Ocena brak

BIBLII ILUSTRACJA

Autor /Ruprecht Dodano /07.06.2012

Szata ilustrująca i zdobiąca bibl.
tekst w kodeksach Biblii lub niektórych księgach liturg. (od III
do XVI w. w rpsach, nast. w drukach bibl.).

1. RĘKOPISY

1. W o k r e s i e wczesnochrześcijańskim —
iluminowano poszczególne księgi ST i NT lub ich grupy (Pięcioksiąg,
Ośmioksiąg, Psalmy, Księgę Joba, Ewangelie). Były to
malarskie lub rysunkowe miniatury figuralne wzorowane na
iluminacjach antycznych, np. na egip. Księdze zmarłych z okresu
Nowego Państwa, zwojach gr. i rzymskich.

Najstarszym zachowanym
zabytkiem łac. jest wł. Itala kwedlinburska z IV lub pocz.
V w. (Nationalbibliothek, Berlin), zawierająca na 5 pergaminowych
kartach 14 miniatur w stylu malarstwa pompejańskiego,
przedstawiających historię królów: Samuela, Saula i Dawida.
Podobne cechy stylistyczne wykazują iluminacje Ewangeliarza
z ok. 600 (Corpus Christi College, Cambridge).

Zabytki bizant.
nawiązują do tradycji barwnego impresjonizmu antycznego,
np. 3 purpurowe kodeksy gr. z VI w.: Genesis wiedeńska z 48
małymi miniaturami na 24 kartach papirusowych (Österreichische
Nationalbibliothek, Wiedeń), Ewangeliarz z Rossano
(katedra), będący najstarszym zachowanym ilustrowanym ewangeliarzem,
który ma 12 miniatur, w tym 2 tytułowe do kanonu
i fragmenty Ewangelii z Synopy (Bibliothèque Nationale, Paryż),
oraz do tradycji orientalnej, np. syr. Ewangeliarz Rabuli z 586
(Biblioteca Laurenziana, Florencja), który wśród iluminacji
zawiera całostronicowe wyobrażenie MB z Dzieciątkiem pod
cyborium oraz najstarszą w malarstwie grupę ukrzyżowania;
cechy orm. wykazuje Ewangeliarz z Eczmiadzynu z VI w.

2. We wczesnym średniowieczu — iluminatorzy celt.
i germ, w i.B. stosowali przede wszystkim ornament. Ozdoby
inicjałowe, wykonywane przez mnichów iryjskich, szkoc. i bryt., o nigdy później nie prześcignionej doskonałości techn., łączą
w sobie celt. spiralne sploty i plecionki z syr. fantastycznymi
formami zoomorficznymi (ptaki, ich dzioby i szpony, jaszczury,
ìyby). Najdalej posuniętej ornamentacji poddana jest postać
ludzka w nielicznych iluminacjach figuralnych, które wyobrażają
Chrystusa w Majestacie, ewangelistów i ukrzyżowanie.

W niektórych kodeksach iryjskich, np. Ewangeliarz z Durrow
z ok. 700 (Trinity College, Dublin), Ewangeliarz z Kells z 700
i Ewangeliarz z Lindisfarne z 710-720 (oba w British Museum)
występują nadto sceny: MB z Dzieciątkiem, kuszenie i pojmanie
Chrystusa oraz sąd ostateczny. Ornamenty anglo-iryjskie
przyjęły się również w państwie Franków. Przed poł. VIII w.
w opactwie św. Willibrorda w Echternach powstał sławny
Ewangeliarz (kopia anglosaskiego oryginału z Yorku, Bibliothèque
Nationale, Paryż), zawierający całostronicowe miniatury
tytułowe symboli ewangelistów;

Ewangeliarz ten stał się
wzorem dla in. kodeksów, np. Ewangeliarza z Trewiru (katedra)
z ilustracjami archaniołów Michała i Gabriela, Ewangeliarza
z Sankt Gallen z 750-760 (Stiftsbibliothek), Listów Pawła Apostola
z 800 (Universitätsbibliothek, Würzburg) ze sceną ukrzyżowania
i cudownego połowu ryb. Iluminacje italskie i mozarabskie
wiernie naśladują wzory wczesnochrześc. (np. mozarabski
Pięcioksiąg z Tours z VII w., ze zbiorów J. Ashburnhama,
Bibliothèque Nationale, Paryż).

W okresie renesansu karolińskiego i.B. wykonywano głównie
w miniatorskiej szkole pałacowej w Akwizgranie i w benedyktyńskich
opactwach w Tours, Reims i Sankt Gallen ; ich styl wykazuje
elementy tradycji iryjsko-anglosaskiej i śródziemnomorskiej.

W Akwizgranie powstały wspaniałe ewangeliarze, m.in. Ewangeliarz
koronacyjny Karola Wielkiego z pocz. IX w. (katedra
w Akwizgranie) oraz Ewangeliarz znajdujący się w Bibliothèque
Royale w Brukseli; ich całostronicowe iluminacje, o wysokim
poziomie artyst., ukazują Chrystusa i ewangelistów w antycznych
szatach.

Wschodniofrankońskie rpsy tzw. grupy Ady
akcentują stronę ornamentalną (barwne inicjały o motywach
geometryczno-roślinnych), ilustracyjną zaś wzbogacają przedstawieniami
„źródła życia" (Ewangeliarz Godeskalka z 783,
Bibliothèque Nationale, Paryż) i Kościoła w dniu zesłania Ducha
Świętego (Ewangeliarz opatki Ady z ok. 800, katedra w Trewirze).
Pojawiają się także przedstawienia figuralne w incipitach, np.:
Chrystus w Majestacie w literze Q w Ewangeliarzu Medarda
z pocz. IX w. (Bibliothèque Nationale, Paryż) ; narodziny Chrystusa
umieszczone między 2 inicjałami ozdobnej strony tytułowej do Ewangelii Mateusza w Ewangeliarzu z Prüm z IX w. (Staatsbibliothek,
Berlin).

Ze skryptorium w Tours pochodzą kodeksy
bibl. z dekoracjami marginesowymi (2 Biblie Karola Łysego,
Bibliothèque Nationale, Paryż) oraz Biblie zawierające w części
starotestamentowej miniatury do Księgi Rodzaju, a w nowotest.
— Chrystusa w Majestacie, np. Biblia Alkuina (Bamberga);

w innej Biblii Alkuina (British Museum) dochodzi scena wręczenia
Mojżeszowi tablic z dekalogiem oraz symbole ewangelistów
i Baranek apokalipt.; w Biblii Wiwiana (Bibliothèque
Nationale, Paryż) znajduje się w Księdze Psalmów wyobrażenie
Dawida, a w Listach Pawła Apostoła cykl sceniczny. Biblia
Kaliksta (kościół św. Pawła za Murami, Rzym) zawiera nadto
przedstawienia: przejście przez M. Czerwone, zdobycie Jerycha,
wizje Izajasza i Ezechiela, zesłanie Ducha Świętego oraz wyobrażenie
Salomona.

Pełna ikonografia NT mieści się w sakramentarzach
z Metzu, np. w Sakramentarzu Drogona (Bibliothèque
Nationale, Paryż), w którym na stronie tytułowej zestawiono
wyobrażenia Zachariasza, trzech Marii u grobu, wniebowstąpienia
Chrystusa i zesłania Ducha Świętego. Jeszcze bogatszy
zestaw iluminacji występuje w psałterzach: Dawid jako król
i Dawid jako śpiewak w Psałterzu Lotara (British Museum),
cykl sceniczny z życia Dawida w Złotym psałterzu z Sankt
Gallen z ok. 883 (Stiftsbibliothek).

Najpiękniejsze miniatury
karolińskie, nawiązujące do wczesnochrześc. stylu grecko-italskiego,
powstały w Reims — 832 Psałterz utrechcki (Universiteitsbibliothek,
Utrecht), z rysunkowymi miniaturami ilustrującymi
literalnie tekst psalmów, oraz 816-845 Ewangeliarz Ebona
(Bibliothèque Municipale, Epernay) z impresyjnymi wyobrażeniami
ewangelistów drżących pod działaniem boskiego natchnienia.

Od ok. 770 ukazywały się ilustracje także w księgach Apokalipsy św. Jana (II).
W bizantyjskiej sztuce sakralnej tzw. renesansu macedońskiego
ponownie rozkwitła tematyka figuralna.

Miniatury z NT
występują od przełomu VIII i IX w., jednakże najczęściej iluminowano
psałterze, wśród których wyróżnia się tzw. grupę
mniszą z miniaturami scenicznymi bez obramowań, biegnącymi
obok kolumny tekstu w swobodnym układzie, np. Psałterz
Chludowa z IX w. (Muzeum Hist, w Moskwie), Psałterz z klasztoru
Pantokratora z IX w. (Athos) i tzw. grupę arystokratyczną
z miniaturami całostronicowymi, np. Psałterz paryski z IX w.
(Bibliothèque Nationale, Paryż), Psałterz Bazylego II z'U. w.,
(Biblioteca S. Marco, Wenecja). Iluminacje obu grup charakteryzują
się luźnym związkiem z tekstem, np. w Psałterzu paryskim
grającego na harfie Dawida otacza nimfa Melodia z orszakiem.

Często ozdabiano Księgę Joba (kodeks z VIII w. w klasztorze
św. Jana Apostoła na Patmos) i Księgę Jozuego. W X w. powstał
Zwój Jozuego (kopia papirusowego rpsu z VII w., Biblioteka
Wat.) w formie 10-metrowej pergaminowej rolki z 23 scenami
ilustrującymi dzieje Jozuego i zdobycie Jerycha; stylistycznie
nawiązuje do niego grupa Ośmioksięgu z XII w. (Stambuł
i Smyrna).

3. Okres romański — Miniatorstwo ottońskie wprowadziło
do Biblii dekoracyjne (całostronicowe i barwne) miniatury na
złotym tle oraz okazałe karty dedykacyjne z wizerunkami fundatorów
tych kodeksów; tekst kodeksów ożywiają inicjały z motywami
figuralnymi, zoomorficznymi i geometrycznymi. Iluminacje,
liczniejsze niż w renesansie karolińskim, przedstawiają
cudy i przypowieści Chrystusa, akcentując boskość nadprzyrodzonego
świata.

Sceny starotest. pojawiają się sporadycznie
w komentarzach do Proroctwa Izajasza, Proroctwa Daniela
oraz do Pieśni nad pieśniami. Głównym ośrodkiem artyst.
było Reichenau, gdzie ok. 980 powstał Ewangeliarz Egberta
(Stadtbibliothek, Trewir), zawierający 51 iluminacji z życia
Chrystusa, oraz Ewangeliarz bamberski Ottona III (Staatsbibliothek,
Monachium) z przedstawieniami ewangelistów w mandorlach,
sprawiających wrażenie istot ubóstwionych.

Sztuka
Reichenau oddziałała na in. ośrodki benedyktyńskie, zwł. na
Trewir (Codex aureus, Germanisches Museum, Norymberga),
Metz (Ewangeliarz z Metzu, Bibliothèque Nationale, Paryż)
i Echternach (Ewangeliarz Henryka III, Eskurial, Madryt). Szkoły kolońsko-westfalska i bawarska przekształciły wzory
karolińskie i bizant. w kierunku większej surowości i hieratyczności.

Do dzieł szkoły kolońskiej, takich jak Ewangeliarz Hildy
z Meschede z 1. poł. XI w. (Landesbibliothek, Darmstadt) oraz
Lekcjonarz abpa Ewergera (Kapitularbibliothek, Kolonia),
należą również kodeksy, które znalazły się w Polsce jako dary
dla Mieszka II: Kodeks gertrudlański z 984-993 (od Rychezy,
Biblioteka Kapitulna w Cividale) oraz Liturgia rzymska z 1027
(od Matyldy Szwabskiej), zawierająca najstarszy wizerunek
władcy pol. w stroju król. ; z Abdinghof k. Paderbornu pochodzi
pisany srebrem na purpurowym tle Sakramentarz tyniecki z
1060 (BNWwa) z miniaturami ukrzyżowania i Chrystusa w mandorli
wśród cherubinów.

Ze szkoły bawarskiej w Ratyzbonie
jest Ewangeliarz emmeramski z 1090 (BKapKr) mający liczne
inicjały i 13 miniatur figuralnych, m.in. Chrystus w Majestacie,
ukrzyżowanie, 4 ewangeliści z personifikacjami rajskich rzek.

Natomiast purpurowy Ewangeliarz kruszwicki z 1160-70 (BKap-
Gn), który pochodzi ze szkoły sasko-westfalskiej (Helmarshausen),
zawiera 18 całostronicowych miniatur, niekiedy z podwójnymi
scenami pasyjnymi, scenami z życia świętych oraz
wyobrażenia 4 ewangelistów. Szkoła czes. (z ośrodkiem w Sázavie)
specjalizowała się głównie w iluminowaniu ewangcliarzy
(Koronacyjny Ewangeliarz Wratyslawa II z 1096, Národní
a Universitní Knihovna, Praga).

Z Sázavy pochodzi sławny
Codex aureus, czyli Ewangeliarz gnieźnieński, zw. także Mszałem
św. Wojciecha, z 2. poł. Xl w. (ArGn), o całostronicowych miniaturach
na złotym tle, które przedstawiają mękę Chrystusa
i epizody z życia Maryi. Codex aureus pultoviensis, czyli Ewangeliarz
płocki z końca XI w. (MNKrCzart), pisany złotem
na purpurowym tle, o miniaturach typicznie zestawiających wydarzenia
ST i NT w obramowaniu architektonicznym, jest dziełem
szkoły wyszehradzkiej, podobnie jak Codex aureus (ewangeliarz)
z ok. 1085-90 (BKapGn).

Angielska szkoła, z ośrodkami w Winchester i Canterbury
(X-XI w.), wykształciła oryginalny typ miniatury rysunkowej
i malarskiej, żywej i pełnej ekspresji o szkicowym charakterze
(Benedykcjonał Etelwolda z ok. 975, British Museum, od 1957).
Pod jej wpływem pozostawało miniatorstwo w pn. Francji
koncentrujące się w opactwach benedyktyńskich, gdzie powstawały
głównie inicjały sceniczne, lekko naszkicowane piórkiem,
np. Ewangeliarz z Amiens z ok. 1030, Biblia z Saint-Bertin
z 1150.

We Francji środk. żywsze były tradycje karolińskie
widoczne w kolorystyce i bogactwie ornamentyki (2 Biblie
Marcjalisa z ok. 1050 i 1090). W rejonach mozańskim i nadreńskim
powstawały kodeksy z iluminacjami rysunkowymi, niekiedy
lekko podkolorowanymi (Hortus deliciarum Herrady z
Landsbergu z ok. 1170), importowane także do Polski przez bpa
płoc. Aleksandra z Malonne;

do księgozbioru płoc. (BSemPł)
należą m.in. Biblia z ok. 1150 zawierająca całostronicową kompozycję
psalmodii Dawida i liczne inicjały z figuralnymi winietami
marginesowymi (zaginiona); Księga perykop opactwa benedyktyńskiego
w Lubiniu (k. Kościana) o inicjałach roślinnych,
uzupełniana 1150-75 miejscowymi iluminacjami; Biblia
z 2. ćwierci XII w. z inicjałami arabeskowo-zoomorficznymi,
przyozdobiona w Polsce miniaturami marginesowymi (Estera
i scena koncertu Dawida); Homiliarzpłocki z 3. ćwierci XII w.,
zawierający 90 figuralnych i zwierzęcych inicjałów. Natomiast
Biblia, zw. Liber Genesis, z 2. poł. XII w. z 13 ozdobnymi inicjałami
w roślinnych splotach, przedstawiająca w inicjale JN
subtelnie narysowane nagie ludzkie postacie o klasycznych proporcjach,
obrazujące dzieje stworzenia, uległa spaleniu.

W okresie późnorom. największe znaczenie w zakresie i.B.
zyskała szkoła w Salzburgu, której dzieła odznaczają się monumentalizacją
kompozycji i naturalnym ujęciem postaci ludzkiej
(wpływy bizant. i pn.-wsch.); tu powstały pierwsze ilustracje
całości ST i NT w tzw. Riesenbibel o inicjałach figuralnych
(Biblia z Sankt Florian, Stiftsbibliothek, Salzburg) i miniaturach
tytułowych do poszczególnych ksiąg (Biblia z Michaelbeuron,
Stiftsbibliothek, Salzburg; Biblia z Admont, Österreichische
Nationalbibliothek, Wiedeń) lub z inicjałami i miniaturami całostronicowymi, np. Biblia Gumperta z Ansbach. Metoda typologiczna
w dekoracjach pojawiła się ok. 1160 w Biblii z Floreffe.

4. Gotyk — Pierwszymi dziełami ilustrowanymi tego okresu
są ang. Biblia z Winchester, powstała już ok. 1180 (Pierpont
Morgan Library, Nowy Jork), i franc. Psałterz Ingeborgi z ok.
1220. W miniatorstwie got. przewodziła Francja (główny ośrodek
w Paryżu); rozwijało się też ono w Anglii, Niemczech, Czechach
i Niderlandach. Najwybitniejszymi dziełami franc, są Biblia
z Möns (-> Biblia IV B 11) oraz Biblia księcia de Berry, ang. —
4-tomowa Biblia z 1260, licząca kilka tysięcy małych obrazków
(British Museum).

Najczęściej ilustrowano wówczas psałterze;
do najpiękniejszych zabytków franc, należą Psałterz Ludwika
IX, Psałterz Blanki Kastylljskiej, Psałterz księcia de Berry
(wszystkie w Bibliothèque Nationale, Paryż), ang. Psałterz
królowej Marii oraz Psałterz Roberta de Lisie (oba w British
Museum); niem. — grupa psałterzy stuttgarckich powstałych
w kręgu księcia Hermana z Turyngii, np. Psałterz św. Elżbiety
(Biblioteka Kapitulna w Cividale) oraz Psałterz z Moguncji
ze scenami z NT (od 1957 British Museum).

Zachowała się
grupa rpsów anglo-franc, apokalipsy, mających po 80 ilustracji
(British Museum, Bibliothèque Nationale w Paryżu). Na Śląsk
oddziaływało miniatorstwo sasko-turyńskie.

Ze skryptorium
cystersów w Lubiążu pochodzi m.in. Psałterz trzebnicki z ok.
1250, z kompozycjami inicjałowymi. Psałterz klarysek wrocławskich
z 1260 oraz Antyfonarz lubiążski (oba w BUWr) zawierają
—jako jedne z pierwszych — elementy got. obok form romańskich.

W XIII w. ilustrowano Biblie w układach aspektowych,
np. Bible historisée, -> Biblia umoralniająca, Biblia ubogich,
-> Concordantia caritatis. Bible historisée (franc, kroniki orientowane
wg tekstu bibl., wzbogacone licznymi ilustracjami) od
XIV w. zaczęły powstawać również w Niemczech, zwł. w pracowni
D. Laubera w Hagenau; zachowało się 100 egz. z ponad
800 barwnymi i jednokolorowymi ilustracjami, np. sławna Biblia
Welislawa z 1340 (z 747 obrazami); ilustrowano także Biblie
rymowane oraz pasjonały, np. czes. Pasjonal ksieni Kunegundy
z ok. 1320 (oba w Národní a Universitní Knihovna, Praga).

Z nar. szkoły czes. (tradycje miejscowe i toskańskie), uformowanej
w poł. XIV w. pod protektoratem bpa Jana ze Środy,
pochodzą rpsy wykonane w I stylu czes. z nowotest. scenami
w inicjałach np. Mszał bpa Jana ze Środy z ok. 1360 (Kapitulni
Knihovna, Praga), Ewangeliarz Jana z Opawy (österreichische
Nationalbibiiothek, Wiedeń).

Kodeksy z czasów króla Wacława
IV (z 4. ćwierci XIV w.), wykonane w II stylu czes., wykazują
wpływy franc; cechuje je estetyka dworska, widoczna w wytwornym
i bogatym kolorycie ornamentyki marginalnej, w którą
wpleciono groteskowe figuralne ornamenty typu franc, drôlerie
o świeckiej (często frywolnej) tematyce, kontrastującej z rei.
treścią kodeksów, np. Biblia antwerpska (Muzeum Plantin-Moretus),
4-tomowa Biblia króla Wacława z 1389-1400 (Österreichische
Nationalbibliothek, Wiedeń).

Z 1. ćwierci XV w. pochodzą
najpiękniejsze rpsy iluminowane w tzw. stylu miękkim (III styl
czes.) o wdzięcznych, wysmukłych postaciach w scenach figuralnych
i estetycznym układzie ornamentów (np. Mszał abpa
Zbyńka z Hasenburka, sporządzony przez Wawrzyńca z Klatova,
1409, Österreichische Nationalbibliothek, Wiedeń; Biblia boskowicka,
Universitní Knihovna, Ołomuniec; Enarrationes
evangelicae caritatis z 1403, BJ).

W Antyfonarzu sedleckim
z 1414 (Universitní Knihovna, Praga) występuje typowy dla
szkoły flamandzkiej (bracia J. i H. Eyck) ornament z kwiatów.
Polskie rpsy bibl. z XIV w., pochodzące z ośrodka młp.
(głównie z Krakowa), zdobione są ilustracjami, których styl jest
wypadkową tzw. genius loci i krzyżujących się wpływów obcych,
np. w Ewangeliarzu krakowskim z 1330-40 (BNKr) znajduje się
przedstawienie ukrzyżowania w typie franc. -> drzewa życia:
Biblia abpa Jarosława Bogorii z 1373 (BKapGn) zawiera w partiach
krajobrazowych cechy nawiązujące do wł. trecento;
Antyfonarz tyniecki opata Mścislawa z 1386-1409 (BULw),
z nowotest. przedstawieniami w inicjałach (wykonanymi przez
Przybysława, świątnika katedry krak.), wykazuje wpływy czeskie.
Pod szczególną inspiracją sztuki czes. znajdował się Śląsk, z ośrodkiem we Wrocławiu.

W kręgu sztuki czes. powstał
Psałterz floriański (Biblia IV C 1) z ozdobami inicjałowymi i marginesowymi w typie fleuronnes i drôlerie. Działający tu artyści
Mistrz Biblii Banków, Mikołaj z Nysy, a przede wszystkim
Jan z Żytawy, zastąpili wyidealizowane formy stylu dworskiego
formami realistycznymi, np. scena biczowania Chrystusa w Brewiarzu
wrocławskim z 1420 (Biblioteka Miejska, Wrocław).
W XV w. wpływy śląsko-czeskie zaznaczyły się w iluminatorstwie
krakowskim.

Miniatury w tzw. stylu miękkim zawierają
Biblia gnieźnieńska z 1414 ze scenami z Heksaemeronu w medalionach;
antyfonarze ze skryptorium kanoników regularnych przy
kościele Bożego Ciała w Krakowie; Antyfonarz bpa Z. Oleśnickiego
z 1423 (wpływy Wawrzyńca z Klatova), Biblia Hutterów
z 1415 (MNKr) oraz Mszał 1 z Biblioteki Kapitulnej na Wawelu.

Iluminacje kodeksów związanych z osobą bpa Oleśnickiego,
które powstały po 1430, np. Pontyfikał z 1434 oraz Mszały
2 i 7 (wawelskie) i Mszał 8 (MNKr), wykazują tzw. styl łamany
w charakterystycznych dla tego okresu scenach mist., np. biczowanie
Chrystusa, modlitwa Chrystusa w Ogrójcu, Chrystus
w tłoczni mistycznej, Chrystus w studni.

II. DRUKI — I.B. techniką ksylograficzną (wynalezioną
w Niderlandach i stosowaną powszechnie 1400-80) zastosowano
najpierw w Pnp, Ap oraz Biblii ubogich.

Najwcześniejsze druki bibl. zdobione były jeszcze ręcznie,
np. przechowywany w BJ egzemplarz Biblia latina z 1480 (wyd.
w Bazylei) z miniaturami J. Jeżowskiego, wykonanymi 1484-98
(w t. I— stworzenie Ewy, w t. II: do 1 Kii — Trzej Królowie, do
1 Ps — Dawid modlący się), czy pergaminowy Mszał krakowski
(Mz 1487, u P. Schöffera) z pięknymi inicjałami roślinnymi,
wykonywanymi później w Krakowie (1487-95).

Wkrótce ozdoby
miniatorskie wyparte zostały przez drzeworyty ręcznie kolorowane,
np. mszały krak. (Nü 1494, wyd. G. Stuchs) zawierają
drzeworytowane inicjały i całe sceny (ukrzyżowanie, drzewo
Jessego) zakolorowane w Polsce.

Pierwsze Biblie drukowane,
z pełnymi ilustracjami drzeworytniczymi, wzorowanymi jeszcze
na iluminacjach franc. Apokalipsy (An 1475), wyszły u G.
Zainera, drugie — u J. Pflanzmanna. Drzeworyty M. Wohlgemuta
i W. Pleydenwurffa z Biblii kolońskiej z 1478 wykorzystali
do innych wydań A. Koberger (Nü 1483), J. Grüninger
(Str 1485) i S. Arndes (Lü 1494). Drzeworyty Vg miały charakter
przede wszystkim pouczający (Arka Przymierza, Namiot Przymierza,
świątynia Salomona); sceny figuralne znalazły się dopiero
w wyd. lyońskim i weneckim.

Niezależnie od ilustracji
tekstowych powstawały samodzielne cykle graficzne, niekiedy
0 dużych wartościach artyst., np. miedzioryty M. Schongauera
do Pasjonalu z 1480, cykle A. Durera do Apocalipsis cum figuris
(Nü 1498) czy cykl 14 kompozycji L. Cranacha St. do Passio
Domini Nostri Jesu Christi venustissimis imaginibus (Wittenberga
1509,1540,1542).

I.B. z XVI w. cechuje troska o poprawność szczegółów historycznych.
Ukazują się wydania Biblii z mapami Ziemi Świętej i podróży patriarchów (Z 1525). Niektóre wydania szwajc.
i franc, zawierają wyłącznie materiały nauk., np. Biblie (Bas
1555, G 1565, Ly 1569). Jedną z pierwszych całościowych
Biblii jest wł. Biblia (Ve 1511, wydał L.A. Giunti), ozdobiona
wieloma małymi obrazkami, które nast. umieścił J. Second
w franc. Bible (Ly 1512-22).

Niewątpliwie najwyższy poziom
artyst. reprezentowały Biblie luterskie (ukazywały się w bardzo
wysokich nakładach w wielu krajach), do których ilustracje
wykonywali m.in. Cranachowie (St. i Mł.), H. Holbein, H.L.
Schäufelein, G. Lemberger. Dość często te same ilustracje wykorzystywano
w innych wydaniach, np. wspaniale drzeworyty
monogramisty „MS" z Biblii wyd. 1534 w Wittenberdze u H.
Luffta znalazły się w wielu Bibliach wittenberskich, praskich
i krak., a cykl 74 drzeworytów A. Altdorfera (Lü 1533) wydal
L. Dietz w Biblii rostockiej z 1540 i Biblii duńskiej z 1550; ponadto
i.B. w wyd. Biblii luterskich w in. krajach protest, opierały
się początkowo z reguły na niem. wzorach graficznych.

Katolickie
przekł., które w Niemczech ukazywały sie rzadziej, także zamieszczały
po części ilustracje z Biblii luterskich, np. Biblia
lipska (Dr 1522, wydal W. Stöckl) ma cykle Cranacha St.
i Lembergera, a Biblia moguncka (Mz 1534) — cykl braci B.
i H.S. Behamów i A. Woensama.

Począwszy od XVI w., i.B.
zaczęły się ukazywać w wyd. albumowych, np. H. Holbeina
Historiarum VT icones ad vivum expresse (Ly 1538, u M. i G.
Trechselów), J. Ammana Icones NT (Nü 1564), manierystyczne
cykle B. Salomona (Ly 1553), które inspirowały V. Solisa St.
Biblische Figuren des AT und NT (F 1562-65) i J. Leclerca
Figures de la Bible (L 1596).

W Niemczech w XVI w. ilustracje zawierały powstające sporadycznie
Biblie rękopiśmienne z iluminacjami (inspirowanymi
twórczością drzeworytnicza, zwł. A. Durera) wykonywanymi
przez znanych artystów na zamówienie elektorów saskich, np.
Biblia Ottona Henryka z 1532 (Landesbibliothek, Gotha),
zdobiona przez M. Gerunga z Lauingen; Glockendonbibel
Fryderyka III Mądrego z 1524 (Landesbibliothek, Wolfenbüttel),
czyli 2-tomowy NT w tłumaczeniu Lutra, z całostronicowymi
miniaturami N. Glockendona; Psalmy pokutne kompozytora
O. di Lasso z 1565 (Monachium), z iluminacjami H. Mülicha.
W Niderlandach mistrzowie flamandzcy G. Horenbout i S.
Bening wykonali na zamówienie wł. kard. D. Grimanicgo 110
miniatur do Brewiarza Grimanicgo, ok. 1515 (Biblioteca Nazionale
Marciana, Wenecja).

W Polsce w XVI w. ilustracje w kat. drukach bibl. stosowali
Szarflenbergerowie w Krakowie. Edycje z 1556 i 1568 ozdobione
są drobnymi drzeworytami inicjałowymi, z których 196
znajduje się także w Biblii Leopolity z 1561, zawierającej nadto
88 większych drzeworytów z Biblii luterskich, m.in. antypapieskie
ilustracje monogramistów „MS" i „HB" (Szarffenberger
złagodził ich polem, charakter, usuwając 2 wyższe korony z tiary
na głowie smoka), ukrzyżowanie i drzewo Jessego E. Schöna
oraz wizerunek króla Zygmunta łl Augusta, Mistrza CS. Niektóre
egzemplarze Biblii Leopolity wyd. 1561 (np. BGdMar;
Biblioteka Ordynacji Krasińskich, Warszawa) mają drzeworyty
kolorowane, a edycja z 1575 — cykl sygnowany przez „MS"
i „WS". Biblię Jakuba Wujka (Kr 1599, u Łazarza) zdobią liczne
inicjały; na karcie tytułowej widnieje czarno-czerwony drzeworyt
ze scenami ze ST i NT, a na odwrocie karty — biały orzeł
w otoczeniu herbów województw pol.;

w edycji tej Biblii z 1740
kartę tytułową poprzedza miedzioryt Ph.A. Kiliana wyobrażający
Stolicę Apost., artyst. najcenniejsze ilustracje ma kalwińska
Biblia brzeska (Radziwilłowska) z 1563.
Wydania Biblii z XVII i XVIII w. zawierają także coraz dokładniejsze
mapy, wykresy i ilustracje archeol.; w kompozycji
stworzenia świata postać Boga Ojca przedstawiano symbolicznie
(światło, trójkąt lub owal z napisem fiat).

Poziomem artyst.
wyróżniają się z tego okresu niderl. Biblia tresoor, ozdobiona
bordiurami Ch. Sichcma Mł. (A 1646), ang. Cambridge Bibie
1672, ilustrowana przez wł. i hol. artystów (M. de Vosa i Rubensa),
szwedz. Biblia Karola XII z 1703, franc. Sainte Bible
(I-II, P 1730) z 500 miedziorytami Denorme'a.

Wydania niem.
wzorowane były na Biblii weimarskiej, zw. elektorską (Nü
1641), ze względu na podobizny 11 elektorów saskich, umieszczone
we wstępnej części księgi. I.B. w wydaniach albumowych
wzorowano na dziełach Rafaela, Tycjana, Rubensa, Rembrandta
i in., np. kopie M. Meriana St. do Historia sacra (I-III, F 1627),
jak i równie popularne J.U. Krausa do Historische Bilderbibel
(I-V, Au 1698).

Wpływ Rembrandta widoczny jest w obrazach
J. Luykena do Biblii (An 1703) oraz w obrazach R. de Hooghe'a
do Alle devornaamste historien des ouden en ArT(A 1703, 17152).
W XIX w. kontynuowano tradycje XVIII-wieczne. I.B. stała
się domeną nazareńczyków; 1834 F. Olivier, J. Schnorr von Carolsfeld
i F. Overbeck wykonali rysunki, drzeworyty i litografie
do całej Biblii, które nast. rozpowszechniano w miedziorytach.

J. von Fürich stworzył cykle drzeworytów do kilku ksiąg ST
i NT, które ukazały się w wydawnictwie Durra w Lipsku — Der
bethlehemitische Weg (1863), Er ist auferstanden (1866), Der verlorene
Sohn (1869) oraz Das Buch Ruth (1873). W 1866 wyszła
w Tours u Mame'a La sainte Bible selon la Vulgate, z 228 ba-

rokizującymi i uwzględniającymi koloryt lokalny ilustracjami
G. Dorégo i ornamentyką H. Giacomellego; Biblię tę wydano
także w Polsce (Wwa 1875) z tekstem i bez tekstu. W XX w.
Biblię ilustrowali tak wybitni artyści, jak np. K. Schmidt-Rottluff
(cykl drzeworytów Kristus, 1918), M. Chagall (40 akwafort
do Rdz, 1930), G. -> Rouault (akwaforty do ps. 50 Miserere
et guerre, 1948), E. Edy-Legrand (I-IV, Biblia z 1950-52).

 

W. Wisłocki, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego I-II, Kr 1877-81; M. Berenshon. O iluminowanych rękopisach polskich, Wwa 1900; W. Wislocki, Incunabula typographica Bibliothecae Universitatis Jagellonicae, Kr 1900; J. Strzygowski, Ein zweites Etschmiadsìn-Evangellar, Huschardzan 1911; O.M. Dalton, Byzantine Art and Archaeology, Lo 1912; H. Vollmer, Materiálen zur Bibelgeschichte und religiöse Volkskunde des Mittelalters I-IV, B 1912-29; G. Swarzenski, Die Salzburger Malerei von den ersten Anfängen bis zur Blütezeit des romanischen Stils, L 1913 (passim); W. Podlacha, Miniatury tynieckich ksiąg liturgicznych w Bibliotece Uniwersyteckiej we Lwowie, w: Z księgi ku czci Bolesława Orzechowicza, Lw 1916, 195-210; H. Zimmermann, Vorkarolingische Miniaturen, B 1916; A. Schramm, Der Bilderschmuck der Frühdrucke I-XXIII, L 1920-43; W. Neuss, Die katalonische Bibelillustration um die Wende des ersten Jahrtausends und die altspanische Buchmalerei, Bo 1922; A. Schramm, Die illustrierten Bibeln der deutschen Inkunabeldrucker, L 1922; V. Leroquais, Psautiers et missels manuscrits de la Bibliothèque Nationale, P 1924; tenże, Les sacrantentaires et les missels manuscrits des bibliothèques publiques de France I-III, P 1924; H. Zimmermann, Beiträge zur Bibelillustration des 16. Jahrhunderts, Str 1924; W. Abraham, Pontificale biskupów krakowskich z XII w., RWFPAU 66(1927) 1-31 (tabi.); M. Besson, L'Eglise catholique et la Bible, Ge 1927; M.T. Messori-Roncaglia, Borso e la Bibbia di Borso, Accademie e biblioteche d'Italia 1 (1927-28) 24-37; Z. Ameisenowa, Biblia hebrajska z XIV w. w Krakowie i jej dekoracja malarska, Kr 1929; tenże, Miniatury włoskie Biblioteki Jagiellońskiej. Trecento, Kr 1929; K. Weitzmann, Der „Pariser Psalter" ms.gr. 139, und die mittelbyzantinische Renaissance, JKW 22(1929) 178-194; W. Köhler, Die karollngische Miniaturen, B 1930, I (passim); G.R. Benson, D.T. Tsellos, New Light on the Origin of the Utrecht Psalter, AB 18 (1931) 13-79; A. Boeckler, Die Quedlinburger Italafragmcnte, B 1932; Z. Ameisenowa, Francuskie rękopisy iluminowane z Wilanowa w Bibliotece Narodowej, Przegląd Biblioteczny 7 (1933) 57-76; tenże, Les principaux manuscrits à peintures de la Bibliothèque Jagellonienne de Cracovie, Bulletin de la Société Française de Reproductions de Manuscrits à Peintures 17 (1933) 5-118; F. Jansen, Die Helmarshausener Buchmalerei zur Zeit Heinrichs des Löwen, Hi 1933; M. Jaroslawiecka-Gąsiorowska, Les principaux manuscrits à peintures du Musée Czartoryski à Cracovie, Bulletin de la Société Française de Reproductions de Manuscrits à Peintures 18 (1934) 5-164; M. Jaroslawiecka-Gąsiorowska, S. Komornicki, Les principaux manuscrits à peintures des Archives du Chapitre de Cracovie, Bulletin de la Société Française de Reproductions de Manuscrits à Peintures 18 (1934) 185-198; S. Sawicka, Inkunabuły graficzne odnalezione VJ zbiorach Biblioteki Kapitulnej w Gnieźnie, BHS 3 (1934-35); Z. Ameisenowa, Katalog wystawy stu pięćdziesięciu ilustrowanych druków XV wieku, Kr 1935; K.M. Swoboda, Die Bilder der Admonter Bibel des 12. Jahrhunderts, W 1935; W. Neuss, RDK I 751-781 ; H. Buchthal, The Miniatures of the „Paris Psalter", a Study in Middle, Byzantine Paiting, Lo 1938; G. Haselloff, Die Psalterillustration im 13. Jahrhunderts, Kiel 1938; S. Sawicka, Les principaux manuscrits à peintures de la Bibliothèque Nationale de Varsovie, de Château Royal et des Bibliothèques: des Zamoyski à Varsovie, du Séminaire de Plock et de Chapitre de Gniezno, Bulletin de la Société Française de Reproductions de Manuscrits à Peintures 19 (1938) 3-320; E. Kloss, Die schlesische Buchmalerei des Mittelalters, B 1942; J. Leveen, The Hebrew Bible in Art, Lo 1944; W. Oakeshott, The Artists of the „Winchester Bible", Lo 1945; A. Grabar, Les peintures, de l'„Evangéliaire de Sinope", P 1948; K. Weitzmann, The „Joshua Roll". A Work of the Macedonian Renaissance, Pri 1948; W. Neuss, RDK II 478-517; A. Boechler, P. Buberl, H. Wegener, RDK II 1420-1524; W. Smereka, Wystawa biblijna z okazji uroczystości jubileuszowych ks. Jakuba Wujka TJ, RBL 3(1950) 151-153; O. Pacht, Byzantine Illumination, Ox 1952; F. Russo, // codice purpureo di Rossano, R 1952; K. Weitzmann, Die Illustration der Septuaginta, Mn 1952; M. Jaroslawiecka-Gąsiorowska, Trzy francuskie rękopisy iluminowane w zbiorach Czartoryskich w Krakowie, Kr 1953; J. Starzyński, 500 lat malarstwa polskiego, Wwa 1953; S. Samek, Ludovici, Miniature di Belbello da Pavia dalia „Bibbia vaticana" e dal Messale Gonzaga di Mantova, Mi 1954; D.E. Miner, The Monastic Psalter of the Waller Art Gallery, w: Late Classical and Mediaeval Studies in Honor of A.M. Friend jr.. Pri 1955, 232-253; Réau I 36-38; J. Merel, Bible v českých zemích od nejstaršich dob do současnosti, Pr 1956; P. Metz, Das Goldene Evangelienbuch von Echternach im Germanischen National-Museum zu Nürnberg, Mn 1956; J. Philippe, L'Evangéliaire de Notger et la chronologie de Tart mosan des époques préromane et romane, Bru 1956; E. Rosenbaum, The Evangelist Portrait of the Ada School and their Models, AB 38(1956) 81-90; Ch.A. Isemeyer, RGG I 1174-1183; Z. Ameisenowa, Rękopisy i pierwodruki iluminowane Biblioteki Jagiellońskiej, Wr 1958 (bibliogr.); C. Marcona, Il messale di Civaie, Civate 1958; F. Zoepel, LThK II 460-461; C. Cecchelli, G. Turlani, M. Salmi, Evangeliarii Syriaci, vulgo Rabbuia, ornamenta, Ol 1959; B. Miodońska, Związki polsko-czeskie w dziedzinie iluminatorstwa na przełomie wieku XIV i XV, PaL 51 (1960) z. 2, 153-202; O. Pacht, Saint Alban's Psalter, Lo 1960; H. Schrade, Studien zu der karolingischen Bilderbibel aus Saint Paul von den Mauern, Wallraf-Richartz Jahrbuch 22(1960) 13-48; K. Weitzmann, Ein kaiserliches Lektionar einer byzantinischen Hofschule, w: Festschrift K.M. Svoboda, W 1960, 309-320; E. Wellcsz, The Vienna Genezis, Lo 1960; J. Gignard, L'enluminure romane. Peinture en France ou peinture française? La miniature gothique et le psautier d'Ingebourgh, Art de France 16(1961) 278-281; T. Mroczko, Ze studiów nad „Apokalipsą wrocławską". Średniowiecze 1 (1961) 93-169; J. Gutmann, H.L. Hempel, Jüdische Traditionen in frühmittelalterlichen Miniaturen, w: Atti VIII Congresso Internazionale Alto Medioevo 1961, W 1962; P. Bloch, Nachwirkungen des Allen Bundes in der christlichen Kunst, Kö 1963; E. Franceschini La Bibbia nell'alto medioevo, w: Bibbia nell'alto medioevo, Spoleto 1963, 13-38; A. Grabar, Les sujets bibliques au service de l'iconographie chrétienne, w: Bibbia nell'alto medioevo, Spoleto 1963, 387-411; K. Holter, Das Alte und Neue Testament in der Buchmalerei, w: Bibbia nell'alto medioevo, Spoleto 1963, 413-471; K. Weitzmann, Aus den Bibliotheken des Athos, H 1963; D. Diringer, EUA IX 374-391; K. Wessel, RBK I 762-766; B. Miodońska, Iluminacje krakowskich rękopisów z 1. polowy XV w. w Archiwum Kapituly Metropolitalnej na Wawelu, Kr 1967; H. Feldbusz, LCIk I 282-289; České umění gotické 1350-1420, Pr 1970; EWK 131-142; A. Kutal, Gotische Kunst in Böhmen, Pr 1971 ; H.M. Rotermund, Graphik zur Bibel, Fr 1972.

Podobne prace

Do góry