Ocena brak

BÓG OJCIEC

Autor /ktos Dodano /27.06.2012

Pierwsza osoba boska -» Trójcy Świętej,
niezależna w istnieniu i działaniu, będąca jednocześnie źródłem
immanentnych pochodzeń osoby -> Syna Bożego i osoby
Ducha Świętego.

I. W TEOLOGII -> Bóg (II-III, V-V1), -> Trójca Święta (I).

II. W IKONOGRAFII — Do XII w. brak ściśle określonego
figuralnego typu B.O., o którego wyglądzie mówi zarówno ST
(„uczyńmy człowieka na nasz obraz, podobnego nam" — Rdz 1,
26), jak i NT, uważający Jezusa Chrystusa za obraz niewidzialnego
Boga (2 Kor 4,4; Kol 1,15), utożsamiającego się pod względem
natury z B.O. („kto mnie zobaczył, zobaczył także i Ojca" —
J 14,9).

Tłumaczy się to żyd. przepisem zabraniającym sporządzania
podobizn Boga (Wj 2,4; 30,20) oraz zakazami ojców Kościoła
(Augustyn, De fide et symbolo 7; PL 40,188) i późniejszych
synodów kośc; stąd aż do XII w. ukazywano B.O. pod
postacią symboli lub młodzieńczego Chrystusa.

1. Symboliczne przedstawienia — Najdawniejszym
i najczęściej spotykanym znakiem B.O. jest prawica Boża
(manus divina, dextera Dei); znak ten — symbolizujący ingerencję
Boga w życie doczesne człowieka i przedstawiany jako
dłoń z 2 błogosławiącymi palcami wyłaniająca się z obłoków —
powstał w sztuce żyd. (cykl fresków Wizja Izajasza z ok. 245,
synagoga w Dura Europos); nast. został przejęty przez sztukę
wczesnochrześc, w której występuje w scenach starotest. ofiar:
— Izaaka (sarkofag Juniusa Bassusa, IV w., Watykan; malowidła
katakumbowe z V w. na via Latina i w Cubiculum S. Caeciliae,
Rzym), -» Kaina i Abla (drzwi brązowe z 1010, katedra
w Hiidesheim) i — Melchizedeka (ołtarz z 1181 w kościele par.
w Klosterneuburgu) oraz w scenie przekazania tablic dekalogu
Mojżeszowi (Psałterz utrecheki z 832, Bibliothek der Rijksuniversiteit;
Biblia z Moutier-Grandval z 840, British Museum).

W sztuce bizant. dextera Dei symbolizuje B.O. przede wszystkim
jako dawcę objawienia (Biblia Cottona z VI w., British Museum;
Christianike topographia Kosmy Indikopleustesa, PG 88,
51-476, rps z IX w., Watykan; Oktateuchy z XI-XIII w.);
w sztuce zach. — jako stworzyciela (drzwi brązowe z Hiidesheim);
to samo znaczenie zachował ten znak w sztuce współcz. (np.
A. Rodin, rzeźba Adam i Ewa, 1898, Luwr).

W nowotest. tematyce B.O. w znaku prawicy występuje w figuralnych
przedstawieniach chrystologicznych, np. w chrzcie
Pańskim (syr. Ewangeliarz Babuli z 586, Bibl. Laurenziana, Florencja),
w przemienieniu Pańskim (mozaika z VI w. w kościele
S. Apollinare in Classe, Rawenna), w -> wniebowstąpieniu
Chrystusa (wczesnochrześc. reliefy sarkofagów i przedmiotów
z kości słoniowej, Watykan); na triumf Chrystusa wskazuje
prawica Boża trzymająca wieniec nad — monogramem Chrystusa
(np. mozaika w kościele S. Giovanni in Fonte, Neapol)
albo koronę nad postacią tronującego Chrystusa (np. mozaika
apsydialna z VII w. w bazylice św. Piotra, Rzym).

W Polsce
wysuwająca się z obłoków prawica Boża na tle krzyża jest częstym
motywem zdobiącym pateny rom., np. złotą patenę z grobu
nieznanego opata (XI w., opactwo w Tyńcu), ołowianą —
z grobu bpa Maura (pocz. XII w., Wawel), srebrną — okoloną
napisem Dextera Domini fecit virtutein (XII w., Łęczyca — Tum).

W sztuce got. prawica Boża towarzyszy scenom pasyjnym, zwł. ukrzyżowaniu (rewers Krzyża Lotara z ok. 1000, skarbiec
w Akwizgranie; ang. rysunek piórkiem z 2. ćwierci XI w., Nowy
Jork) i modlitwie Chrystusa w -> Ogrójcu (Ewangeliarz bamberski
Ottona z X w., Staatliche Bibliothek, Bamberga; kwatera
śląskiego tetraptyku z XIV w., MNWwa; Konrad z Soest, obraz
ołtarzowy z 1404, kościół w Bad Wildungen; awers tryptyku
młp. z 1440, MNWwa).

Innymi symbolami B.O., używanymi głównie w przedstawieniach
ilustrujących przejście przez M. Czerwone (Wj 13,23), są
słup obłoku we dnie (Psałterz Chludowa z IX w., Muzeum Hist.,
Moskwa; gobelin z XVI w., Österreichisches Nationalmuseum,
Wiedeń) i słup ognia w nocy (drzwi cyprysowe z 430, kościół
S. Sabina, Rzym; aleksandryjski rps z VI w., Bibliothèque Nationale,
Paryż; C. Rosseli, fresk z XV w., kaplica Sykstyńska).

W sztuce renesansu nawiązano w okresie reformacji do ->
tetragrammatonu — 4 hebr. liter imienia Jahwe (H. Weiditz,
drzeworyt z 1529, Nachfolge Christi); od poł. XVI w. tetragrammaton,
okolony promieniami i aureolą z obłoków, wypierał
przedstawienia antropomorficzne, zwł. popiersia B.O. ; obok
formuły hebr. występowały gr., łac. oraz w językach nowoż.
(T. Stimmer, miedzioryt z 1572; miedzioryt z 1686 strony tytułowej
dzieła J. Böhmego — De Wortel of Moeder); tetragrammaton
pojawił się także w twórczości malarzy kat. (P.P. Rubens,
karta tytułowa do Tomasza od Jezusa De contemplatione divina,
An 1620).

Od XVII w. przyjął się dla B.O. i — Opatrzności Bożej znak
otwartego oka (Job 34,21 ; Ps 11,4; 139,16; Syr 23,28; 1 P 3,12),
umieszczanego na obłokach, w równobocznym trójkącie otoczonym
promieniami, z których niekiedy wyłania się także prawica
Boża (np. J.Á. Komenský, Orbispictus, 165S).

W sztuce współcz.
w symbolicznych przedstawieniach Trójcy Świętej (dextera Dei,
baranek, gołąb) prawica nadal oznacza pierwszą osobę boską
(R. Seewald, monotypia Trójca Święta, XX w.).

2. Figuralne przedstawienia — W sztuce wczesnochrześc.
ukazywano B.O. w postaci młodzieńczego Chrystusa.

Najwcześniejszym zabytkiem jest mozaika z IV w. przedstawiająca
B.O. wręczającego tablicę dekalogu Mojżeszowi (bazylika
S. Constanza, Rzym). Także w scenach stworzenia świata B.O.
przedstawiany jest w postaci Chrystusa w miniaturach (Biblia
Cottona; Biblia Alkuina z IX w., Staatliche Bibliothek, Bamberga),
reliefach (ołtarz z kości słoniowej z ok. 1100, katedra w Salerno)
i mozaikach bizant. (z XII w., katedra w Monreale).

B.O.
jako rzeźbiarza modelującego tors Adama ukazują płaskorzeźby
z wczesnochrześc. sarkofagów z VI-VII w. w scenie stwarzania
pierwszych rodziców (Campii k. Teramo; Museo Nazionale,
Neapol), jako stwórcę powołującego pierwszego człowieka do
istnienia samym gestem dłoni — rom. reliefy (drzwi brązowe
z 1180-90, katedra w Monreale) i mozaiki (baptysterium we Florencji,
1260), jako budowniczego świata, dokonującego cyrklem
pomiaru Ziemi (Biblia umoralniająca z 1270, österreichische
Nationalbibliothek, Wiedeń).

W Polsce częsta jest scena przedstawiająca
B.O. przemawiającego do Mojżesza w krzaku ognistym
(grawerunek ńa złoconej czaszy srebrnego kielicha z Trzemeszna
z 2. poł. XII w. w katedrze gnieźn.; inicjały figuralne Biblii
Jarosława Bogorii z 1373 oraz Biblii czeskiej z 1414, BKapGn ).

W sztuce bizant. wprowadzono kanon Przedwiecznego (antiąuus
dierum — prastarych dni), tj. sędziwego starca z białymi
włosami i brodą, który aż do XII w. przedstawiany był z nimbem
krzyżowym i oznaczał preegzystującego Chrystusa, stanowiącego
jedno z Ojcem.

Pod wpływem sztuki zach., która już
w Psałterzu utrechekim zainicjowała próby wyodrębnienia osób
Ojca i Syna, zaczęto od XI w. na Wschodzie tłumaczyć Przedwiecznego
jako pierwszą osobę Trójcy Świętej, np. B.O. w scenie
chrztu Chrystusa stoi obok niego, a na banderoli znajduje
się gr. napis z Mt 3,17 „Ten jest mój Syn umiłowany, w którym
mam upodobanie" (fresk z XII w. w kościele Panagia-Chalkeon,
Saloniki); wtedy powstał typ B.O. w Majestacie, tronującego
na łuku tęczy z Dzieciątkiem Jezus na kolanach (relief kamiennego
tympanonu z XII w. w kościele S. Nicola de Tudela, Hiszpania).

Ta formuła ikonograficzna w przeciągu XII w. przekształciła się w obraz -> Trójcy Świętej typu paternitas, np. w
miniaturze z 2. poł. XII w. Przedwieczny tronuje z Dzieciątkiem
Jezus trzymającym w ręku gołębia (suplement gr., Österreichische
Nationalbibliothek, Wiedeń); B.O. jako przedwieczny, ale
już bez nimbu krzyżowego i w popiersiu, pojawił się w XIV w.
(fresk w kościele Peribleptos w Mistrze).

W tym okresie stały się bardzo popularne indywidualne przedstawienia
B.O. (mistrz Bertram, ołtarz z Grabow k. Wittenbergi,
z końca XIV w., Kunsthalle, Hamburg; rzeźba lud. z pocz. XV w.
w kościele par. w Grębieniu k. Wielunia). W miniaturach zaś
występował na Majestacie pomiędzy 4 uskrzydlonymi istotami
apokalipt. (Missale romanům, Biblioteca Guvernativa, Lukka).

Około poł. XV w. sędziwą postać B.O. w całej figurze lub w popiersiu
spotyka się w kontekście zwiastowania NMP (pentaptyk
gdański z 1481-84, MNWwa, miniatura w Mszale krakowskim
z pocz. XVI w., BKapKr), narodzenia Chrystusa (skrzydło
dyptyku z 1390-1400, Antwerpia), ukrzyżowania (Filippo
Lippi, 1450, Stara Pinakoteka, Monachium), Chrystusa przy
słupie (wrocł. obraz wotywny z 1486-87, MNWwa, w którym
nad stojącym B.O. umieszczono wstęgę z napisem Proprio Filio
suo non peperei) oraz w obrazach Madonny z Dzieciątkiem
(Masolino da Panicale, Stara Pinakoteka, Monachium; S. Lochner,
Madonna w krzewie różanym z 1450, Wallraf-Richartz-
-Museum, Berlin), -> koronacji Maryi (obraz gdański z 1425,
MNWwa) i koronacji świętych (np. św. Ludwika Andegaweńskiego,
nad którego głową B.O. trzyma koronę życia wiecznego
(Poliptyk toruński z 1390, MNWwa).

W okresie późnego gotyku i pierwszej fazy renesansu B.O.
przedstawiano w stroju i z atrybutami władców ziemskich, w
pełnym renesansie zaś jako wszechmocnego Jahwe, władcę nieba
(Melozzo da Forli, Zwiastowanie Maryi, kościół S. Marco,
Rzym; Rafael, Wizja Ezechiela z 1518, Galeria Pitti, Florencja);
występuje on zwł. na plafonach sklepień świątynnych (Perugino,
fresk z 1515 w kaplicy S. Giovanni, Collegio dell Cambio, Perugia;
Rafael, fresk na kopule kaplicy Chigi, bazylika S. Maria
del Popolo, Rzym) ; chociaż wizja Michała Anioła była doskonalsza
i bardziej zgodna z przekazem bibl., jego B.O. emanuje
wszechmocną siłą stwórczą i boskim majestatem (freski z 1508-
-12, kaplica Sykstyńska).

W renesansowej sztuce pol. z ok. 1520 najpopularniejszym
ujęciem były rzeźbiarskie popiersia błogosławiącego B.O., umieszczane
przede wszystkim w półkolistych zwieńczeniach kamiennych
sakramentariów (np. w kościele par. w Nowym Mieście
n. Wartą, w kościołach par. w Iwnie i Środzie Wlkp.), w nasadach
retabulów (marmurowa płaskorzeźba w kaplicy bpa P.
Tomickiego, Wawel) i tympanonów ołtarzowych (np. z kaplicy
Trójcy Świętej na Wawelu, zbiory wawelianów).

Tą samą formułą
posługuje się malarstwo (np. polichromia Drzewa życia,
kościół św. Mikołaja w Brzegu k. Tarnowa; monochromatyczne
przedstawienie B.O. na drzwiach wewn. w klasztorze bernardynek,
Kraków).

W sztuce staroruskiej przekształcenie bizant. kanonu Przedwiecznego
z Chrystusa w B.O. nastąpiło w XIV-XVII w. przez
zmianę nimbu krzyżowego na 8-kątny (malowidło ścienne z 1526-
-30, sobór smoleński), którego stosowania zakazał synod moskiewski
1666-67. W późnobizant. malarstwie książkowym mnichów
z góry Athos oraz w malarstwie gr., rum., bułg. i ruskim
stworzono typ B.O. zaopatrzony napisem Aeternus Pater
Antiquus dierum.

W okresie baroku artyści krajów kat. (Domenichino, G. Reni,
S. Vouet, N. Poussin) nawiązywali do Rafaelowego typu B.O.,
zwł. w malarstwie plafonowym; jedynie Rembrandt czerpał natchnienie
z teofanii bibl. (obraz Abraham goszczący 3 aniołów,
Ermitaż; Bóg objawiający się Abrahamowi, miedzioryt z 1658,
galeria, Drezno).

W XVII w. chętnie łączono symbol i postać,
np. M. Grenter w obrazie Aeternitas z 1610 połączył trójkąt
i koło z tronującą postacią B.O.; 1735 E.Q. Asam przedstawił
B.O. w pap. tiarze (rzeźba ołtarzowa w kościele św. Jana Nepomucena,
Monachium); B.O. zasiadającego na tronie ozdobionym
rzeźbami 12 apostołów i główkami aniołów przedstawia kamienna figura przydrożna z 1759 w Podskalu (k. Kazimierzy
Wielkiej).

W. Blake w ręcznie kolorowanych miedziorytach z końca
XVIII w. dał obraz Stwórcy nacechowany wizjonerskim mistycyzmem,
a J. Führich w XIX w. wykonał cykl ilustracji do
Modlitwy Pańskiej z B.O. unoszącym się nad Ziemią; E. Burne-
-Jones przedstawił go jako młodzieńca, trzymającego w swych
dłoniach glob z wyobrażeniem dzieł dokonanych w poszczególnych
dniach stworzenia świata; S. Wyspiański zaprojektował
1900 witraż Stań się, przedstawiający B.O. jako stwórcę nieba
i ziemi (kościół Franciszkanów w Krakowie).

 

L. Heilmaier, Die Gottheit in der älteren christlichen Kunst, Mn 1920;
A. Krücke, Über einige angebliche Darstellung Gottvaters im frühen Mittelalter, MarbJb 10(1937) 5-26; G. Stuhlfauth, RDK I 1243-1248; E. Panofsky, Once more the Friedsam Annunciation and the Problem of the Ghent Altarpiece, AB 20 (1938) 429; O. Homburger, Eine unveröffentllche Evangelienhandschrift aus der Zeit Karls des Grossen, ZSAK 5 (1943) 149-163; P. Wilpert, RAC I 957-969; B. Kötting, RAC II 473-482; A. Grabar, La représentation de l'intelligible dans l'art byzantin du moyen-âge, w: Actes du VI' Congrès International d'Etudes Byzantines 1948, P 1951, III 127-135 (passim); KZSP II z. 12, 366, III z. 8, 54, z. 9, 72, IV cz. I 78,92,133,137,160, cz. II 113, V z. 3, 36,45,53, z. 5, 13, z. 24, 10,25, VII z. 1, 7, XI z. 2, 14, z. 15, 23, z. 19, 14; R. Gaudin, Les mains-divines dans l'art roman. Mémoires de la Société Archéologique et Historique de la Charente (1957) 7-19; W. Schöne, Die Bildergeschichte der christlichen Gottesgestalten in der abendländischen Kunst. Das Gottesbild in Abendland, B 1957; W.A. Schulze, Das Auge Gottes, ZKG 68 (1957) 149-152; J. Corell-Barlet, Gottvater. Untersuchungen seiner bildlichen Darstellungen bis zum Tridentinum, zugleich ein Beitrag zur östlichen und westlichen Bildauffassung, Hei 1958; H. Jursch, RGG III 52; A. Krücke, Der Protestantismus undbildliche Darstellungen Gottes, ZDVKW 13 (1959) 59-90; H. Gross, LThK IV 1127-1129; A. Grabar, Recherches sur les sources Juives de l'art paléochrétien, CahArch 14 (1964) 53-57; W. Deonna, Le symbolisme de l'oeil, P 1965; Aurenh I 259-260; IChK II 133-136; L. Kaute, LCIk I 222-224, III 310-311 ; W. Braunfels, LCIk II 165,170; T. Dobrzeniecki, Malarstwo tablicowe, Wwa 1972 (passim).

Podobne prace

Do góry