Ocena brak

Bismarck, Prusy i zjednoczenie Niemiec

Autor /motorola Dodano /27.04.2012

Niemcy byli ostatnim zachodnioeuropejskim narodem, który zjednoczył się w ramach jednego państwa. Na sposób, w jaki do tego doszło, oraz na dalszy kurs niemieckiej polityki przemożny wpływ miał jeden człowiek - Otto von Bismarck.

Kraje zachodnioeuropejskie takie jak Anglia, Francja i Hiszpania już w okresie średniowiecza zaczęły zamieniać się w silne państwa o charakterze narodowym z jednym monarchą sprawującym absolutną władzę. Pomimo oporu ze strony wielkich możnowładców, jedność tych państw z biegiem czasu stawała się coraz mocniejsza. Proces taki nie miał natomiast miejsca w krajach takich jak Niemcy czy Włochy; przeciwnie, silna tam była tendencja odwrotna, sprzyjająca umacnianiu się księstw, miast czy też innych form władzy lokalnej i regionalnej.

Łatane imperium

W rezultacie mapa Niemiec upodobniła się do dużego kawałka materiału pozszywanego z mniejszych i większych skrawków. Imperium to nosiło nazwę Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego i w XVII w. w jego skład wchodziły głównie państwa niemieckojęzyczne, chociaż nie tylko - swoimi granicami obejmowało ono także Królestwo Czeskie czy Margrabstwo Morawskie.

Od XV w. na cesarskim tronie zasiadali Habsburgowie, którzy sprawowali bezpośrednią władzę m.in. w Arcyksięstwie Austriackim, w Czechach i na Morawach. Nie udało im się jednak zamienić Świętego Cesarstwa Rzymskiego w scentralizowane, nowocześnie rządzone państwo. W czasie wojny trzydziestoletniej (1618-48) Niemcy stały się głównym polem działań wojennych, które doprowadziły do zniszczenia kraju. Ponadto, zgodnie z postanowieniami kończącego wojnę pokoju westfalskiego (1648), cesarz musiał uznać faktyczną niezależność książąt niemieckich. Czynniki te wpłynęły na osłabienie kraju, który przez wiele lat pozostawał gospodarczo zacofany w stosunku do potęg takich jak Francja. Wykorzystał to król francuski Ludwik XIV, dokonując aneksji zachodnich prowincji cesarstwa.

Istotne zmiany

W XVIII wieku zaszły dwie istotne zmiany, które zadecydowały o przyszłości Niemiec. Po pierwsze, Prusy - królestwo powstałe z połączenia Prus Książęcych i Brandenburgii - urosły w siłę i dołączyły do grona potęg europejskich. Po drugie, rozkład imperium osmańskiego przyniósł znaczne nabytki terytorialne Habsburgom, którzy objęli swoim panowaniem całe Węgry.

Zwycięskie kampanie napoleońskie w latach 1805-1806 uczyniły z cesarza francuskiego władcę Europy. Napoleon tak zreorganizował zdobyte przez siebie terytoria, że tytuł Cesarza Rzymskiego Narodu Niemieckiego stracił sens. W związku z tym Franciszek II zrzekł się tej godności i przyjął tytuł cesarza austriackiego (jako Franciszek I).

Chociaż potęga Napoleona utrzymała się jeszcze tylko niecałe dziesięć lat, to jednak liczne wprowadzone przez niego zmiany okazały się nieodwracalne. Liczba państw i państewek niemieckich została zredukowana do 41 i weszły one w skład utworzonego na kongresie wiedeńskim (1815) Związku Niemieckiego.

Związek Niemiecki

W skład Związku Niemieckiego wchodziły zarówno Prusy, jak i Austria. Kraje te połączone były sojuszem (Święte Przymierze), zawartym w obronie europejskiego porządku politycznego przyjętego przez kongres wiedeński. Jednak dominującą pozycję w Związku miała Austria, a jej kanclerz, książę Metternich, podważał pozycję Prus i udaremnił plan stworzenia zjednoczonej Rzeszy Niemieckiej. Metternich odgrywał wiodącą rolę w polityce europejskiej po 1815 roku i metodami cenzury i represji policyjnych prowadził bezwzględną walkę z wszelkiego rodzaju ruchami rewolucyjnymi i niepodległościowymi.

W 1848 roku rozpoczęła się Wiosna Ludów, najpierw we Francji (rewolucja lutowa), następnie w Wiedniu, Berlinie i innych miejscach. Metternich zmuszony został do ustąpienia, nastąpiło również nasilenie dążeń do zjednoczenia Niemiec. Zwołany został ogólnoniemiecki parlament, Frankfurckie Zgromadzenie Narodowe, który uchwalił konstytucję dla całych Niemiec, nie uznaną jednak przez większość państw niemieckich. Frankfurckie Zgromadzenie Narodowe opowiadało się za prymatem Prus w zjednoczonych Niemczech, jednak kiedy królowi pruskiemu zaoferowano koronę cesarza niemieckiego, ten jej nie przyjął - chciał on uchodzić za władcę rządzącego z woli Boga, a nie wybranego przez naród i ograniczonego w swoich działaniach przez konstytucję. Pruskie oddziały brały aktywny udział w tłumieniu wystąpień rewolucyjnych w latach 1848-49.

W tym czasie najbardziej reakcyjne stanowisko wśród polityków pruskich reprezentował książę Otto von Bismarck (1815-98). Cieszył się on sławą radykała, w związku z czym jego wpływy były z początku ograniczone, co jednak uległo zmianie wraz z nastaniem kryzysu politycznego w Prusach. Król Wilhelm I zdecydowany był przeprowadzić kosztowne reformy mające na celu stworzenie silnej, nowoczesnej armii pruskiej, jednak liberalna większość sejmowa nie zgadzała się na wprowadzenie niezbędnych do tego celu podatków. W takiej sytuacji Wilhelm postanowił mianować na premiera zdeklarowanego konserwatystę. We wrześniu 1862 roku jego wybór padł na Bismarcka.

Odgórna rewolucja

Król nie zdawał sobie wtedy sprawy, że wybrany przez niego polityk to nie tylko pogardzający demokratycznymi instytucjami konserwatysta, lecz również błyskotliwy dyplomata. Swojej polityki Bismarck nie podporządkowywał partykularnym interesom Prus, lecz starał się wykorzystać poczucie narodowej odrębności Niemców do stworzenia zjednoczonego państwa niemieckiego. Od początku swojej działalności był przekonany, że zjednoczenie jest nieuniknione, ważnym dla niego jednak było to, żeby narodowa rewolucja była rewolucją kierowaną „od góry".

Od początku sprawowania urzędu premiera Bismarck okazał się bardzo skuteczny. Zignorował odmowę sejmu i przeprowadził pobór podatków, niezbędnych do przeprowadzenia reform. Dzięki temu utworzona została silna armia pruska, potrzebna Bismarckowi do realizacji jego zuchwałej polityki zagranicznej.

Po wybuchu powstania styczniowego w Polsce (1863) Bismarck skorzystał z okazji zjednania sobie Rosjan. Z jego inicjatywy Prusy podpisały z Rosją układ zezwalający wojskom carskim na przekraczanie granicy pruskiej w czasie działań zmierzających do stłumienia powstania. W tym samym roku spory wokół księstw Szlezwiku i Holsztynu wywołały wzrost napięcia pomiędzy Danią i Związkiem Niemieckim. Dania chciała dokonać aneksji Szlezwiku, gdzie większość stanowiła ludność narodowości duńskiej, i wzmocnić swoją kontrolę nad Holsztynem, wchodzącym w skład Związku Niemieckiego. Każda ze stron próbowała motywować swoje prawa w oparciu o zawiłości prawa międzynarodowego, jednak ostatecznie spór został rozstrzygnięty za pomocą siły. Wykorzystując dobre stosunki z Rosją i fakt, że Francja i Wielka Brytania zajęte były własnymi sprawami, Prusy wspólnie z Austrią przeprowadziły w 1864 roku inwazję na Szlezwik-Holsztyn i zmusiły Danię do wycofania swoich roszczeń. Liberałom nie udało się w latach 1848-49 rozwiązać tego problemu, dlatego sukces Bismarcka wywołał falę narodowego entuzjazmu, która stanowiła oznakę, że nacjonalizm może wkrótce okazać się silniejszy niż przeciwstawiający się mu liberalizm.

Austria i Prusy miały sprawować wspólną kontrolę nad zdobytymi księstwami, co musiało prowadzić do sytuacji konfliktowych. Niewykluczone, że Bismarck celowo dążył do wywoływania takich sytuacji, jego celem było bowiem zapewnienie Prusom dominującej pozycji w przyszłym państwie niemieckim. Jako że najbardziej prawdopodobny był opór Austrii, przygotowywał się on do ewentualnego starcia zbrojnego, zapewniając sobie neutralność Francji i sojusz z Włochami.

W czerwcu 1866 r., wykorzystując jako pretekst szereg nieporozumień, Bismark skierował oddziały pruskie do administrowanego przez Austriaków Holsztynu. Wybuchła wojna, w której większość państw niemieckich poparła Austrię, jednak to armia pruska, wyposażona w nowoczesne karabiny iglicowe, odniosła zwycięstwo w ciągu siedmiu tygodni. W rzeczywistości sprawa była przesądzona już po pierwszym tygodniu walk, po przygniatającym zwycięstwie Prusaków pod Sadową.

Warunki pokoju były łagodne dla Austrii, która poniosła niewielkie straty terytorialne, jednak nastąpił spadek jej dotychczasowego znaczenia w Niemczech, w których hegemonię uzyskały Prusy. W miejsce Związku Niemieckiego utworzono Związek Północnoniemiecki, do którego nie należała już Austria. Starania Napoleona III zmierzające do uzyskania rekompensaty w związku ze wzrostem potęgi Niemiec nie odnosiły skutku; Bismarck odnosił korzyści z neutralności Francji, nie ponosząc przy tym żadnych kosztów.

Bohater

Zwycięstwo uczyniło z Bismarcka bohatera, zarówno w oczach konserwatystów, jak i liberalnej burżuazji. Sejm pruski przegłosował uchwałę sankcjonującą wstecznie nielegalne pobieranie podatków. Oznaczało to kapitulację liberalizmu wobec sukcesów militaryzmu, który miał w niedalekiej przyszłości odegrać tak brzemienną w skutki rolę w niemieckiej historii.

Jedną z najważniejszych cech Bismarcka była umiejętność postępowania z królewskim zwierzchnikiem. Wilhelm I był tradycyjnym monarchą, którego Bismarck, przed rozpoczęciem realizacji któregoś ze swoich przebiegłych planów, musiał najpierw przekonać, iż sprawa dotyczy królewskiego honoru. W 1870 r., dążąc do ostatecznej konfrontacji z Francją, Bismarck poparł starania jednego z członków pruskiej rodziny królewskiej (Hohenzollernów) jako kandydata do hiszpańskiego tronu. Wprawiło to we wściekłość Francuzów, którzy zażądali wycofania kandydatury. Wilhelm publicznie odmówił, na co liczył Bismarck, jednak prywatnie przekonał swojego krewniaka do rezygnacji z ubiegania się o koronę. Wtedy Francuzi popełnili błąd, domagając się od Wilhelma gwarancji, że podobny incydent nie powtórzy się w przyszłości. Król stanowczo odmówił, co już mogło wystarczyć do rozpoczęcia wojny. Jednak Bismarck postanowił przyspieszyć nieco bieg wypadków i opublikował treść tzw. depeszy emskiej - otrzymanej od Wilhelma I po jego rozmowie z posłem francuskim - w formie obraźliwej dla Napoleona III. 19 lipca 1870 roku Francja wypowiedziała Prusom wojnę.

Bismarck po raz kolejny umiejętnie doprowadził do izolacji swojego wroga, odkrywając przed brytyjską opinią publiczną zamiary Napoleona III wobec Belgii. Niezależnie od tego, większość krajów europejskich nadal widziała we Francji największą potęgę militarną w Europie i uznawała Prusy za kraj słabszy. Iluzja ta została rozwiana, kiedy po sześciu tygodniach walk 100-tysięczna armia francuska poddała się, a sam Napoleon III dostał się do niewoli. Kolejne sukcesy militarne armii pruskiej zakończyły się kapitulacją oblężonego Paryża i zawieszeniem broni. Na mocy pokoju frankfurckiego, zawartego w maju 1871 roku, Francja utraciła Lotaryngię oraz Alzację i zapłaciła Prusom wysoką kontrybucję.

Zjednoczone Niemcy

Także korzyści polityczne, jakie odniosły Prusy, były ogromne. W wojnie z Francją Prusaków poparły pozostałe państwa niemieckie (za wyjątkiem Austrii). Jeszcze w styczniu 1871 roku, w czasie oblężenia Paryża, Wilhelm ogłosił się w Wersalu cesarzem zjednoczonych Niemiec. Bismarck został mianowany kanclerzem II Rzeszy, która była państwem związkowym - kraje wchodzące w jej skład zachowały pewną autonomię wewnętrzną. Nie ulegało jednak wątpliwości, że od tej pory Niemcy były jednym państwem.

Ku potędze

Przez ponad dwadzieścia lat, "Żelazny Kanclerz", jak nazywano Bismarcka, wyznaczał kierunek niemieckiej polityki. Umiejętnie manipulując partiami politycznymi, potrafił on kierować Reichstagiem (niemieckim parlamentem). W tym okresie przemysł niemiecki, chroniony taryfami celnymi na towary zagraniczne, rozwinął się do tego stopnia, że stał się konkurencją dla przemysłu brytyjskiego i amerykańskiego.

W latach 1871-78 rząd Bismarcka prowadził walkę ideologiczną z opozycją katolicką (Kulturkampf), która jednak nie zakończyła się jego całkowitym sukcesem. Wobec wzrastającego znaczenia ruchu socjaldemokratycznego musiał on poszukiwać dróg porozumienia z katolikami i złagodzić wcześniej wprowadzone ustawy (1873-75), których celem było podporządkowanie Kościoła katolickiego państwu. Następnie podjął on walkę z socjalistami, wprowadzając ustawy zakazujące działalności partii socjaldemokratycznej (1878). Aby zjednać sobie klasę robotniczą, przeprowadził reformy społeczne, w ramach których skrócony został dzień pracy. Nie zahamowało to jednak rozwoju niemieckiej socjaldemokracji.

Inaczej niż większość zdobywców, Bismarck wiedział, kiedy należy się zatrzymać. Po 1871 roku odszedł od polityki ekspansji i skoncentrował się na zagwarantowaniu bezpieczeństwa młodemu państwu niemieckiemu. W 1879 r. pojednanie pomiędzy nowymi Niemcami a Austro-Węgrami zostało przypieczętowane zawarciem formalnego sojuszu pomiędzy tymi krajami. Równocześnie Bismarck starał się utrzymać dobre stosunki z Rosją, wchodząc najpierw w trójstronny układ z Austrią i Rosją (1881-87), a następnie podpisując dwustronne porozumienie niemiecko-rosyjskie (1887-90). Pomimo rywalizacji pomiędzy Rosją i Austrią na Bałkanach, Bismarck potrafił zachować dobre stosunki z obydwoma tymi krajami.

Ostrożność Bismarcka i fakt, że wyznaczał on sobie ograniczone, realistyczne cele, a także jego silna pozycja w państwie, wkrótce przestały się podobać następcy Wilhelma I, młodemu Wilhelmowi II (1859-1941). W 1890 roku Bismarck został zmuszony do rezygnacji z urzędu kanclerza, a Niemcy wkroczyły w nową erę, która miała zakończyć się I wojną światową.

Zjednoczenie Niemiec - WAŻNIEJSZE DATY

1806

Koniec Świętego Cesarstwa Rzymskiego

1815

Powstanie Związku Niemieckiego

1848-49

Wiosna Ludów; nieudana próba zjednoczenia Niemiec

1862

Bismarck zostaje premierem Prus

1864

Zwycięstwo Prus i Austrii nad Danią

1866

Wojna austriacko-pruska

1867

Utworzenie Związku Północnoniemieckiego; powstanie Austro-Węgier

1870-71

Wojna francusko-pruska

1871

Zjednoczenie Niemiec

1878

Ustawy przeciwko socjalistom

1879

Sojusz niemiecko-austriacki

1881-1887

Trójstronny układ pomiędzy Niemcami, Rosją i Austro-Węgrami

1882

Sojusz Niemiec, Austro-Węgier i Włoch

1883-1885

Tworzenie kolonialnej potęgi Niemiec

1887

Układ z Rosją

1890

Ustąpienie Bismarcka, wygaśnięcie układu Rosją, co doprowadziło do sojuszu francusko-rosyjskiego (1894)

Podobne prace

Do góry