn 1971; M.L. Tiziano, Funzione dei sacramenti nell'economia salvifica secondo san B., R 1971; L. Veuthey, La filosofia cristiana di san B., R 1971; A. Ferroni, Implicarne pedagogico-mistiche nella ,,Reductio ad tlieologiam" di san B., R 1972; J.F. Quinn, Chronology of Saint B. (1217-1257), FStud 32(1972) I6S-136; Thesaurus Bonaventurianus I. Sancti B. ,,Itinerarium mentis in Deum", ,,De reductione artium ad theoiogiam". Concordance, Lv 1972; E. Woo, Theophanic Cosmic Order in Saint B., FStud 32 (1972) 306-330; J.F. Quinn, The Historical Constitution of Saint B. Philosophy, Tor 1973; Sanctus B. (1274-1974) I-V, Grf 1973-74 (bibliogr.); W. Schachten, Intellectus Verbi. Die Erkenntnis im Mitvollzug des Wortes nach B., Mn 1973; A. Blasucci, La spiritualità di san B., Fi 1974; D. Castillo Caballero, Transcendencia e inmanencia de Dios en san B., Sal 1974; S. Contiero, Il linguaggio religioso dei ..Itinerarium", R 1974; S. Kafel, Spotkania z B., Znak 26 (1974) 1553-1572; S.C. Napiórkowski, Chrystocentryzm myśli świętego B., RTK 21 (1974)_z. 2, 5-40; C.T. Niezgoda, Zarys teologii słowa według nauki świętego B., R I K 21 (1974) z. 2, 41-68; V. Ristori, La libertà in san B., R 1974; Teologia e filosofia nel pensiero di san B. Contributi per una nuova interpretazione, Bre 1974; S. Vanni Rovighi, San B., Mi 1974; A.J. Wayne Hellmann, Ordo. Untersuchung eines Grundgedankens in der Theologie B., Mn 1974; E. Zieliński, Dwie współczesne interpretacje filozofii świętego B., RF 22 (1974) z. 1, 13-38; B. Brzuszek, Rok świętego B. w świecie i w Polsce. W 700 rocznicę śmierci, STV 13 (1975) z. 2, 173-185; E. Kołodziej, Formy konstytutywne w bonawenturiańskiej teorii bytu, SPCh 11 (1975) z. 1, 27-73; S.C. Napiórkowski, Scire propter amare. O studiowaniu teologii w duchu świętego B., Znak 27 (1975) 5S4-591; U.G. Leinsle, Res et signum. Das Verständnis zeichenhafter Wirklichkeit in der Theologie B., Pa 1976; San B. maestro dì vita francescana e di sapienza cristiana. Atti del Congresso Internazionale [...] 19—26 settembre 1974 HI, R 1976; A. Żynel, Poznanie Boga wedlug świętego B., w: W kierunku prawdy, Wwa 1976, 419-457; Święty B. Życie i myśl, Wwa 1977.

 

V. KULT — Kronikarze franciszkańscy już w XIV w. wymieniali
B. wśród świętych zakonu.

W 1451 dokonano I translacji jego zwłok do nowego kościoła
św. Franciszka w Lyonie. Przy II (1490) i III (1494) translacji
(dokonanej w obecności króla Karola VIII) rozdzielono
relikwie B. pomiędzy członków dworu franc, i kościoły zak.
Francji, Włoch i Hiszpanii. Akt kanonizacji 1482 przyczynił się
do rozkwitu kultu B. ; tegoż roku ogłoszono go patronem Lyonu
i erygowano 1480 przy kościele franciszkańskim bractwo
jego imienia. Z osobą i kultem B. wiążą się średniow. bractwa
Raccomandati di Santa Maria zw. del Gonfalone ( -> gonfalonierzy),
w których powstaniu miał on udział.

Początkowo szerzyły
one kult Maryi, później także kult założyciela; posiadały
kaplice poświęcone B. w Rzymie, Lyonie, Asyżu, Bagnoregio
oraz Neapolu; bractwo neapolitańskie przyjęło nazwę Arciconfraternità
di San B. W 1485 kapituła franciszkanów konwentualnych
w Casale Monferrato specjalnym dekretem postanowiła,
aby w każdym kościele franciszkańskim był przynajmniej
obraz przedstawiający B.

Od XVI w. począwszy dedykowano
B. zakonne prowincje, kościoły, kaplice i ołtarze; rodzinny dom
B. w Bagnoregio przekształcono na świątynię pod jego wezw.,
która 1599 stała się siedzibą jednej z najznaczniejszych konfraterni
bonawenturiańskich. Spalenie 1562 przez hugenotów relikwii
B. w Lyonie przyczyniło się do upadku tamtejszego bractwa.

Obecnie relikwie B. znajdują się w kościele św. Franciszka
w Bagnoregio, św. Antoniego w Padwie i w różnych kościołach
rzym., zwł. kaplicy św. B. (fundacja pap. Klemensa XIV, 1770)
w bazylice 12 Apostołów. Wzrost autorytetu doktrynalnego B.,
związany z odrodzeniem scholastyki, przyczynił się do ożywienia
jego kultu i powstania różnych form oddziaływania, którym
patronuje.

 

E. Klop, Saint B., P 1922; O. Righi, L'ultima vicenda delle reliquie dì
san B., MF 36(1936) 533-535; tenże, La reliquia del braccio di san B. nella cattedrale di Bagnoregio, MF 55 (1955) 558-592; F.P. Papini, Vicende dei resti mortali di san B., Doctor Seraphicus 5 (1958) 67-81; tenże, San B. da Bagnoregio. Vita, glorificazione, culto, Bagnoregio Í962; L. di Fonzo, BS IH 257-264; J.J. Kopeć, Recepcja oficjum świętego B. ,,De passione Domini" w Polsce, RTK 21 (1974) z. 2, 69-89.

 

VI. IKONOGRAFIA — B. występuje przede wszystkim w sztuce
franciszkańskiej.

We Francji zachowały się 2 autentyczne portrety jego postaci
z XIII w. ; na ogół przedstawiany bywa bez brody (w ośrodkach
kapucyńskich — z brodą), w stroju kard. w cappa magna (->-
kapa), narzuconej na habit przepasany sznurem (drzeworyt z XV
w., Nationalbibliothek, Bamberga) lub biskupim, w kapie okrywającej
habit (retabulum z poł. XV w., Wallraf-Richartz-Museum
w Kolonii); jednocześnie jako kard. i bpa w stroju zak.
i pontyfikalnym w mitrze i kapeluszu kard. przedstawił go V.
Crivelli (obraz z XV w., Musée Jacquemart, Paryż), ozdabiając
nadto krańce cappa magna skrzydlatymi serafinami (aluzja do
tytułu doctor seraphicus); podobnie D. Ghirlandaio na obrazie
Koronacja Maryi z XVI w. (Palazzo Communale, Narni).

Atrybutami B. jest książka lub zwój, przysługujące mu jako
doktorowi Kościoła (T. Gentil, rzeźba z 1. poł. XVI w. w kościele
św. Mikołaja w Troyes), kapelusz kard., leżący u jego
stóp (warsztat rodziny della Robbia, statua z terrakoty, Luwr),
wiszący na drzewie (Domenico di Michelino, obraz w zakrystii
kościoła S. Croce we Florencji) lub umieszczony nad mitrą
(fresk Puccio Cappana w Pistoi).

Ikonografia B. z okresu przed kanonizacją kształtowała się
prawie wyłącznie pod wpływem jego pism. Artyści XIV i XV w.,
nawiązując do traktatu Lignum vitae (Ap 22,2-3) przedstawiali
Chrystusa jako drzewo życia. Franciszkańska alegoria krzyża
T. Gaddi z 1330-40 (fresk w refektarzu klasztoru S. Croce we
Florencji), przedstawia B. siedzącego i piszącego traktat u stóp
krzyża rozrastającego się w drzewo, którego owoce ilustrują genealogię
i życie Chrystusa; w medalionach umieszczonych na
końcach gałęzi przedstawieni są nadto prorocy i ewangeliści;
na banderolach spowijających drzewo, w którego koronie pośrodku
mieści się Ukrzyżowany, a nad mm pelikan karmiący
pisklęta, umieszczono wersety traktatu.

Najpiękniejsze dzieła
tego typu to flor. freski Pacino di Bonaguida z 1310 w Galeria
del Accademia, Giotta di Bondone z ok. 1300 w bazylice św. Franciszka w Asyżu, Fra Angelica z 1447 w kaplicy pap. Mikołaja
V w Watykanie i Cappana w Pistoi.

Z czasem drzewo życia
z symbolicznymi medalionami stało się osobistym atrybutem
B., zw. drzewkiem św. B. (V. Crivelli, Musée Jacquemart,
Paryż). Ikonograficznie do przedstawienia Lignum vitae
zbliża się wyobrażenie Drzewa serafickiego (arras klasztoru w
Asyżu wykonany wg projektu przypisywanego D. Boutsowi).

W okresie renesansu postać B. występowała często wśród nowo
kanonizowanych świętych (dzieła Filippo Lippi, P. di Cosima),
pomiędzy ojcami (L. Signorelli) i doktorami Kościoła
(Dysputa Rafaela, Stance Pałacu Wat.), a także w przedstawieniach
typu Santa Conversazione obok MB z Dzieciątkiem (obrazy
Cavazzoli, G. Romanina, 2 tryptyki w Wallraf-Richartz-Museum
w Kolonii).

Z okresu baroku indywidualnych przedstawień
B. jest niewiele (obrazy P.P. Rubensa w Lille, B.E. Murilla
w Sewilli); jest on ukazywany głównie w epizodach ze
swego życia. Najbardziej znany cykl 8 obrazów (3 — F. Herrery
St. i 5 — F. Zurbarána) powstał 1629 na zamówienie kolegium
franciszkańskiego św. B. w Sewilli.

W Polsce przedstawienia B. najliczniej występują w kościołach
i klasztorach franciszkańskich, spotyka się je także u dominikanów
(np. obraz barokowy Wykład św. Alberta Wielkiego,
Kraków) i sporadycznie w sztuce świeckiej (np. fresk z pocz.
XVII w. w glifie okiennym auli Collegium Maius UJ w Krakowie).

Do najwcześniejszych zabytków należy jego półpostać
w kompozycji Drzewa serafickiego na białym ornacie (haft
z XVI w., Muzeum bernardynów w Leżajsku).
Przedstawienia indywidualne — W XVIl-wiecznych rzeźbach
i obrazach franciszkanów brązowych B. wyobrażany jest
w młodym wieku, z pogodnym obliczem bez zarostu, w brązowym
habicie, czerwonym mucecie i kapeluszu kard. na głowie
(Leżajsk, Kraków, Kalwaria Zebrzydowska, Barczewo).

Od
XVIII w kapelusz kard. traktowano jako jego atrybut — trzymany
przez anioła lub leżący na stole (obraz K.A. Boguszewskiego
z 1629 w Sierakowie; obraz z XVIII w. w Pakości (k. Inowrocławia;
rzeźba M. Polejowskiego z 1776 w Opatowie).

B.
w obiektach franciszkanów konwentualnych cechuje powaga
i skupienie — wyobrażany jest w starszym wieku z długą brodą,
w czarnym habicie (obraz z XVIII w. w Smardzewicach: rzeźba
J. Wesołowskiego z 1952 w Niepokalanowie; rzeźba z 1964
w Jaśle).

Do najczęściej spotykanych przedstawień scenicznych należą:

° — Komunia udzielana B. przez anioła (plakietka z masy
perłowej na czarze złotej puszki z 1700 i obraz W. Gutowskiego
z 1788 (u franciszkanów w Krakowie); fresk A. Swacha
z 1718 w kolegiacie w Łowiczu),

° — Oczekiwanie B. na natchnienie
— B. w ekstazie często w otoczeniu aniołów, siedzącego
przy stoliku z piórem w ręce (obraz ołtarzowy z XVII w.
w Barczewie i z XVIII w. w Kaliszu),

° Adoracja MB (B.
Strobel, obraz z XVII w. w Pakości, G. Flatza z 1861 ołtarz
główny w kościele Franciszkanów w Krakowie; K. Polityńskiego
malowidło ścienne z 1922-23 w Kalwarii Zebrzydowskiej).

Cykl scen z życia B. wykonał A. Swach we freskach z ok. 1720
w kościele Franciszkanów w Poznaniu. Na szczególną uwagę
zasługuje barokowy obraz przedstawiający B. wśród świętych
franciszkańskich, wielbiących Chrystusa jako Męża Boleści (kościół
Reformatów w Bieczu).

W okresie międzywojennym powstało wiele rzeźb wykonanych
przez braci zakonnych konwentów śląskich, np. L. Bennerta
z 1930 w Kłodzku, F. Kempego z 1937 we Wrocławiu. Nowoczesne
przedstawienia B. najliczniej występują u franciszkanów
w Katowicach-Panewnikach, m.in. sgraffito z 1963 przy stacji
Wniebowzięcia NMP na „dróżkach", N. Paprotnego mozaika
z 1964 Kazanie B. do św. Ludwika, króla Francji i jego dworu,
F. Janoszka rzeźba w drewnie lipowym z 1970.

 

Künstle II 139-141; E. Longpré, La statue de saint B. de Cordeliers de Troyes, AFrH 27 (1934) 347-352; Braun TA 145-148; J. Picault, L'iconographie de saint B., w: Saint Bomu enture 1243-1943, P 1946, 51-90; F.P. Papini, Una statua cinquecentesca di san B., Doctor Seraphicus 1 (1954) 12; Réau III 1, 234-236; P. Guinard, Zurbar.in, P 1960 (passim); Aurenh 391-395; KZSP IV. 2. 2 (passim), V, z. 13, 18: F.P Papini. Il dottore serafico nelle raffigurazioni degli artisti, Assisi 1973; G. Ruf, San Francesco c san B. Un' interpretazione storico-salvifica degli affreschi della navata nella chiesa superiore di San Francesco in Assisi alta luce della teologia di san B., Assisi 1974; H. Wegner, Z problemów ikonograficznych świętego B., w: Święty B. Życie i myśl. Wwa 1977.

Podobne prace

Do góry