Ocena brak

BIZANTYJSKA LITURGIA

Autor /Karp Dodano /08.06.2012

Całość obrzędów ukształtowanych
na gruncie kultury i zwyczajów bizant.; także nazwa
liturgii eucharystii (msza) w Kościele prawosławnym.

I. UKŁAD i CECHY SZCZEGÓLNE — Obecnie I.b. obejmuje
służbę powsz. (obszczestwiennoje bogoslużenije), tj. liturgię
eucharystii i —> godziny kanoniczne, oraz służbę cząstkową
(czastnoje bogoslużenije), czyli sprawowanie -> sakramentów.

L.b. jest ściśle związana z wystrojem świątyni (->- cerkiew),
zwł. z -> ikonostasem wraz z carskimi wrotami i zasłoną, który
oddziela sanktuarium ( -> prezbiterium) z ołtarzem od pozostałej
części świątyni, a także z -» szatami liturgicznymi oraz
sposobem wykonywania śpiewów liturg. (-> cerkiewny śpiew);
ma wiele sobie właściwych cech, z których najważniejsze to
dialogiczny układ nabożeństw (ektenie), szczególny udział
diakona, współodprawianie przez kaplana i wiernych, kult —<
ikony, misteryjność, paschalność oraz uwrażliwienie na zewn.
i wewn. piękno nabożeństw.

Podstawową księgą liturg. przy
sprawowaniu liturgii eucharyst. jest służebnik (leiturgikon),
przy odprawianiu godzin kan. horologion i sakramentów
trebnik, a także -» euchologion.

II. GENEZA i DZIEJE — L.b. powstała w oparciu o tradycje
jeroz. (synagoga i eucharyst. liturgia św. Jakuba), antioch.
(-> antiocheńska liturgia) oraz kapadocką (-> Bazyli Wielki).
Dopiero jednak w -> Bizancjum l.b. przez ścisłe powiązanie
z gr. formacją kulturową przyjęła swój kształt ostateczny.

W układzie liturgii można dopatrywać się wpływu dramatu
antycznego. Istotną rolę w tworzeniu się tradycji l.b. odegrali
mnisi; obecna forma liturgii została zasadniczo ukształtowana
przez -> monastery. Rozwojowi l.b. sprzyjała również ekspansja
polit. Bizancjum, gdzie początkowo odprawiano prawdopodobnie
liturgię eucharyst. św. Jakuba, wypartą później przez formularze
Jana Chryzostoma i Bazylego Wielkiego.

L.b. rozwijała
się w okresie od wyodrębnienia się cesarstwa wsch.rzym. (395)
do X w., kiedy zaznaczała się dominacja kultury i języka gr.,
przy silnych wpływach orientalnych (ceremoniał). Na rozwój
l.b., zwł. jej strony treściowej, duży wpływ wywarli Jan Chryzostom,
Bazyli Wielki, Jan z Damaszku, Roman Melodos,
Andrzej z Krety i Kosma Melodos.

W ukształtowaniu się l.b.
i ustaleniu jej układu odegrały też rolę tzw. cykle, czyli układy
modlitw związane z dniami tygodnia (cykl horologionu),
poszczególnymi dniami roku (cykl -» Minei), okresem Paschy
(cykl -» Trodionu) i modlitwami niedzielnymi 8 tonów (cykl
Oktoicha); dopiero właściwy zestaw modlitw z tych 4 cykli składa się na układ nabożeństwa w ciągu -> roku liturgicznego.
Wskazówki rubrycystyczne oprócz powyższych ksiąg zawiera
głównie - i - typikon (ustaw), regulujący układ nabożeństwa.

Najstarsze zachowane kodeksy liturg. pochodzą z VIII lub IX w.
(Codex barberinus, Codex Porfiru) i nie wykazują szczególnych
odchyleń od obecnej praktyki. Zasadniczo l.b. nie podlegała reformom
od XII w.; reforma Nikona w XVII w. miała na celu
jedynie uzgodnienie tekstu starosł. z gr. oryginałem, a próby
reformy w Rosji przed 1917 — doskonalszy przekład tekstu
starosłowiańskiego.

W okresie szczytowego rozwoju l.b. wywarła
silny wpływ na liturgię -» ormiańską.
Początkowo l.b. odprawiano w języku gr. (koine), który uległ
zmianom w epoce romanobizant. (330-650) i bizant. (650-1100).
W V w. wprowadzono język gruziński, w IX staro-cerkiewno-
-słowiański, w XIII w. arabski, co wiązało się z prowadzeniem
misji przez Bizancjum.

Obecnie języka gr. używa się w Kościele
konstant., w Grecji, na Cyprze, Synaju, w diasporze gr. w Ameryce
oraz w monasterze Grottaferrata. Języka gr., łącznie
z klasycznym arab., używa się w Kościele —> melchickim;
-> cerkiewno-słowiański język używany jest przez prawosławne
i -> unickie Kościoły ros., bułg., serb. i pol.; nadto używa
się języka ukraińskiego, rum. (od XVII w.), węg. (od XIX w.)
oraz albańskiego (od XX w.); od XIX w. używa się języków
nar. w mis. działalności wewn. -> rosyjskiego Kościoła prawosławnego;

w okresie między I a II wojną świat, podejmowano
próby wprowadzenia języka pol., a 1973 otworzono we Wrocławiu
pierwszą w Polsce parafię prawosł. Cyryla i Metodego
z pol. językiem w liturgii.
L.b., odprawiana obecnie w Kościołach prawosławnym,
melchickim i unickim, występuje w wielu wersjach językowych.

Posiada jednak dość jednolity sposób wykonywania ceremonii,
a zmiany występują jedynie w wersji unickiej, chociaż księgi
liturg. zasadniczo ich nie przewidują; nadto dość duże odchylenia
od oryginału gr. wykazuje liturgia sprawowana przez wyznawców
—> raskołu w Rosji. Na pograniczu l.b. i liturgii rzym.
znajdują się liturgie eucharyst., zawierające w ramach gr. formularza
kanon rzym., np. liturgia św. Piotra (-> rzymska liturgia).

III. ROZWÓJ — nastąpił w pierwszym rzędzie w liturgii eucharyst.,
liturgii godzin kan. oraz liturgii udzielania sakramentów.

1. L i t u r g i a eucharystyczna — ma 2 podstawowe formularze,
Jana Chryzostoma i Bazylego Wielkiego (IV w.); różnią
się one między sobą jedynie —> anafora i niektórymi modlitwami.
Liturgia Jana Chryzostoma odprawiana jest przez cały rok
z wyjątkiem 10 dni, w których odprawia się liturgię Bazylego
Wielkiego, i niektórych dni wielkiego postu.

Pewne wzmianki
w pismach Leoncjusza (PG 85, 1368) pozwalają przypuszczać,
że anafora liturgii Jana Chryzostoma jest zapożyczona z syr.
liturgii 12 apostołów. Ważną rolę w przyswajaniu przez Bizancjum
syr. liturgii 12 apostołów mógł odegrać sam Jan Chryzostom,
który przed objęciem katedry biskupiej w Konstantynopolu
był kapłanem Kościoła w Antiochii.

Liturgia nosząca
imię Bazylego Wielkiego wzięła natomiast swój początek prawdopodobnie
z -> Konstytucji apostolskich ; Bazyli przerobił
zwł. anafore, natomiast Grzegorz z Nazjanzu wprowadził ją
do Konstantynopola. Rozpowszechniła się ona na cały gr.
Wschód, a potem w przekładzie słow., dokonanym prawdopodobnie
w środowisku Klemensa z Ochrydy, dotarła do Słowian
(na Ruś 987).

Pozostałe części liturgii są kontynuacją tradycji
jeroz. i syr. z naleciałościami bizant., zwł. w liturgii pontyfikalnej
(uroczyste wejście bpa, ubieranie się pośrodku cerkwi, wyrazy
hołdu kierowane do niego przez asystę). Liturgia Jana Chryzostoma
używana jest tylko w obrządku bizant., chociaż w obrządku
syr. występuje anafora pod tą nazwą; natomiast anafora
Bazylego Wielkiego jest znana również u ormian, Syryjczyków
i koptów. Liturgia eucharyst. składa się zasadniczo z ->
proskomidii, liturgii katechumenów i wiernych.

Części te zostały
ukształtowane w wyniku długiego procesu historycznego.
Proskomidia odprawiana jest przy bocznym ołtarzu ofiarnym (-» żertwiennik) ; pierwotnie występowała przed liturgią wiernych
; jej przeniesienie przed liturgię katechumenów jest skutkiem
zaniku instytucji katechumenatu (V w.), chociaż obecny sposób
odprawiania proskomidii ukształtował się dopiero w XI-XV w.

Najstarsze zachowane rpsy (Codex barberinus) mają proskomidię
umieszczoną już przed liturgią katechumenów.
Liturgię katechumenów poprzedza okadzenie ołtarza, sanktuarium,
ikonostasu, świątyni i wiernych oraz odmówienie modlitw
wprowadzających.

Po wstępnej aklamacji kapłana następuje
-> ektenia wielka, zapożyczona prawdopodobnie z formularzy
św. Jakuba i syr.; w układzie ektenii zaznacza się wpływ
dramatu antycznego. Występujące w dalszej kolejności 3 ->- antyfony
przeplatane są małymi ekteniami; układ antyfon i ektenii
jest właściwością l.b., której nie mają inne obrządki wschodnie.

Małe wejście (ho mikros eisodos, malyj wchód) jest uroczystą
intronizacją Ewangelii, występuje również w liturgii ormiańskiej
i chaldejskiej, także w formularzu św. Jakuba. Po intronizacji
Ewangelii śpiewa się -» tropariony i -> kontakiony, odpowiadające
charakterowi święta, których porządek reguluje typikon.

W tym czasie kapłan odmawia modlitwę, po której śpiewa
się -> Trishagion, wprowadzony do l.b. w V w.; jest on częścią
zmienną liturgii, podobnie jak antyfony i tropariony.

Czytania
Pisma św. (zawsze NT) poprzedza -> prokimen. Lekcję
(-> Apostoł) śpiewa lektor, natomiast ewangelię-» diakon
lub kapłan; czytania te rozdziela śpiew Alleluja. Po czytaniach
bibl. ma miejsce ektenia, będąca modlitwą za cały Kościół.

W Kościołach słow. dodaje się niekiedy jeszcze ektenię
za zmarłych, czego nie stosuje Kościół grecki. Tę część liturgii
kończy ektenia za katechumenów; w starożytności występowała
prawdopodobnie w kilku wersjach (synod w Laodycei, kan. 19).
Liturgia wiernych koncentruje się wokół wielkiego wejścia
(ho makros eisodos, wielikij wchód), uroczystego przeniesienia
darów ofiarnych z żertwiennika na ołtarz, poprzedzonego 2 ekteniami.

Wielkiemu wejściu towarzyszy śpiew Cherubikomt
(VI w.), okadzenia i modlitwy kapł.; występuje ono jeszcze w obrządku
ormiańskim. Kolejno następują ektenie, -> pocałunek
pokoju, t Nicejsko-konstantynopolski symbol wiary i anafora,
na którą składa się modlitwa dziękczynna (odpowiednik -» prefacji),
Sanctus, modlitwa postsanctus, słowa ustanowienia, ->
anamneza (III), «» epikleza, intercesja z kantykiem ku czci NMP ;
anafora kończy się wielką aklamacją ludu (Amen).

Po anaforze
następuje przygotowanie do komunii (ektenie, Ojcze nasz), dzielenie
hostii (-»- baranek III), wlewanie do kielicha gorącej wody
(-> zeon), pochodzące z ok. Vf w., oraz komunia najpierw celebransów,
nast. wiernych. Liturgię kończy dziękczynienie,
zaambonna modlitwa i rozesłanie wiernych (->otpust); po rozesłaniu
spożywa się resztę postaci eucharyst., po czym następuje
prywatne dziękczynienie koncelebransów.

Używa się też formularza -> liturgii uprzednio poświęconych
darów (leiturgia ton proegiasmenon, bożestwiennaja liturgija
prieżdieoswiaszczonnych darów), przypisywanej pap. Grzegorzowi
Wielkiemu.

Odprawia się ją w środy i piątki wielkiego
postu oraz niektóre dni Wielkiego Tygodnia; składa się z połączenia
nieszporów z uroczystym obrzędem udzielania komunii;
liturgia ta wykazuje pewne wpływy liturgii rzym.; nie
posiada jednak anafory, gdyż jest jedynie obrzędem komunijnym.

2. Godziny kanoniczne — są w l.b. służbą ciągłą, zapożyczoną
ze środowiska monastycznego i wyrosłą na jego tradycjach;
w Kościele prawosł. odprawia się je zawsze publicznie;
Kościół unicki natomiast nakazuje kapłanom ich prywatne
odmawianie (wpływy łac).

Na godziny kan. składają się nieszpory
(hesperinos, wieczernia), jutrznia (orfros, utrienia), mniejsze
godziny kan. (pryma, tercja, seksta, nona), nabożeństwo po posiłku
wieczornym (apodeipnon, powieczerije) oraz nokturn odprawiany
o północy (mezoniktikon, polunosiczniea); dla monasteru
przewiduje się dodatkowo krótkie nabożeństwa odprawiane
między poszczególnymi mniejszymi godzinami kan., zw. międzyczasy
(mezorion, mieżdoczasja).

Charakterystyczną cechą nieszporów
w l.b. są modlitwy i hymn ku czci światłości (-> Phos
Marlon, Swietie tlchlj); istotną rolę pełni czytanie psalmów; psałterz podzielony jest na 20 -> katyzm (czytanych w sposób
ciągły), z których każda dzieli się na 3 stacje; nadto czyta się
wyjątki ST, tzw. paremnie (paroimia).

Niekiedy nieszpory łączy
się z -> akathistosem. Jutrznia ma uświęcać poranek; jej istotną
część stanowi kanon, składający się z 8 kantyków bibl.,
po których następują -> irmosy, tropariony, kontakiony i wersety;
układ: kantyk, irmos, troparion nosi nazwę pieśni (oda);
druga pieśń występuje w kanonie jedynie w wielkim poście.

Ostatni troparion poświęcony jest NMP i nosi nazwę teotokion;
najsławniejszy kanon, przeznaczony na obchód Paschy,
opracował Jan z Damaszku. Cechą jutrzni jest występowanie
wielkiej -» doksologii (Chwalą na wysokości); w niektóre święta
ma miejsce —> polijelej i wieliczanije.

Przed wielkimi świętami
i niedzielami odprawiać można nieszpory połączone z jutrznią
(całonocne czuwanie); niekiedy całonocne czuwanie składa
się z powieczeria i jutrzni. Powieczerije i polunoszcznica są
praktykami typowo monastycznymi.

Z mniejszych kan. godzin
prymę odprawia się przeważnie po jutrzni, tercja i seksta są recytowane
przez lektora podczas proskomidii liturgii eucharyst.,
a nona poprzedza nieszpory. W zależności od okresu liturg. rozróżnia
się mniejsze godziny kan. powszednie, wielkopostne, król.
i paschalne.

Do godzin kan. można zaliczyć także obrzęd ->
typiczny, nabożeństwo wzorowane na obrzędzie mszalnym, odprawiane
wtedy, gdy nie może być mszy; wywodzi się prawdopodobnie
z nabożeństw odprawianych przez -+ anachoretów.

3. Sakramenty — W l.b. nie wyróżnia się sakramentów
i sakramentaliów, co uwidocznia się także w układzie trebnika.
Chrzest sprawowany jest przez 3-krotne zanurzenie, czemu towarzyszy
formuła „Chrzci się sługa Boży (imię) w imię Ojca
i Syna, i Świętego Ducha, teraz i zawsze, i na wieki wieków.

Amen". Ceremonia —> chrztu połączona jest z -> bierzmowaniem,
udzielanym przez namaszczenie -> krzyżmem, przy czym
kapłan wypowiada słowa „Pieczęć Daru Ducha Świętego.
Amen"; niekiedy po bierzmowaniu udziela się komunii. Komunii
udziela się zawsze podczas liturgii eucharyst., a w domu
jedynie chorym; postacie eucharyst. przechowuje się w darochranitielnicy
(-» tabernakulum).

Sakrament pokuty sprawuje
się z okazji komunii, przed ikoną Chrystusa; kapłan pełni raczej
rolę świadka, o czym świadczy formuła rozgrzeszenia Kościoła
greckiego.

W Kościele ros. używa się formuły zaczerpniętej z Rytuału
rzymskiego. Święcenia kapł. poprzedzają niższe święcenia
-> lektora i -» subdiakona oraz wyższe -> diakonatu; wyższych
udziela się podczas mszy; ich obrzędy są zawarte w mszale pontyfikalnym,
zw. czinownik (służebnik).

Święceń biskupich udzielają
podczas koncelebry co najmniej 3 bpi przez włożenie rąk
i udzielenie łaski sakramentalnej; podczas tych święceń wkłada
się na głowę święconego księgę ewangelii.

Na sakrament
małżeństwa składają się 2 części : zaręczyny oraz koronowanie,
przy którym wypowiada się formułę: „Wieńczy się sługa (służebnica)
Boży (imię) dla służebnicy (sługi) Bożej (imię), w imię
Ojca i Syna, i Świętego Ducha. Amen"; w starożytności ślubu
udzielano łącznie z mszą. Obrzędu świętego oleju, zw. namaszczeniem
chorych, udziela 7 kapłanów; polega on na odczytaniu
lekcji i ewangelii oraz 7 kolejnych namaszczeniach, podczas
których odmawia się odpowiednie modlitwy; olej święci
się bezpośrednio przed udzieleniem sakramentu; Kościół unicki
rozróżnia jeszcze obrzęd krótki, sprawowany w obliczu śmierci.

Do sakramentów zalicza się szereg innych obrzędów, jak małe
i wielkie poświęcenie wody, pokarmów, postrzyżyny zak. (->
profesja zakonna), poświęcenie -» świątyni, -> domu, -» pól, ->
szat liturgicznych; nadto ceremonie ~> pogrzebu (świeckich,
kapłanów, zakonników i dzieci, poza Paschą, i w jej okresie).
Do I.b. należy też nabożeństwo za zmarłych, zw. panichida.

 

N. Kabasilas, Hcrmemia tes Tejas Leilurgias, PG 150,367-492; Wieniainin [Krasnopiewkowj, Nowaja skriżal, Mwa 1804-70; Krasnosielcew, Malicrialy dla istorii czinoposledowanija liturgii swiatogo loanna Zlatoústá, Kazań (889; S. Bulgakow, Prukliczeskoje rukowodstwo k sowierszaniju bogosjużenija prawosławnoj Cerkwi, Charkow 1893; A. Dmilrijewskij, Bogoslużenije w russkoj Cerkwi w XVI w.. Kazań 1894; F.E. Brightman, Liturgies Eastern and Western, Ox 1896; A. Dmitrijewskij, Istoricze.skoje. dogrnaticzeskoje i tainstmeimoje izjasnienije bożestwiennoj liturgii, Ptb 1897; K. Nikolskij, Posobije k izuczeni/tt ustawo bogosłużenlja prawosławnoj Cerkwi. Ptb 1900; P, Batiffo!, Etudes d'histoire et de théologie positive, P 1902,19312 ; F. Cabrol, Les origines liturgiques, P 1906; P. Meester, Les origines et les développements du texte grec de la liturgie de Saint Jean de Chrysostome, Chrysostomika, R 1908, 206-256; M. Orlow, Liturgija swiatogo Wasilija Wielikogo, Ptb 1909; S. Bulgakow, Nastolnaja kniga dla swiaszczenno-cerkowno-slużytlelej, Charkow 1910; N.I. Skabalanowicz, Tolkowyj Tipikon, Kijew 1915; I. Rahmani, Les liturgies orientales et occidentales, P 1929; Hanssens I-III (passim); S. Euringer, Die aethiopische Anaphora des heiligen Basilius, OCP 36(1934) 138-223; H. Engbetding, Die syrische Anaphora der Zwölf Apostel, OC 34(1937) 213-247; F. Mercenier, La prière des Eglises de rite byzantin I. L'office divin, la liturgie, les sacrements, Chv 1937; Janin E (passim); Kiprian [Kern!, Jewcharistija (Iz cztienij w Prawoslawnom Bogoslowskom Institutie w Pariże), P 1947; Raes; S. Salaville, Les liturgies orientales, P 1949; N. Afanasjew, Tropieza Gospodnia, P 1952; Baumstark LC (passim); A. Gelsinger, The Epiclesis of Saint Basil, ECQ 8 (J954) 243-248; A. Hamman, Prières des premiers chrétiens, P 1957; N. Edelby, Liturgicon. Missel byzantin à l'usage des fidèles, Bt 1958; A. Raes, L'authenticité de la liturgie byzantine de saint Jean Chrysostome, OCP 24(1958) 5-16; N. Uspienskij, Prawoslawnaja wieczernia, w; Bogoslowskije trudy, Mwa 1959, I 5-52; A. Smieman, Wwiedlenije w liturgiczeskoje bogoslowije, P 1961 ; N.D. Uspienskij, Molitwy Jewcharistii swiatogo loanna Zlatoustogo i swiatogo Wasilija Wielikogo (w czinie prawosławnoj liturgii), w: Bogoslowskije trudy, Mwa 1961, II 65-70; N. Zernow, Eastern Christendom, Lo 1961 {Wschodnie chrześcijaństwo, Wwa 1967); J.H. Crehan, Liturgy of Saint Basil, CDT I 241-243; tenże, Byzantine Liturgy, CDTI 310-312; J. Klinger, Pochodzenie liturgii św. Jana Chryzostoma, RT 5 (1963) 89-103; H. Lubieńska, Les liturgies orientales vues par le fidèle en Occident, P 1963; H.J. Schulz, Die byzantinische Liturgie, Fr 1964; M. Wawryk, Initiatio monastica in liturgia byzantina, Na 1968; J. Klinger, Geneza sporu o eplklezę, Wwa 1969; B. Bobrinskoy, Liturgie et ecclésiologie trinitaire de saint Basile, w: Eucharisties d'Orient et d'Occident, P 1970, 197-240; J. Jacob, La tradition manuscrite de la liturgie de saint Jean Chrysostome (VIIIe-XIIe siècles), w: Eucharisties d'Orient et d'Occident, P 1970, 109-138; L. Ligier, Célébration divine et anamnèse dans la première partie de Tanaphore au canon de la messe orientale, w: Eucharisties d'Orient et d'Occident, P 1970, 139-178; F. Paverd, Zur Geschichte der Messliturgie in Antiocheia und Konstantinopel gegen Ende des vierten Jahrhunderts. Analyse der Quellen bei Johannes Chrysostomos, P 1970; B.I. Sowie, Problema Isprawlenija bogosłużebnych knig w Rossii w XIX-XX wiekach, w: Bogoslowskije trudy, Mwa 1970, V 25-68; A. Schmemann, On the Question of Liturgical Practices, VTQ 17 (1973) z. 3, 227-238; J. Tyciak. Theologie in Hymnen. Perspektiven der byzantinischen Liturgie, Tr 1973; G. Wagner, Der Ursprung der Chrysostomusliturgie, Mr 1973; H. Paprocki, Modlitwy liturgiczne. Wstęp, w: Jan Chryzostom. Wybór pism, Wwa 1974, 7-41; L. Roldugin. Vespers, ŻMP 4(1974) z. 2, 60-65; N.D. Uspienskij, Anafora. Opyl istoriko-liturgiczeskogo analiza, w: Bogoslowskije trudy, Mwa 1975, XIII 40-147.

Podobne prace

Do góry