Ocena brak

BISKUP - W IKONOGRAFII

Autor /Arnolf Dodano /08.06.2012

Najwcześniejsze przedstawienia b.
występują na mozaikach: postacie św. Ambrożego (S. Ambrogio
w Mediolanie, 2. poł. V w.), św. Apolinarego z 4 b. (S. Apollinare
in Classe w Rawennie, 535-540), Maksymiana (S. Vitale
w Rawennie z 547), oraz na malowidłach ściennych: postacie
Optata i Cypriana (grobowiec Lucyny, Rzym, katakumby Kaliksta,
VI w.); Ambroży ubrany jest w -> tunikę, -> dalmatykę,
ornat i pektorał; w przedstawieniach z VI w. b. mają
nadto -» paliusz i tonsure (Maksymian trzyma krzyż wysadzany
perłami, Apolinary występuje w postaci oranta).

A. KOŚCIÓŁ ZACHODNI — W związku z rozwojem kultu
świętych w okresie od X do XVI w., a zwł. w XV i na pocz.
XVI w., przedstawienia b. stały się niezwykle popularne; później
były rzadsze, a w okresie baroku liczba ich wzrosła.

Do XVI w. b. występowali w szatach pontyfikalnych, nawet
w scenach męczeństwa (dodawano im przynajmniej część stroju
biskupiego, przeważnie mitrę);

w XIV w. zwykle mieli na sobie
ornat (na pieczęciach i w figurach nagrobnych nawet do
XV'w.), nast. -» kapę, a później do XVII w. -> funicelle i dalmatykę,
bez -> manipularza, który występuje głównie w przedstawieniach
b. odprawiających mszę; od XI w. pojawia się
racjonał, od przełomu XII i XIII w. stale już mitra, a do
XIII w. paliusz, który później (w przeciwieństwie do przedstawień
w Kościele wsch.) określa tylko abpów;

rzadziej przedstawiano
b. w pontyfikalnych trzewikach i rękawiczkach (najczęściej
te elementy stroju występują w XII i XIV w. oraz
w czasach nowoż.) ; -> pierścień pojawiał się na obrazach od
pocz. XIV w., pektorał od V w., a pastorał (po raz pierwszy
wspomniany u Izydora z Sewilli, PL 83,785) rozpowszechniał
się w przedstawieniach od XI w. W średniowieczu do rzadkości
należały przedstawienia b. w strojach nieliturg. (np. na skrzyni
Heliberta z ok. 1167), natomiast w XX w. bardzo częste są
przedstawienia b. w -» farioli, sutannie itp.

Głównie przedstawiano zmarłych b. cieszących się powsz.
kultem (świętych i błogosławionych), ale również i żyjących.
Przedstawienia te, na wzór przedstawień cesarzy bizant., umieszczano
w kościołach (obecnie umieszcza się również wizerunki
papieży, a także kardynałów w rzym. kościołach tytuł.).

Najwcześniej
pojawiały się figury, później sceny lub grupy b., zwł.
na obrazach (przedstawiani jako fundatorzy) oraz portretach,
a także na monetach i pieczęciach; przedstawienia portretowe
występują najczęściej w rpsach kronik biskupich (miniatura
i grafika) i na sarkofagach, rzadziej na malowidłach ściennych
i obrazach (np. katedra w Seckau).

W przedstawieniach scenicznych występują b. podczas ceremonii
nadania inwestytury, udzielania święceń diakonatu i kapłaństwa
(np. Pontyfikat rzym. z 2. poł. X w., Biblioteca Casanatense,
Rzym) lub przy konsekracji b., jako uczestnicy soboru,
a także w czasie kładzenia kamienia węgielnego, konsekracji
kościoła, ołtarzy, odprawiania uroczystych mszy, nieszporów
lub in. godzin kanonicznych.

W Polsce — W okresie rom. przedstawiano b., podobnie
jak na Zachodzie, w szatach liturgicznych. Od XIV w. występują
nieznaczne różnice związane z przywilejem używania racjonału
(przysługującym tylko niektórym bpom krak.) oraz
barwami szat liturg.;

b. noszą kilka pierścieni (niekiedy na
wszystkich palcach obu rąk); bywają przedstawiani również
w strojach mniej uroczystych lub nieliturg., ale zwykle z mitrą
na głowie lub obok postaci. Poza licznymi przedstawieniami
świętych b. polskich : Wojciecha, -» Bogumiła, a zwł. -> Stanisława

B. (występujących zarówno w cyklach narracyjnych, jak i w scenach pojedynczych lub figurach), zachowały się — jako
nieliczne — insygnia rom. pochodzące z grobów biskupich:
części pastorałów (krzywaśń ołowiana z przełomu XI i XII w.
i srebrna z 2. poł. XII w., obydwie w katedrze pozn.), pierścienie
(ze szmaragdem z grobu b. Maura 1108?;

z szafirem z pocz.
XIII w., katedra wawelska), mitry biskupie (tzw. mitra św. Stanisława
z ok. poł. XIII w., Wawel) oraz liczne insygnia z okresów
późniejszych (np.. mitra T. Strzempińskiego z 1455-60,
Wawel; pastorał A. Krzyckiego z 1527-35 itd.).

Przedstawienia pojedynczych b. są najczęstsze i występują:
w płaskorzeźbach (np. płyta z wyobrażeniem św. b. na medalionie
z XII w., Wrocław-Ołbin), w miniaturach, w rzemiośle
artyst. (pieczęć b. Prandoty, odcisk z 1244), na skrzydłach malowanych
i rzeźbionych tryptyków, figurach ołtarzowych, na
tablicach fundacyjnych, na nagrobkach i epitafiach (zwł. w katedrze
pozn. i wawelskiej), na obrazach.

W sztuce got. przedstawiano
b. żyjących w postaci małej figurki -> wotanta lub
fundatora, w dolnych partiach obrazu (przeważnie w narożniku)
w geście modlitewnym, ubranego w strój biskupi, niekiedy pontyfikalny,
a przynajmniej z pastorałem i mitrą (bp J. Konarski
przedstawiony w ołtarzu Zaśnięcie MB z ok. 1508, Bodzentyn,
kościół par.);

przedstawienia tego typu występowały nieprzerwanie
do XVIII w., z tą jednak różnicą, że w sztuce renesansu
figura b. stawała się większa, a w sztuce baroku została włączona
niekiedy w scenę główną, pośród inne osoby adorujące
Chrystusa, NMP lub świętych, co spotyka się także w sztuce
nowszej, np. Adoracja Chrystusa na krzyżu L. Wyczółkowskiego
z 1915 (Ryki, kościół par.).

W przedstawieniach b. w strojach uroczystych pastorał ma
zazwyczaj spiralę krzywaśni odwróconą od portretowanego, odwrotnie
niż w przedstawieniach -» opatów, przybranych w takie
same szaty jak i b. ; innym szczegółem odróżniającym przedstawienia
opatów i b. pochodzących z zakonu jest zawieszony
poniżej krzywaśni pastorału kawałek materiału, zw. panniselus.

Tego typu portrety wykonywane zazwyczaj po śmierci b. staraniem
krewnych, przyjaciół, następców lub egzekutorów testamentu,
widnieją w krużgankach (częściowo w przyległych salach)
klasztoru franciszkanów w Krakowie: na polichromii z 1436-
-55, z 2. poł. XV w. oraz z XVI-XVIII w., przedstawiającej b.
krakowskich oraz na obrazach tworzących unikalny w Polsce
zespół portretów b., abpów i kard. krakowskich, rozpoczynających
się od przedstawienia Stanisława B. z 1490 do czasów
obecnych (w tym portret kard. A.S. Sapiehy).

Do zespołów
tego typu w sztuce nowszej należą galerie portretów b. w ich
rezydencjach i kuriach lub seminariach duch. (np. łowicka galeria
abpów gnieźn. ufundowana przez bpa I. Krasickiego, seminarium
warsz.). Reprezentacyjne przedstawienia portretowe
stanowią miniatury S. Samostrzelnika w Żywocie abpów gnieźnieńskich
(1530-35).

Sceny i cykle narracyjne odnoszą się głównie do przedstawień
świętych b. polskich (np. św. Wojciecha na Drzwiach gnieźnieńskich
z ok. 1170) i obcych (św. Augustyn).

Rzadziej dotyczą
one b. nie będących świętymi: scena z płyciny płoc. drzwi brązowych
z 1152-54 (obecnie w Nowogrodzie Wielkim) przedstawiająca
b. Aleksandra z Malonne w asyście diakona i subdiakona;
sceny w tańcach śmierci (zwł. w okresie baroku),
w adoracji Chrystusa i Matki Bożej (obraz K. Fokelskiego
z 1651 Adoracja Imienia Jezus, Sieradz, kościół par.) oraz sądu
ostatecznego; do wyjątków należy scena nadania inwestytury
(Drzwi gnieźnieńskie).

Do interesujących przedstawień got. w cyklach
pasyjnych należy postać arcykapłana interpretowanego
jako b. i przedstawionego w stroju biskupim lub przynajmniej
z mitrą na głowie (np. Chrystus przed Annaszem i Kajfaszem,
fragment skrzydła ołtarzowego z Ptaszkowej z ok. 1430, MDTw).
Na uwagę zasługują również przedstawienia św. Eligiusza (patrona
złotników) na pieczęciach cechów złotników (krak., lubel.
i in.), z mitrą na głowie, zwykle siedzącego przy pracy z kowadełkiem
i młoteczkiem.

 

S. Tomkowicz, Galeria portretów b. krakowskich w krużgankach klasztoru oo. Franciszkanów w Krakowie. Kr 1905; A. Goldschmidt, Die Bronzentiìren von Nowgorod und Gnesen, Mb 1932; L. Lepszy, Przemyśl złotniczy w Polsce, Kr 1935 (passim); Sztuka sakralna w Polsce, Wwa 1959 (passim); B. Miodońska, Renesansowe portrety b. krakowskich w klasztorze franciszkanów w Krakowie, RKr 35 (1961) 1-40; MPol (passim); HSzP (passim); Miasto Kraków. Wawel, KZSP IV z. 2, 1 (passim); A.A. Strnad, LCIk I 201-303; T. Dobrzeniecki, Średniowieczny portret w sakralnej sztuce polskiej, RMNW 13 (1969) z. 1, 11-49; Kraków. Kościoły śródmieścia, KZSP IV z. 2, 2 (passim); DSP I (passim).

 

B. KOŚCIOŁY WSCHODNIE — Na przełomie VII i VIII w.
w -> bizantyjskiej sztuce sakralnej i sztuce in. Kościołów wsch.
zaczął się kształtować kanon przedstawień b., który utrzyma!
się aż do czasów współcz. : b. odziany w -> sticharion (łac. -fraiba),
przeważnie koloru białego z purpurowymi pasami, z nałożonym
na nim -> felonionem (ornat); felonion patriarchów
i metropolitów ozdabiany był często motywem krzyża (wówczas
zw. polistaurionem);

od IX w. patriarchowie i niektórzy
zasłużeni b. przedstawiani byli w sakkosie (rodzaj szaty podobnej
do dalmatyki, nakładanej na sticharion, noszonej przez b.
od XIV w. zamiast felonionu); sticharion przepasany był szerokim
paskiem (zw. zone), zazwyczaj tego samego koloru, co
felonion; na pasku u prawego boku wisiał enchirion (rodzaj
ozdobnej chusty — w przedstawieniach XIV w. zastąpiony epigonationem,
ozdobnym sztywnym kawałkiem materiału w formie
rombu) ;

zakończenie rękawów sticharionu stanowiło rodzaj
zarękawków ze sztywnej ozdobnej materii lub metalu (epimanikia);
na szyi, pod felonionem, przedstawiani b. mają zazwyczaj
rodzaj stuły (zw. epitrachelion) sięgającej stóp; oznaką godności
b. jest zawsze -> omoforion (odpowiednik paliusza).

W bizant. sztuce sakr. przedstawiano b. przeważnie z odkrytą
głową (wyjątek stanowią przedstawienia w sztuce syr.,
koptyjskiej i etiopskiej). Od XV w. oznaką godności b. (obok
omoforionu) jest enkolpion, zw. również panagija (medalion
w formie krzyża, noszony na piersi). Od XVIII w. b. przedstawiani
byli z mitrą. Do rzadkości należą przedstawienia b.
z pastorałem w formie crux commissa lub immissa oraz w szatach
nieliturgicznych.

W sztuce in. Kościołów wsch. różnice
w przedstawieniach są nieznaczne (odmienne nazewnictwo
i kształt poszczególnych szat). Do odmiennych przedstawień
należą ikony i portrety b. w habicie zak. (zw. riasd), ozdobnym
płaszczu (mantija) i w kłobuku (nakrycie głowy) z panagiją na
piersi i pastorałem w ręku (np. ikony w muzeum w Zagorsku
k. Moskwy).

Wizerunki b. żyjących i zmarłych, głównie świętych i zasłużonych
dla Kościoła, występują na malowidłach ściennych i mozaikach
w świątyniach oraz w rpsach iluminowanych (głównie
w żywotach świętych b. lub w kronikach biskupich); nadto
umieszczano je na monetach, pieczęciach, dyptykach i drobnej
plastyce figuralnej; na ikonach przedstawieni przeważnie z prawą
ręką w geście błogosławieństwa, a w lewej z ewangeliarzem
(liczne ikony ze św. Mikołajem). Są to przeważnie pojedyncze
postacie lub grupy, nieraz o cechach portretu.

Przedstawienia sceniczne ukazują b. głównie w procesjach
(mozaika w S. Vitale w Rawennie, miniatura w menologionie
Bazylego II, 979-984, Biblioteka Wat.), ceremonii udzielania
święceń diakonatu, kapłaństwa lub sakry biskupiej (ilustracje
w zbiorze mów Grzegorza z Nazjanzu z ok. 880 i Pontyfikał
syryjski z 1238, Bibliothèque Nationale, Paryż), jako uczestników
soboru (miniatura w zbiorze mów Grzegorza z Nazjanzu)
oraz w scenach związanych z życiem i męczeństwem świętych
umieszczonych również na obramieniach sceny głównej w ikonach
(św. -> Mikołaj);

nieliczne są sceniczne przedstawienia
o charakterze świeckim, w których b. stanowią asystę cesarzy
lub dostojników kościelnych. Często natomiast spotyka się portrety
dostojników kośc, ubranych w szaty biskupie, w siedzibach
urzędów patriarchy, metropolity i b.

 

Braun LG (passim); P. Bernardakis, Les ornements liturgiques chez les
Grecs, EO 5 (1902) 129-139; J. Muyldermans, Le costume liturgique arménien. Etude historique, Muséon 39 (1926) 253-324; T. Klauser, Der Ursprung der bischöflichen Insignien und Ehrenrechte, Bo 1948;T. Papas, Studien zur Geschichte der Mässgewänder im byzantinischen Ritus, Mn 1965; N. Thierry, Le costume episcopal byzantin du IXe au XIIIe siècle d'après les peintures datées (miniatures, fresques), REB 24(1966) 308-315; A.J.E. Gonzales, The Byzantine Paradigm and the Eastern Liturgical Vesture, The Orthodox Theological Review 17 (1972) 255-267; M. Przeżdziecka, Małopolskie malarstwo ikonowe XIX wieku, Wr 1973 (passim).

Podobne prace

Do góry