Ocena brak

BIOLOGIZM

Autor /Arnolf Dodano /08.06.2012

Kierunek metodol.-filoz., preferujący biol.
punkt widzenia rzeczywistości, lub analog, postawa; tendencja
do redukcji problemów pozabiol. do problemów biol. lub do
biologizacji struktur i funkcji zjawisk psychol.; potocznie —
kult -> biologii.

1. Geneza i t y p o l o g i a — U źródeł b. leży XIX-wieczny
scjentyzm oraz szybki rozwój nauk biol.-med. ; b. opiera się
więc szczególnie na osiągnięciach teorii -> genetyki, biochemii
(np. synteza -> białka), fizjologii oraz ostatnio bioniki, które
mają otworzyć drogę do eugenicznego ulepszenia natury człowieka
przez bezpośredni wpływ na układ nerwowy, a poprzez
niego na sterowanie psychiką ludzką (-> eugenika).
Wyróżnia się:

° b. skrajny — przyjmujący absolutną dominację
biologii lub biosu oraz odpowiadającą jej procedurę redukcji;

° b. umiarkowany — gdy dominacja lub redukcja
dotyczy tylko pewnego aspektu lub jest częściowa; redukcja ta
uzależniona jest od przyjęcia koncepcji organizmalnych w dziedzinach
nieorganicznych bądź od sprowadzania dziedzin bytowo
wyższych do sfery biologicznej. Syntezą obydwu podstawowych
typów b. jest panbiologizm.

2. W psychologii — B. skrajny opiera się na redukcji
struktury lub funkcji psychiki ludzkiej do biol. struktur lub
funkcji organizmu, do zespołu jego podsystemów, a przede
wszystkim do sterującego homeostatycznie całością organizmu
układu neurofizjol. (-» cybernetyka);

zjawiska psych, wyjaśnia
się jak biol. (w formie mniej skrajnej zaś w ścisłym związku
z biol., głównie z neurofizjolog. podłożem i behawioralnymi
przejawami) ; psychol. problemy oraz pojęcia (terminy i ich definicje),
podobnie jak tezy, hipotezy i teorie psychol. przekształca
się na ich odpowiedniki biol.;

metody psychologii zastępuje
metodami biologii lub ich adaptacjami; główne terminy psychologii
tradycyjnej, np. dusza, umysł, wola i in. eliminuje całkowicie
lub używa w odmiennym znaczeniu. B. w postaci najczystszej
przejawia się zwł. w kierunkach filoz.-psychol. opierających
się na ewolucjonizmie naturalistycznym.

Prekursorem b. skrajnego był H. Spencer, który zjawiska
psych, i społ., łącznie z religią i moralnością, wyjaśniał prawem
ewolucji, sprowadzając je do funkcji utrzymujących przy życiu
jednostkę i gatunek oraz wykazując, że umysł ludzki jest najwyższym
stadium procesu przystosowania się organizmu do
środowiska.

Z b. wiązał się m.in. pragmatyzm (W. James)
oraz jego odmianainstrumentalizm (J. Dewey), które ujmowały
poznanie ludzkie jako narzędzie realizacji potrzeb biol.;
nadto b. występował w psychologjczno-epistemologicznych kierunkach
uznających biol. koncepcję poznania za funkcję życiową
(R. Avenarius).

Podkreślając rolę empirycznych form uwarunkowanych
czynnikami biol., akcentowano w poznaniu zależność
jego wyników od struktury narządów zmysłowych i specyficzną
dla każdego gatunku selektywność wrażeń (G. Simmel),
eksponowano uwarunkowania biopsych. funkcji poznawczych
i ich wytworów (-> fikcjonizm H. Vaihingera).

B. występuje też w -> hormizmie (W. McDougall), głoszącym,
że rozwój psych, człowieka polega na aktualizacji wrodzonych
popędów instynktowych (w przystosowaniu do bodźców
środowiskowych); ich impulsy stanowią energię motywacyjną
wszelkiego działania ludzkiego, także w dziedzinie nauki, kultury
i religii.

Biologistyczna jest również -» psychoanaliza przyjmująca
w człowieku istotną rolę mechanizmów biol. (instynktów,
popędów), będących nieświadomymi motywami świadomych
procesów psych, i nadających kierunek zachowaniu
ludzkiemu; w wyniku tego rozwój kultury (w zakresie swych
źródeł i podstaw) poprzez różne etapy sublimaci i jest wytworem
sił popędowych.

Biologistyczny jest nadto -> behawioryzm, zwł.
pierwotny J.B. Watsona, który zachowanie się człowieka uważał
jedynie za wynik reakcji na jakieś bodźce, refleksologia W.M.
Biechtieriewa oraz bardziej umiarkowany, występujący w teorii
odruchów warunkowych I.P. Pawłowa.

W psychologii współcz. występuje zwykle b. umiarkowany,
metodyczny, nie negujący istnienia pozabiol. aspektów, od których
jedynie abstrahuje, a neobiologizm miewa zabarwienie cybernetyczne
i fizykal. (np. myślenie jako proces fiz. — M. Mazur).

3. W naukach społecznych i humanistycznych —
B. kulturowy przejawia się w ewolucjonistycznych teoriach,
które cechy życia społ. i kultury wywodzą z czynników biol.;
główni reprezentanci tych poglądów to H. Spencer, jak również
L.H. Morgan, L.T. Hobhouse, L.F. Ward, W.G. Sumner, dla
których społeczeństwo i jego wytwory są częścią przyrody ; rozwinęło
się ono w toku ewolucji z form społ. istniejących w świecie
zwierząt, gdyż prawa biol. (w powiązaniu z ogółem praw
przyrody) decydują również o przebiegu procesów społecznych.

W b. społecznym różne przejawy życia społ. wyjaśnia się biol.
terminami organizmu, dziedziczności i walki o byt; choć na
ogół nie rozumie się społeczeństwa czysto mechanistycznie,
przyjmuje się jednak, że spełnia ono takie funkcje, jak biol. organizmy wyższego rzędu ; będąc zaś wyższą formą rozwojową
organizmu, podlega tym samym prawom, co wszystkie systemy
biologiczne.

B. wyraził się także w koncepcji państwa (zaczątki
Platon, Arystoteles), traktowanego jako swoisty organizm,
analog, do organizmu zwierzęcego, w którym wszystkie elementy
składowe współdziałają dla wspólnego dobra (O. Gierke,
J.K. Bluntschli).

W XIX i XX w. rozwinęły się teorie, zwl.
etnosocjologiczne i antropol., wg których różnice cech rasowych,
uwarunkowanych biologicznie, są podstawowym czynnikiem wyjaśniającym
różnice poziomu rozwoju społ. i cywilizacyjnego.

Cechy biol. mają być czynnikiem determinującym procesy ekon.,
twórczość kulturalną poszczególnych ras, ich ustroje polit, i społeczne.
Teorie te stały się podstawą niektórych doktryn polit.,
np. nar. socjalizmu w Niemczech.

W 2. poł. XIX w. wystąpił b. w formie prądu lit. oraz kierunku
teor.-lit., zw. -» naturalizmem (E. Zola, A. Dygasiński);
w nawiązaniu do tego typu idei powstały koncepcje biologizujące
w naukach o literaturze i sztuce

° doktryny wyjaśniające
zjawiska kultury modelami biol., ujmujące świat artefaktów
w świetle biofaktów (modele organizmu, ciała ludzkiego,
okresów ludzkiego życia, kolejnych faz rozwoju kwiatu, itp.),

° poglądy determinujące świat kultury przede wszystkim czynnikami
biol. (ewolucja, rasa, płeć, budowa ciała ludzkiego, pokolenia
ludzkie, dziedziczność, krzyżowanie, dobór naturalny).
Bliskie b. są ujęcia behawioralne i psychoanalityczne podstaw
nauk human., a także niektóre tendencje naturalistyczne we
współcz. metodologii humanistyki.

4. W etyce i naukach pedagogicznych — B. przejawia
się w sprowadzeniu sfery moralności do sfery biol.; faktycznie
odrzuca autonomię etyki mimo twierdzenia, że ograniczając
się do ujęć biol., broni jej autonomii.

W skrajnej postaci
upatruje w naturze ludzkiej źródło powinności oraz wartości
mor. i wychowawczych; powinności wywodzi z praw natury
biol., do których redukuje oceny i normy mor., a pojęcia, terminy
lub metody zaczerpnięte z biologii stosuje w etyce i pedagogice.
B. umiarkowany głosi, że sfera moralności wpisana
jest immanentnie (ex definitone) w sferę życia; uważa, że sfera
ethosu jest nadbudowaną sferą biosu.

Przyjmując tezę o zasadniczej
dobroci natury ludzkiej, b. głosi kult ciała i wychowania
fiz., przeciwstawiając się nadmiernemu rygoryzmowi, różnym
postaciom pesymizmu i manicheizmu mor., utopijnemu perfekcjonizmowi
w zakresie etyki wychowawczej ; przyczynił się przez
to do zdemaskowania prudera i hipokryzji, nieobcej pojętemu
nieautentycznie życiu rei., a także politycznemu.

B. w formie klasycznej wystąpił w 2. poł. XIX w. w poglądach
niektórych przyrodników filozofujących. Związał się wówczas
ściśle z ewolucjonizmem; Ch. Darwin, podobnie jak Spencer,
uważał, że moralność pochodzi z rozwoju uczuć społ. związanych
z instynktem u zwierząt stadnych;

nast. zaś u człowieka
w miarę rozwoju życia stadnego uczucia społ. stopniowo doskonaliły
się, stawały się w swych przejawach coraz bardziej
różnorodne, a nawet w pewnym sensie „rozumne i wolne";
w wyniku ewolucji powstały abstrakcyjne pojęcia mor., funkcjonujące
w sposób coraz bardziej refleksyjny;

tak doszło do uzgodnienia
indywidualnych potrzeb człowieka z wymaganiami grupy;
wg ewolucjonistów tzw. prawa mor. genetycznie przedstawiają
dalszy rozwój instynktów i przyzwyczajeń właściwych zwierzętom
stadnym.
B. przyczynił się do powstania różnych, niekiedy przeciwstawnych
systemów etyki społ. i wychowawczej.

Pewne skrajne
założenie przyjął F.W. Nietzsche, głosząc etykę nadczłowieka,
przeciwstawiając moralność panów moralności niewolników, co
przyjęło ostatecznie postać -> amoralizmu ; wulgaryzacją etyki
nietzscheańskiej była ideologia rasistowska. Biologistyczna postawa
wkomponowana w etykę społ. była nieraz przyczyną
ostrych konfliktów rasowych (np. -> apartheid) i dopuszczała
w konsekwencji eutanazję.

Niektóre systemy b. etycznego
mają charakter bardziej human. ; np. wg J.M. Guyau etyka powinna
traktować o środkach, za pomocą których osiąga się cel
wytknięty przez samą naturę — wzrost i rozwój życia (anomia).

W etyce wychowawczej, zwł. w pedagogice, b. podkreśla rolę
wrodzonych czynników biol., m.in. instynktów i popędów, uważając
czynniki społeczne, zwł. kulturowe, za wtórne; sprowadza
wychowanie do procesu naturalnego rozwoju (E. Key,
E. Claparède, S. Freud, A. Adler), głosząc powrót do stanu
natury. Obiektywizując naturalistycznie sam proces wychowawczy,
głosi, że wystarczy wsłuchać się w głos natury zamiast ingerować
wychowawczo, chyba że usuwa się ewentualne przeszkody;

do rangi wartości niemal metafiz. podnosi biol. potrzeby
i popędy (głodu, prokreacji, miłości lub bezpieczeństwa),
podkreślając uprawnienia człowieka do ich zaspokajania; preferuje
witalistyczną koncepcję życia zdrowego, przyjemnego,
nastawionego na egoistyczne zapotrzebowanie, przez co prowadzi
do hedonizmu, konsumpcjonizmu, uważając doskonalenie
osobowości za zbyteczne.

Chrześcijańska etyka wychowawcza
widzi w b. zagrożenie podstawowych postulatów -> personalizmu,
choć przyznaje, że znajomość strony biol. jest niezbędnym
warunkiem celowej pracy wychowawczej.

5. W filozofii życia — B. występuje jako antropol. punkt
widzenia różnych typów filozofii; np. u Nietzschego podkreśla
się, że dążenia ludzkie i oceny są aktualizacją potrzeb biol., u W. Diltheya — życie jest ideą (siłą wiodącą), zdarzenia zaś
uzewnętrznieniem wewn. rozwoju życia, które człowiek uświadamia
sobie „wolą", a nie rozumem;

u L. Klagesa — wszechświat,
przeniknięty życiem, jest uporządkowanym kosmosem,
w którym umysł ludzki, będący siłą akosmiczną, narusza harmonię
i porządek;

u H. Bergsona — życie jako podstawowa
cecha świata przyrody jest wyrazem sił wewn. rzeczywistości,
witalnym pędem; intelekt zaś, dostosowany do celów praktycz-'
nych, nie poznaje rzeczywistości bezstronnie; życie w swej metafiz.
prawdzie i głębi ujawnia się i ujmuje w twórczej intuicji.

 

A. Dygasiński, Obraz psychiczny zjawisk w organizmie ludzkim, Wwa 1885; R. Avenaríus, Der menschliche Weltbegriff, L 1891 (Ludzkie pojęcie świata, Wwa 1969); P. Sorokin, Contemporary Sociological Theories. Through the First Quarter of the Twentieth Century, NY 1928.19642 ; T.G. Dobzhansky, Genetics and the Origin of Species, NY 1937.19513 ; P. Kropotkin, Etyka, pochodzenie i rozwój moralności, Ł 1949; The Race Question in Modern Science. Race and Science, NY 1951,1961e ; J. Delhomme, Vie et conscience de la vie. Essai sur Bergson, P 1954; L. Krzywicki, Idea a życie, Wwa 1957; P. Chauchard, Biologie et morale, P 1959 (Biologia i moralność, Wwa 1966); M. Wallis, Koncepcje biologiczne w humanistyce, w: Fragmenty filozoficzne II. Księga pamiątkowa ku uczczeniu [...] T, Kotarbińskiego, Wwa 1959, 307-330; A. Barnett, The Human Species, Lo 1961 (Gatunek homo sapiens, Wwa 1967); E. Nagel, The Structure of Science, NY 1961 (Struktura nauki. Zagadnienia logiki wyjaśnień naukowych, Wwa 1970); L. Chmaj, Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku, Wwa 1962; T. Dobzhansky, Mankind Evolving. The Evolution of the Human Species, NH 1962; S. Ossowski, O osobliwościach nauk społecznych, Wwa 1962; Psychoanalysis and Social Science, NY 1962; F.S. Hülse, The Human Species, An Introduction to Physical Anthropology, NY 1963,19712; J. Conrad, The Many Worlds of Man, Lo 1964 (Człowiek, rasa, kultura, Wwa 1971); A. Malewski, O zastosowaniu teorii zachowania, Wwa 1964; J. Altman, Organie Foundations of Animal Behavior, NY 1966 (Biologiczne podstawy zachowania, Wwa 1970); W. Barcikowski, Konflikty poglądowe indywidualne i społeczne, Wwa 1966; Z. Kuderowicz, Światopogląd a życie u Diltheya, Wwa 1966; S. Ossowski, Więź społeczna i dziedzictwo krwi, Wwa 1966; Czekanowski Cz (passim); B.J. Gawęcki, Filozofia rozwoju. Zarys stanowiska filozoficznego, Wwa 1967; K. Sośnicki, Rozwój pedagogiki zachodniej na przełomie XIX i XX wieku, Wwa 1967; J. Kmita, L. Nowak, Studia nad teoretycznymi podstawami humanistyki, Pz 1968; The Uniqueness of Man. A Discussion at the Nobel Conference, A 1968; B.J. Gawęcki, Monadyzm biologiczny i panpsychosomatyczny, w: Rozprawy filozoficzne. To 1969, 71-83; J. Giedymin, Problemy, założenia, rozstrzygnięcia. Studia nad logicznymi podstawami nauk społecznych, Pz 1969; J. Szczepański, Elementarne pojęcia socjologii, Wwa 1970.19723; J. Kmita, Z metodologicznych problemów interpretacji humanistycznej, Wwa 1971 ; M. Levitan, A. Montagu, Textbook of Human Genetics, NY 1971 ; E. Mickiewicz, Unikalność w biologii, SF 16 (1972) z. 9, 85-99; Z. Chlewiński, S. Majdański, Biologtstyczny punkt widzenia. Zarys eksplikacji problemu, ZNKUL 16(1973) z. 2, 3-25; J. Ladrière, La biologie peut-elle fonder une morale?. Reseaux 20-21 (1973) 83-116; tenże, Biologie en elhiek, Kulturleven 41 (1974) 569-581.

Podobne prace

Do góry