Ocena brak

BIBLIA - PRZEKŁADY

Autor /Ruprecht Dodano /07.06.2012

Gdy wyszły z użycia oryginalne języki
(hebr., aram. i gr.), w których były zredagowane teksty bibl.,
powstała konieczność tłumaczenia Pisma św. na języki używane.
Potrzebę przekł. odczuwano już w starożytności, a na jego
realizację miała wpływ przede wszystkim liturgia. Lekcje Pisma
św. czytano bowiem podczas nabożeństw zarówno w synagogach,
jak i w kościołach, co należało czynić w języku zrozumiałym
dla wiernych; w świecie chrzęść, przyjął się nadto zwyczaj
prywatnego czytania tekstów biblijnych. Choć cel, dla którego
wszystkie tłumaczenia Pisma św. powstawały, był jednakowy,
rozróżnia się tłumaczenia na języki staroż. oraz na języki nar. ;
pierwsze — także nie używane — służą obecnie do krytyki tekstów
bibl. (-> Biblia III) i dokładnego ich odtwarzania, a drugie
— celom praktycznym. Kościoły oraz wyznania niejednokrotnie
uznawały poszczególne przekł. za oficjalne i tych wyłącznie
używały w liturgii, a nawet w nauczaniu ; inne przekłady
mają charakter prywatny.
A. NA JĘZYKI STAROŻYTNE — 1. Grecki -> Septuaginta, -*•
Akwila, -*• Symmach, -* Teodocjon, -* Heksapla. 2. A r am e j -
ski -> Tar gumy.
3. Syryjski — Najbardziej rozpowszechniona była w Kościele
syr. -*• Peszitta; istniały także inne przekłady. I o Harmonia
ewangeliczna Tacjana -* Diatessaron. 2° Evangelion
da-mefarresze, tj. tekst ewangelistów rozdzielony (w przeciwieństwie
do połączonych z sobą Ewangelii w Diatessaronie);
przekład, pochodzący prawdopodobnie z Diatessaronu, zachował
się w 2 rpsach z V w. ; starszy (syr-cur) wydali W. Cureton
(Lo 1858) i F.C. Burkitt (C 1904); późniejszy (syr-sin), przechowany
w klasztorze św. Katarzyny na Synaju, wydali R.L.
Bensly i in. (C 1894) oraz A. Smith Lewis (Lo 1910). Tekst
tego przekładu był podstawą wielu innych wsch. tłumaczeń
Ewangelii. 3° Przekład filokseński — dokonany 507-508
z polecenia Filoksena, bpa Mabbug (stąd zw. filokseńskim)
przez chorepiskopa Polikarpa ze Smyrny; objął on (tłum. z języka
gr.) NT i prawdopodobnie także księgi ST, głównie Ps i Iz.
Przekład poprawił 616 Tomasz z Heraklei (lub Harkel), bp
Mabbug (poprawiona wersja uznana jest za II przekład, zw.
harkleńskim); nie jest pewne, czy praca Tomasza ograniczyła
się do dołączenia uwag i aparatu kryt., czy też była rewizją
przekł. filokseńskiego; tłum. jest bardzo niewolnicze; uwagi kryt.,
szczególnie obfite w Dz, mają duże znaczenie dla tzw. zachodniej
recenzji tekstu; tekst harkleński używany był w liturgii
i ulegał zmianom. Fragmenty mało znanego przekładu filokseńskiego
wydał J. Gwynn (Db 1897, Lo 1909); z tego przekładu
prawdopodobnie pochodzą teksty 2 P, 2-3 J, Jud i Ap w wydaniach
Peszitty; przekład harkleński, zachowany w rpsach
z IX w., wydał w całości J. White (Ox 1798-1803), a w części
G.H. Bernstein (L 1853) i R.L. Bensly (C 1889). 4° Przekład
syroheksaplarny — dokonany na polecenie patriarchy antioch.
Atanazego I (Bar Hebreus przypisuje go bpowi jakobickiemu
Pawiowi z Teli k. Edessy), powstały 615-617 w jednym
z klasztorów k. Aleksandrii; stanowi dosłowny przekład ST
z gr. tekstu Heksapli Orygenesa z zachowaniem jego znaków
kryt.; zachowano w nim również wiele marginesowych uwag
Orygenesa odnoszących się do przekładów Akwili, Teodocjona
i Symmacha i z tego względu ma on duże znaczenie dla krytyki
tekstu LXX; z przekładu tego zachowały się w tłumaczeniu arab.
z VII w. Pięcioksiąg, Job i Mdr; tekst z kodeksu

ambrozjańskiego
(IX w.), obejmującego Ps, Job, Mdr i księgi prorockie, wydał
A.M. Ceriani (Mi 1874), a fragmenty innych ksiąg P.A. de
Lagarde (Bibliothecae syriacae, Gö 1892). 5° P r z e k ł a d syropalestyński
— zachowały się z niego tylko lekcje czytane
podczas nabożeństw u palest, melchitów; ich tekst pochodzi
prawdopodobnie z V w. i wykazuje wpływy Targumów; wydali
je A. Smith Lewis (Lo 1897, C 1907) oraz P. de Lagarde (Gö
1892). 6° Przekład ST J a k u b a z Edessy - dokonany
ok. 705, będący właściwie rewizją tekstu Peszitty i przekł. heksaplarnego;
podaje wyjaśnienia, podział na rozdziały i ich streszczenia;
zachowały się tylko niektóre księgi; Ez i Iz wydał
A. Ceriani (Mi 1863).
4. Łaciński — I o -> Vetuslatina, 2a -> Wulgata, 3° Przekłady
późniejsze — Jakkolwiek Vg była tekstem przyjętym
w Kościele, to jednak istniała świadomość jej niedoskonałości
i postulowano, zwł. w okresie reformacji, opracowanie nowego
łac. przekładu Pisma św. z języków oryginalnych. Rpsy przechowane
w klasztorze Monte Cassino i w Oksfordzie dowodzą,
że już w XII i XIII w. próbowano tłumaczyć z języka hebr. na
łac. niektóre teksty ST, przede wszystkim Ps; wiadomo o jakimś
przekładzie kard. A. Eastona (zm. 1397) oraz o przekładzie
Ps i NT, którego na polecenie pap. Mikołaja V dokonał
G. Manetti (zm. 1459).
Z okresu reformacji i z czasów późniejszych znany jest przede
wszystkim przekład Pisma św. dominikanina S. Pagniniego OP
(Ly 1528), który ze względu na swą wierność zyskał duże uznanie
i był wielokrotnie wydawany; drobne poprawki wprowadzili
do niego M. Servet (Ly 1542), R. Estienne (G 1557) i B.
-»• Arias w poliglotcie antwerpskiej (B. sacra hebraice, chaldaice,
graece et latine [...] I-VIII, An 1569-73). Po nim przekład
Pisma św. wydał kard. Kajetan (Ly 1531); nadto znane jest
wierne, ale niewolnicze tłumaczenie protest. — S. Münstera
(Bas 1534-35); bardziej swobodne są tłumaczenia I. Ciaría oraz
zwolennika U. Zwingliego, L. Judy (zm. 1542), którego przekład
dokończyli T. Bibliander i P. Cholinus (łac. B. z Zurychu,
Z 1534); w stylu klasycznym utrzymany jest wierny przekład
S. Castelliona (Bas 1551); przekładów protest, dokonali także
I. Tremellius i F. Junius (F 1575-79); przekład zawierający księgi
deuterokanoniczne poprawił 1602-10 J. Fischer oraz S. Schmid
(Str 1696). Przekład NT Erazma z Rotterdamu, ukończony
1505-06, został opublikowany po małych przeróbkach 1516,
a w nast. wydaniach (1519,1522,1527,1555) dokonywano dalszych
poprawek; zyskał on wielkie uznanie i był podstawą
wielu tłumaczeń na języki narodowe. Dorównał mu protest,
przekład NT T. Bezy (G 1557). Autorami kat. przekładów B.
byli T. Malvenda (Ly 1650) i CF. Houbigant (P 1753); Jean
de la Haye w B. magna (P 1643), a zwł. w B. maxima (P 1660),
podał różne łac. przekłady tekstów bibl. Psalterium pianům
( -*• psałterz).
5. Kopty j s k i e — początkowo ustne, spisane zostały na
pocz. III w.; w dialektach saidzkim i bohairyckim zachował
się NT i wiele części ST, w innych — fragmenty pochodzące
z IV-V w. ; saidzki przekład jest swobodny, bohairycki bardziej
niewolniczy; w księgach NT obydwa przekł. opierają się na
rodzinie tekstów aleks., natomiast tekst, z którego przekładano
księgi ST, nie był jednolity; przekłady w innych koptyjskich
dialektach (achmimskim, subachmimskim, fajumslcim) miały za
podstawę częściowo tekst gr., a częściowo wcześniejsze przekł.
koptyjskie, przede wszystkim saidzkie. Wydań saidzkiego (Ox
1911-24) oraz bohairyckiego NT dokonał G. Horner (Ox 1898-
-1905); istnieje również wiele wydań częściowych; wszystkie koptyjskie
teksty bibl. wydał A. Vaschalde (Ce qui a été publié des
versions coptes de la B., RB 28 (1919) - 31 (1922); Le Muséon
43 (1930), 45 (1932), 46 (1933) passim).
6. Gocki — przekład B. dokonany w IV w. przez bpa
Wulfilasa; zachowały się z niego fragmenty; podstawą przekł.
był tekst gr. z recenzji antiocheńskiej.
7. Ormiański (armeński) — przekł. Pisma św. pochodzi
z 1. poł. V w. ; mieli go dokonać św. Mesrop i patriarcha Izaak
Wielki; później przekł. został poprawiony w oparciu o LXX

i w mniejszym stopniu o Diatessaron; tłumaczenie ST odtwarza

tekst z Heksapli Orygenesa, a NT jest zgodny z gr. kodeksami
recenzji cezarejskiej ; obok wierności wyróżnia się on walorami
stylu; najstarsze kodeksy pochodzą z IX w.; tekst wydał G.
Zohrab (Ve 1805), wcześniejsze wyd. są niekryt., późniejsze
zależne od niego.
8. Gruziński — przekład powstał z tłumaczenia ormiańskiego;
pierwsze księgi pochodzą z końca V w., a 1-2 Mch dopiero
z XVIII; tekst przekł. poprawiano 2-krotnie, na przełomie
VI i VII oraz w XI w. (na Athos), i uzgodniono z tekstem
gr., przy czym obok LXX brano pod uwagę przekłady Akwili,
Symmacha i Teodocjona; w Ewangeliach przeważał tekst z recenzji
cezarejskiej. Najstarsze rpsy pochodzą z VIII lub IX w.;
istnieją wydania kryt. wielu części NT.
9. Etiopski — W Etiopii posługiwano się początkowo
Pismem św. w języku gr., później zastępowano je językiem nar.;
powstały przekłady poszczególnych ksiąg (Syr był tłumaczony
678), z których każda miała innego tłumacza, inny był sposób
tłumaczenia i różne teksty podstawowe; NT był tłumaczony
w wielu wypadkach z tekstu gr. w recenzji antioch. (-> Biblia
III B 3). W B. etiopskiej widoczny jest wpływ przede wszystkim
tekstów gr., w mniejszym stopniu syr. i aram.; tekst był
kilkakrotnie poprawiany, a w XIII-XIV w. został uzgodniony
z tekstem arabskim. B. etiopska ma nazwę „81 ksiąg", gdyż
do kanonu włączono poza protokanonicznymi i deuterokan.
także księgi: Jub, Hen, 3 Mch, a w NT tzw. Kalementos (tj.
pisma Pseudo-Klemensa) i Senodos (Kanony apostolskie); B.
abuny (metropolity) Abrahama nie podaje tych ksiąg. W Etiopii
zachowało się wiele, czasem unikalnych, odpisów ksiąg apokryficznych,
które prawdopodobnie także zaliczano przez pewien
czas do kanonu B.
10. Arabski — Rozprzestrzenienie się Arabów i ich języka
zmusiło chrześcijan do stworzenia arab. przekładów Pisma św. ;
przygotowywano je w różnych środowiskach niezależnie od siebie
i z różnych tekstów: hebr., gr., koptyjskich, łac. i syr.;
były też teksty arab. pisane gr. alfabetem; ST z hebr. przetłumaczył
rabbi Saadia ben Josef (zm. 942), wyd. P 1893-94. Dla
kryt. tekstu przekłady arab. Pisma św. mają niewielkie znaczenie.

 

L. Hackspilt, Die äthiopische Evangelienübersetzungen. ZAG 11 (1896) 117-196,367-388; Gregory II 479-746; P. Kahle, Die arabischen Bibelübersetzungen. L 1904; A. Szlagowski, Wstęp ogólny do Pisma świętego, Wwa 1908, II 1-206; G. Friedrichsen, The Gothic Version of the Gospels, Lo 1926; M.J. Lagrange, Introduction à Tétude du NT. Critique textuelle, P 1935; B.J. Roberts, The OT Text and Versions, Cardiff 1951; A. Vöobus, Studies in the History of the Gospel Text in Syriac, Lv 1951; tenże, Zur Geschichte des altgeorgischen Evangelientextes, Sto 1953; tenże. Early Versions of the NT, Sto 1954; B. Botte, Les anciennes versions de la B., LMD 15 (1958) z. 1, 89-110; S. Lyonnct, Contribution récente des littératures arménienne et géorgienne à l'exégèse biblique, Bb 39 (1958) 488-496; F. Kloniecki, PF.B II 532-545; M. Botte i in., DBS VI 807-884; J. Molitor, Die Bedeutung der altgeorgischen B. für neulestamentliche Textkritik, BZ 4 (1960) 39-53; J. Henniiiger, Arabische Bibelübersetzungen vom Frühmittelalter bis zum 19. Jahrhundert, NZM 17(1961) 102-223; R. Kasser, Les dialectes coptes et les versions coptes bibliques, Bb 46(1965) 287-310; L.F. Hartman i in., NCE II 425-463; S. Ortiz de Urbina, Vêtus Evangelium syriacuin et exituie excerptum ,,Diatessaron" Taliáni, Biblia Polyglotta Matritcnsia 6(1967) XVI, 3-310; S. Johnson, Die armenische Bibelübersetzung der Hexaplarischer Zeuge Im I. Samuelbuch, Lu 1968; P. Weigandt, Zur Geschichte der koptischen Bibelübersetzungen, Bb 50 (1969) 80-95; K. Aland, Die alten Übersetzungen des NT, die Kirchenväterzitate und Lektionare, Mr 1972; J.W. Rosion, J. Łach, Pismo święte jako dzieło ludzkie i jego naukowa interpretacja, WPS I 53-82.

 

B. NA JĘZYKI NARODOWE — rozpoczęto przekład B. w późnym
średniowieczu; w miarę rozwoju kultury eur. przekłady B.
stawały się coraz częstsze.
1. Angielski — Wybrane bibl. teksty w ang. przekładzie
z Vg były znane już w VIII w., a całą B. przetłumaczono już
przed J. Wiklifem (jego przekład, przygotowany 1380, opublikowano
dopiero 1731); jej tekst, który na podstawie tekstów
oryginalnych przeredagował W. Tyndale (NT 1525, ST ukończył
1535 M. Coverdale), został uznany od początku za oficjalną
B. anglikańską (Matthew's B., 1537); kilkakrotnie dokonywano
jej przeróbek Great B., Cranmer B. (1539), Bishop's B.
(1568), King James B., od 1611 Authorized Version, B. of 1611,
Revised Version z 1881-85, a ostatniaRevised Standard Version,
którą wydał L.A. Weigle (NT 1946; ST 1952); ten sam

tekst z uwagami (Oxford Annotated B. 1962 lub Oxford Annotated
B. with the Apocrypha z 1965) w Ameryce nazywa się
American Standard Version (1901). Wydano także liczne przekłady
nieoficjalne: w sumie 81 protest., całych lub częściowych
parafraz, poprawek, rewizji tekstów poprzednich lub nowych
przekł. ; spomiędzy nich całą B. lub większe jej części tłumaczone
z języków oryginalnych po 1900 wydali — Ferrar Fenton,
A.S. Way, R.F. Weymouth, prezbiterianin J. Moffat, G.W. Wade,
S.H. Hooke i E. Smith (w Basic English — uproszczona
wersja języka ang.), J.W.Ch. Wand, J.B. Phillips, E.V. Rieu,
metodysta C. Kingsley Williams, C.H. Rieu, W.F. Beck; nadto
anglikanie wydali 1961 NT z New English B.
W Ameryce przekłady B. lub jej części wydali — Ch. Thomson
(Ph 1808), A. Campbell (1826), J.G. Palfrey (1828), R. Dickinson
(1833), A. Norton (1855), L.A. Sawyer (1858), G.R. Noyes
(1869), N. Folsom (1869), J. Smith (1876); baptyści wydali
wersję poprawioną, np. N. Webster (1833), F.S. Ballentine
(1897), W.G. Ballantine (1925), E J . Goodspeed (1923), J.M.P.
Smith (1927,1939), Ch.B. Williams (1937), J. Dean (19382),
G.Verkuyl (1945).
Żydzi używający języka ang. początkowo wydawali B. w
Authorized Version; jej poprawkę opublikował A. Benisch (wyd.
pośm. 1881), a nowe przekłady ST lub jego części: I. Leeser
(1845-53), A. Benisch (wyd. pośm. 1851-61), I. Levi (1904),
M.L. Margolis (1917), J.H. Hertz (Ox 1929-36) i H.M. Orlinsky
(1962). Żydowskie przekł. NT wydał H.J. Schonfield (1955).
Katolicy używają B., którą z Vg tłumaczono pod kierunkiem
W. Allena (Rheims albo Douai Version; NT: Reims 1582, ST:
Douai 1609); przekład ten poprawiali R. Witham i R. Challoner
(Lo 1749), a w nast. licznych wyd. wprowadzono do tekstu
wiele wariantów. Ten tekst poprawiali kard. J.H. Newman
i abp F.P. Kenrick (1860-61), a w Ameryce J.A. Carey (1935,
American Text). Nowe kat. przekłady Pisma św. redagowali:
C. Nary (Db 1718), C. Lattey i J. Keating (Westminster Version,
1913), całą B. z Vg, z uwzględnieniem tekstów oryginalnych,
opublikował R.A. Knox (Lo 1948-49), a nadto A. Jones wydał
ang. przekład B. jerozolimskiej (Lo 1965). W Ameryce abp F.P.
Kenrich przetłumaczył B. z Vg (NY 1849-60), NT z gr. F.A.
Spencer (NY 1913) oraz J.A. Kleist i J.L. Lilly (Miw 1954).
Od 1941 ukazuje się przekład B. z języków oryginalnych, tzw.
Confraternity Version, uznany za obowiązujący dla katolików.
Jakkolwiek brak dotychczas ekum. przekładu B. na język ang.,
zarówno protestanci, jak i katolicy doszli do porozumienia, by
na spotkaniach ekum. posługiwać się Revised Standard Version
(Lo 1965).
2. Białoruski — dużą część ST (Pr 1517-19) oraz Dziejów
apostolskich i Listów (Wl 1525) przetłumaczył F. Skorina; podstawą
tego przekładu były teksty czes.; Ewangelie wydał 1580
W.M. Tiapiński, A. Luckiewicz, zaś NT i Ps (He 1931 — D. Malej,
a P. Tatarynowicz — Ewangelie i Dzieje apostolskie (R 1954).
3. Bułgarski — Pierwsze próby przekł. tekstów bibl. drukował
W. Karadžič (W 1822); NT wydali P. Sapunow i S. Iskizacharenyn
(Bc 1828), archimandryta Teodozjusz (Lo 1828),
a przede wszystkim archimandryta Neofit z Rity (Smyrna 1840);
całą B. opublikował P. Slawejkow (Kpol 1860-64), a jego tekst
poprawiono (Sofia 1921-23).
4. Chiński — Protestancką B. wydali misjonarze (M. von
Lassar i in.), którzy w jej tłumaczeniu (NT 1816, ST 1822)
wykorzystali wcześniejsze przekł. misjonarzy kat., zwł. J. Basseta
(zm. 1707) i L. de Poirot; niezależnie od nich NT wydał
1835 W.H. Medhurst. Wspólnym dziełem wielu protest, ugrupowań
była Delegates Version (1852 NT, 1854 ST, a 1855 cała
B.), będąca przekładem z ang. King James B.; nad poprawieniem
tej B. oraz jej tłumaczeniem na różne dialekty chiń.
pracowało 1853-91 ok. 40 osób; wynikiem prac była przede
wszystkim B. wyd. 1914 (Union Version), która stała się oficjalnym
tekstem chiń. Kościołów protestanckich. Po jej wydaniu
rozpoczęto prace zmierzające do uwolnienia się od zależności
od B. angielskiej ; pierwszym osiągnięciem w tej dziedzinie jest
wyd. NT The B. Treasury NT (Pekin 1941). Niezależnie od

tego Lu Czen Czung wydał własny przekład NT (Pekin 1948).
Katolicy tłumaczyli B. prawie wyłącznie z Vg na język chiń.
klasyczny: J. Dejean — Ewangelie (1892), L. Ly — Ewangelie
i Dzieje apostolskie (1897), J. Hsiaho - NT (1919-21); przekł.
ten został poprawiony 1948 wg tekstu gr., Ma Sziang Pe —
Ewangelie (1948), Wu Czing Hsiong - Psałterz (1946) i NT
(1949); prace 2 ostatnich uchodzą za wybitne dzieła w chiń.
literaturze. Po nich franciszkanie rozpoczęli tłumaczenie całej B.
z języków oryginalnych i wydali z niej duże części ST (1946-54)
oraz Ewangelie (1957).
5. Czeski — Poza wcześniejszymi fragmentami zachowało
się kilka odpisów całej B. z XV w. ; wtedy też drukowano NT
(Pilzno 1475) i Psałterz (Pr 1487), a potem całą B. (Pr 1488),
którą drukarz J. Melantrich poprawił na podstawie Vg (1558-82).
Katolicki przekład B., tzw. B. św. Wacława, przygotowali jezuici
(Pr 1677-1715). Bracia czescy oparli swój przekł. na tekstach
oryginalnych: ST z hebr. tłumaczył J. Vartovský, a NT
— J. Blahoslav z gr. tekstu Erazma z Rotterdamu; całość wydano
1579-93 w Kralicach (B. kralická); B. ta odznacza się
ścisłością przekł. oraz walorami językowymi; aż do XIX w.
była w Czechach ogólnie używana, a jej wpływ widoczny jest
w pol. przekładach, np. w B. gdańskiej (-* Biblia IV C 2);
wpływ B. czeskiej na pol. daje się zresztą zauważyć już wcześniej :
pol. odpisy tekstów bibl. pochodzą częściowo z Czech, a w najstarszych
pol. przekładach występują czes. naleciałości językowe.
Wśród wielu nowych tłum. wyróżnia się przekład J. Hegera
(1925-48) z tekstów oryginalnych, który ze względu na doskonały
język ma duże znaczenie dla czes. literatury. B. tłumaczyli
jeszcze J. Hejčl i J.L. Svkora (1946) oraz R. Col (1947), NT
zaś F. Zilka (1933) i P. Škrabal (1948).
6. Duński — Przekłady NT i Ps z okresu przed reformacją
opublikował H. Mikkelsen (1524), a nast. Ch. Pedersen (1529-
-31); Pedersen opublikował też protest, przekład NT, a 1543
całą B., która stanowiła podstawę tzw. B. Chrystiana III (Köb
1550); lepsze było tłumaczenie B., które przygotował H.P. Resen
(1605-07), a poprawił H.J. Svaning (1647). Nowe przekłady
B. z języków oryginalnych przygotowali m.in. C.A.H. Kalkar
(1845-47), J.C. Lindberg (1853-56), a NT - A. Sörensen (1881-
-95) i T. Skat Rördam (1886), ST zaś - F. Buhl (1910). Nowy
przekład B. (ST - 1931, NT - 1948) został oparty na tekstach
oryginalnych. Katolickie przekłady NT redagowali : J.L.V. Hansen
z Vg (1849), a z gr. - P. Schindler (1953).
7. Eskimoski — NT przetłumaczyli P. Egede (1740) oraz
O. Fabricius i G. Wolf (Köb 1822), a całą B. - S. Kleinschmidt
(1893-1900); własny przekład B. wydali także R. Dyson i R.J.
Foster (NY 1966).
8. Estoński — Po nieudanych próbach tłumaczenia NT,
jakie podjęli J. Rossihnius oraz S. Virginius, wydano 1686-89
przekład ST i NT J. Fischera w dialekcie używanym w Dorpacie,
1715 NT w dialekcie rewalskim tłum. przez H. Gutsleffa,
a 1739 przekł. całej B. autorstwa A. Thora Hellego. Niezależnie
od nich z języków oryginalnych F. Meyer tłumaczył Psałterz
(1836) oraz całą B. (Rewal, Dorpat 1850). Nowe tłumaczenie
NT J. Bergmanna ukazało się 1904, z najnowszego zaś (1938)
H. Pölda tylko NT i Pięcioksiąg.
9. Fiński — Przekład NT z języka gr. w oparciu o tłumaczenie
Lutra przygotował 1548 M. Agricola, przekł. zaś całej B.
z tekstów oryginalnych, wielokrotnie później poprawiany —
Aeschilius Petraeus (Sto 1642). Nowy przekł. tekstów oryginalnych
przygotował zespół specjalistów, przede wszystkim bp J.S.
Mannermaa (ST 1933, NT 1938).
10. Flamandzki — Działalność P. Comestora dala początek
wielu przekł. ksiąg hist. ST, a szkoła G. Groote'a — przekładom
NT i Ps. Pierwsza drukowana B. (Delft 1477) obejmowała
ST bez Ps, równocześnie zaś publikowano perykopy liturg.
(np. Gonda 1477; Ut 1478). Przekład NT z tłumaczeń Lutra
(A 1523) i Erazma z Rotterdamu (Delft 1524), a potem całej B.
z tłumaczenia Lutra, którą przełożył J. van Liesveit (An 1526),
stanowi jednocześnie w Holandii początek żywego ruchu biblijnego.
Protestanci początkowo korzystali z wielu różnych

wydań, później na polecenie synodu w Dordrecht wydano tzw.
Statenbijbel (Lei 1637); katolicy zaś korzystali z B. lowańskiej,
którą z Vg przełożył N. van Winghe (1548); J. Moerentorf
uzgodnił ją z B. klementyńską (An 1599). W XIX w. powstały
oparte na tekstach oryginalnych przekłady protest., np. Y. van
Hamelsvelda (A 1800), E.J. Greve'a (A 1810), J.H. van der
Palma (Lei 1818-30), liberalna Leidsche Vertaling (Lei 1899-
-1912), opublikowane w Holandii, oraz kat. przekłady z Vg publikowane
w Belgii: np. J.T. Beelen (NT, Lv 1859-66; ST, Bg
1894-96). Obecnie protestanci używają Nieuwe Vertaling — przekładu
dokonanego 1951, katolicy zaś B. wyd. 1948 w Utrechcie
oraz Pisma św. wzorowanego na B. jerozolimskiej, wyd. przez
Katholieke Bijbelstichting S. Willibrord (NT 1961; Ps przełożył
1963 J. van der Ploeg).
Starokatołicy początkowo korzystali z B., w której ST wydał
E. de Witte, a NT - Ph.L. Verhulst (Ut 1717); później zastąpili
ją tekstem, który przygotował H. van Rhijn (Ut 1732); tekst
ten uległ 1953 gruntownym zmianom.
11. Francuski — Najstarszego tłumaczenia Psałterza dokonano
ok. 1100, a w XIII w. znano w języku franc, całą B.;
pierwszy druk. jej przekł. wydano 1477 w Lyonie. Autorem następnego
przekł., potępionego przez Kościół, był J. Lefèvre
d'Ètaples (NT - P 1523, ST i NT - An 1530); po poprawkach
(Lv 1550,1578) używali jej przez dłuższy czas katolicy
(B. lowańska). Inne tłum. wydał R. Benoist (P 1566). Szczególnymi
wartościami językowymi odznaczał się przekład B., który
przygotowali A. oraz I.L. Lemaistre de Sacy, a także A. Arnauld
(B. de Sacy); NT (A 1667, B. de Möns) i ST (P 1672-95), choć
oparte na Vg, miały charakter jansenistyczny ; przekł. był popularny
i często przedrukowywany; w wydaniu E. Rondeta
(B. de Vence) umieszczono obok tekstu parafrazę P. Carrière'a,
a wstępy i objaśnienia A. Calmeta, natomiast 1739 w Kolonii
ukazało się wydanie z poprawkami Nicolasa Legros (73. kolońska).
Później Pismo św. tłumaczyli m.in.: R. Simon (1702),
F.Ph. Mesengui (1752), A.E. de Genoude (P 1820-24), J.B.
Glaire (P 1865), J.J. Bourassć, P.D. Janvier (Tours 1866), A.
Arnaud (P 1881), L.C. Fillion (P 1889-1904). Z tekstów oryginalnych
tłumaczył A. Crampon (Tou 1894-1904; tekst kilkakrotnie
poprawiany, popularny wśród katolików); J. Verdunoy
(Di 1934-36), L. Pirot i A. Clamer w komentarzu (P 1935),
a oddzielnie: P 1952. Pod kierunkiem -> Biblijnej Szkoły w Jerozolimie
opracowano tzw. B. jerozolimską (P 1948-54), najpierw
w oddzielnych 43 tomikach, a nast. w całości (P 1956);
stała się ona wzorem dla wielu wydań B. w różnych krajach.
Nowy przekł. z języków oryginalnych opublikowali benedyktyni
z Maredsous (Bru 1949), a NT przełożył także E. Osty (P 1949),
którego tekst został przedruk, w B. kard. A. Liénarta (P 19552).
Protestanci franc, korzystali przede wszystkim z przeróbki
tekstu Lefèvre d'Etaples'a, którego dokonał P.R. Olivetan (1534-
-36, B. de Serrières), a nast. T. Beza (1588, B. z Genewy); z poprawkami
B. tę wydali D. Martin (1696-1707) i J.F. Osterwald
(Neh 1744), a po dalszym przeredagowaniu — L. Segond (P
1874-80); inną przeróbką Osterwalda jest tzw. B. synodalna.
B. ze strony protest, tłumaczyli także m.in. S. Castellion (Bas
1555), socynianin Le Cène (A 1741), H. Oltramare (1744),
E. Bertrand i W. Monod (1910), A. Lods (P 1916-18), a przede
wszystkim M. Goguel i J. Monnier NT w B. du centenaire
(P 1917-48) oraz E. Dhorme (ST - P 1956-59, B. de Pléiade).
Ponadto ST we fragmentach wydali również P. Beaumont (P
1967) i całą B. J. Dheilly (P 1970); wyszła też B. de Macé de la
Charité (Lei 1970). Dla Żydów mówiących po francusku ST
tłumaczyli S. Cahen (P 1832-36) i Z. Kahn (P 1899-1906).
Wydawanie ekum. przekładu poszczególnych ksiąg Pisma św.
rozpoczęto 1967; dotychczas wydano NT w całości pt. Traduction
oecuménique de la B. NT (P 1972).
12. Grecki — Na skutek zakazu przez Kościół prawosł.
w Grecji tlum. Pisma Św., obowiązującego do 1924, przekłady
tekstów bibl. na język nowogr. byly najczęściej wydawane poza
krajem, np. Pięcioksiąg przełożony przez Żyda D. Hesselinga
(Kpol 1547); NT M. Kallipolitisa (G 1638), kilka razy popra-

wiany i wydawany; Psałterz tłumaczony przez A. Baruchasa
(Ve 1708) i Damaskenosa z Peloponezu (Ve 1817), NT (Lo 1838),
Ewangelie przetłumaczone przez A. Pallisa (Liverpool 1901).
Na pocz. XX w. w wyniku złagodzenia swego stosunku do
przekładów (choć w liturgii, a nawet w nauczaniu nadal korzysta
się z B. w języku gr. starożytnym) Kościół pozwolił
wydać NT przetłumaczony przez specjalną komisję (At 1900)
oraz Ewangelie, przygotowane na polecenie królowej Olgi (At
1900), później pozwolił także na parafrazę NT P.N. Trembelasa
(At 1952) i na jego przekład Ps (At 1955) oraz na przekł. ksiąg
proroków mniejszych z komentarzem B. Vellasa (At 1945-50).
Dla katolików NT przetłumaczył Colletti (Ve 1708).
13. Hinduskie — Ponieważ ludność Indii mówi wieloma
różnymi językami, dialektami i narzeczami, udostępnienie jej
tekstów bibl. napotykało szczególne trudności. Misjonarze
protest, rozpowszechniali w Indiach przekł. Pisma św. od 1715,
a do 1957 upowszechnili wśród Hindusów przekłady aż w 118
językach; dla ok. 98% ludności są dostępne przynajmniej pewne
części B. Przekłady te wymagają jednak gruntownych rewizji
merytorycznych i językowych. Katolicy pod tym względem
są w podobnej sytuacji, choć tłumaczenie tekstów bibl. — poza
perykopami liturg. — rozpoczęli dopiero w poł. XIX w. Do
bardziej wartościowych należą tłumaczenia B.: lekarza Utarida
na język urduski (Lahore 1924), bpa F. Bottero na język tamilski
(NT - 1904, St - 1910) oraz NT, który tłumaczyli z Vg:
J.B. Trincai na język tamilski (1890), C. Chounavel na język syngaleski
(1896), D. Thomas na język teluguski (1914-24) i R.F.C.
Mascarenhas na język konkanijski (1952).
14. Hiszpański — Wczesne hiszp. i katalońskie przekłady
Pisma św. zachowały się w rpsach. Pierwsze drukowane hiszp.
przekłady obejmowały NT, m.in. tłumaczył go F. de Enzinas
(An 1543), a jego przekł. był podstawą tekstu, który wydał
J. Pérez de Pineda (G 1556), oraz Ps, które J. de Valdés przygotował
na podstawie starych hiszp. tłumaczeń (Ve-G 1557).
Protestancki przekł. całej B., z księgami deuterokanon. włącznie,
powszechnie używany przez protestantów, opublikował
C. de Reina (B. del Oso, Bas 1567-69); jest to przeróbka łacińskiego
tłumaczenia S. Pagniniego, którą później poprawił C. de
Valera (A 1602). Katolickie tłumaczenia Pisma św. z Vg opublikowali
F. Scio de San Miguel (1790-93) i F. Torres Ämat
(Ma 1823-25). Tzw. B. żydowską przygotowali 1553 Żydzi
D. Pinel i J. de Vargas w 2 wersjach: żyd. i katolickiej. Nowe
kat. tłumaczenia części lub całej B. z tekstów oryginalnych przygotowali
m.in.: B. Nécar Fuster i A. Colunga (Ma 1944), J.M.
Bover i F. Cantera (Ma 1947); w Chile ukazał się przekł. G. Jünermanna
(Concepción 1928), w Argentynie zaś J. Réboli (BA
1944) i J. Straubingera (BA 1948-51).
15. J a p o ń s k i — Pierwszy jap. przekład B., który przygotował
1591 jezuita M. Barreto, został przechowany w rpsie
i obecnie wydany (Tok 1962); oprócz tego opublikowano 1613
przekład B., którego żaden egzemplarz się nie przechował. W
okresie do 1853, kiedy misjonarze nie mieli prawa wstępu do
Japonii, protestanci publikowali niektóre części NT poza jej granicami;
w Japonii protestanckie przekłady NT opublikowali:
N. Brown (1879), J.C. Hepburn i in. (1880, wspólny dla wielu
Kościołów protest.) oraz N. Kassatkin (1901). Przekład całej B.
opracowywała specjalna komisja z udziałem Japończyków; jej
przekład wydano 1882-87, NT z tego wydania po poprawieniu
1917 był przez pewien czas powszechnie używany. W 1955-56
wydano NT i ST w potocznym języku jap. (kogo); 1955 K. Tsuru
i T. Matsumoto wydali własne tłum. całej B. w klasycznym
języku jap. (bugo); M. Sekine wydal przekł. kilku ksiąg ST (1964).
Katolickie tłum. Ewangelii w języku bugo wydali M. Steichen
i G. Takahaszi (1895-97). NT z Wulgaty przełożył E. Raguet
(1905) i tłum. to stało się oficjalnym tekstem katolików jap.;
A. Ogihara przetłumaczył 1947 niektóre części ST na podstawie
przekładów z innych języków, całość zaś z Vg — franciszkanie
z Hokkaido (1959); salezjanie opublikowali całą B. opracowaną
na podstawie innych przekł. pod red. F. Barbaro (Tok 1964).
W języku kogo 1953 opublikowano 4 przekł. NT, w tym kat. —

Barbara i L.S. Ogata. Przekład ST z hebr. rozpoczął 1940 publikować
O. Szibutani, ale go nie ukończył; nowy, nauk. przekład
B. z języków oryginalnych rozpoczęli wydawać franciszkanie,
pod red. B. Schneidera.
16. K a t a l o ń s k i — protest, przekład NT wydał J.M. Prat
Colon (Lo 1832); ze strony kat. części ST i NT wydał 1902
Vadaguer, Pięcioksiąg z hebr. przetłumaczył F. Clascar (1915),
NT zaś z gr. — M. Surra Esturi (Ba 1924). Najnowsze przekłady
B. są oparte na tekstach oryginalnych: monumentalne wydanie
B. z Montserrat (1926), które redaguje B. Ubach, i in. przekład
NT, również z Montserrat (1951).
17. Lapoński — dla Lapończyków norw. wydano 1840
NT, a 1895 całą B., dla Lapończyków zaś szwedz. 1755 NT
(w Sztokholmie), a całą B. 1878.
18. Litewski — Protestancki przekł. Psałterza opublikował
J. Rézà (Kri 1625); S. Bythner i F.Z. Susteris opublikowali
litew. tłumaczenie NT oparte na pol. tekście B. gdańskiej (Kri
1701); 1727 ukazało się podobne, oparte na niem. B. Lutra;
przekł. zaś całej B., której redaktorem był J.J. Kvántas, przygotowało
10 litew. pastorów w Prusach (Kri 1735); przekł. ten
1755 poprawił A.F. Simelpenigis, później, po porównaniu
1815-16 z tekstami oryginalnymi, uległ on 1897 dalszej rewizji.
Inny przekład B. opublikował F. Kuršaitis (Hl 1869), nowe zaś
tłum. Ewangelii (Kłajpeda 1934) przygotowali P. Jakubenas
i A. Sermas, a dokończył 1951 A. Jurénas. Litewscy katolicy
korzystali z przekładu liturg. perykop Ewangelii, którego dokonał
1599 M. Daukśa z Postylli katolickiej J. Wujka oraz z podobnych
tłum., które redagowali K. Sirvids i J. Jakňavičius
(1629-44). Przekładu NT dokonał metropolita J.J. Skvirëckas
(1911-35), tłum. zaś ST zostało przygotowane z jego polecenia
z Vg (R 1955-58). Przekład Psałterza z hebr. wydano 1949
w Stuttgarcie. Przekład NT bpa J.A. Giedráitisa (Wl 1816)
miał za podstawę tłum. J. Wujka; wydano też tlum. Psałterza
bpa M. Wołonczewskiego (Tilsit 1869); przekł. całej B. opublikowano
1922 i 1936. Na dialekt żmudzki przekład NT z gr.
wydał Bythner (Kri 1701).
19. Łotewski — Na język łotewski perykopy liturg. przełożył
G. Eiger (1620), całą zaś B. przetłumaczyli E. Glück
i Ch.B. Witten (Riga 1685-89); przekł. ten kilkakrotnie poprawiano.
Nowe przekłady NT opublikowali 1933-37 A. Bröks,
a 1949 V. Strelevičs (z własnego przekładu B. z Vg).
20. Maltański — Częściowe przekł. maltańskie opublikowali:
J. Cannolo — Ewangelię Jana (Lo 1822), M.A. Vassalli —
Ewangelie oraz Dzieje apostolskie z Vg (Lo 1829), a M.A. Camilleri
— NT z tłumaczenia ang. (Lo 1847). Dalsze tłum. oparte
były na Vg: Ewangelie (Malta 1895-1917) i Dzieje apostolskie
przetłumaczył G.M. Azzopardi (Malta 1924), NT - P.P. Grima
i ST - A.M. Galea (Malta 1924-32), a także Ewangelie,
które przełożył M.G. Paris (Malta 1939-50). Z tekstów oryginalnych
całą B. przełożył P.P. Saydon (Malta 1929-59); przekł.
ten z racji wysokich walorów językowych zyskał ogólne uznanie.
21. Niemiecki — Częściowe przekł. tekstów bibl. na dialekty
niem. znane były już w VIII w., pierwsze drukowane B.
ukazały się w Strasburgu (1466 i 1470) i w Augsburgu (2 — ok.
1475). Przed wystąpieniem M. Lutra było już przynajmniej 18
wyd. całej B. i 34 wyd. częściowe; wszystkie były przekł. z Vg.
Przekład Lutra (NT - Wittenberg 1522, ST i NT - Wittenberg
1534) oparty był na tekstach oryginalnych, ale tłumacz
korzystał także z LXX, łac. przekładów Erazma z Rotterdamu
i S. Pagniniego, a zapewne także z wcześniejszych tłumaczeń
niem. ; przekł. ten zyskał sobie niezwykłe uznanie, a także wywarł
silny wpływ na wykształtowanie się niem. języka literackiego.
Inne niem. przekłady z tekstów oryginalnych: Zwingli-
-Bibel (Z 1525-29), B. kalwińska, którą przygotował J. Fischer
lub Piscator (1602-04 — oficjalna B. w szwajc. kantonie Brno);
B. socyniańska — J. Crell i J. Stegmann (1630). Nowsze przekł.
wydali: J.H. Haug (1726-42), pietvsta N.L. von Zinzendorf
(1727), racjonalista J.L. Schmidt (1735), J.A. Bengel (T 1737),
pietysta J.K. Ulrich (1755-56), W.M.L. De Wette wraz z J.Ch.W.
Augusti (ST - Hei 1809-12, NT - Hei 1814), C. Brockhaus i in.

(1871); przekłady: K.A. von Weizsäcker (NT - 1875) i E.
Kautzsch (ST — 1894) zostały połączone w tzw. Textbibel (Fr
1899). Tłumaczyli jeszcze, zwł. NT po 1900: J. Weiss (Gö 19294),
F.E. Schlachter (St 1905), H. Wiese (B 1905), L. Albrecht (Go
1920), H. Menge (St 1923-26), O. Holtzmann (Gie 1926), A.
Schlatter (St 1931), W. Michaelis (Bn 1934), F. Pfäfflin (Heilbronn
1934), E.E. Hirsch (T 1936), L. Thimme (Bethel 1946);
wydano też nową Zwingli-B. (Z 1931) i poprawiony przekł. B.
Lutra (St 1964), a nadto nowe przekł. umieszczone w komentarzach
do poszczególnych ksiąg biblijnych.
Żydowskie przekł. ST wydali L. Zunz i H. Arnheim (B 1838),
S. Bernfeld (F 1902), L. Goldschmidt (B 1921-25), M. Buber
i F. Rosenzweig (B 1926), H. Torczyner i E. Auerbach (F 1934).
Katolickie przekł. Pisma św. z Vg po reformacji wydali:
H. Emser (Dr 1527), J. Eck (Ingolstadt 1537, w dialekcie szwabskim),
a przede wszystkim J. Dietenberger (Mz 1534), z poprawkami
K. Ulenberga (Kö 1630); po następnej poprawce,
dokonanej 1662 przez teologów z Moguncji (tzw. B. moguncka),
była ona ogólnie używana przez katolików niem. do XVIII w.
Później przekł. tekstów bibl. wydawali teologowie ze Strasburga
(Katholische strassburger B. 1734) i z Norymbergi (Nürnberger
B. 1758), benedyktyni z Wessobrunn (1723) i z Ettenheimmünster
(1751); H. Braun opublikował (Au 1788-97) niepełny
przekł., kontynuowany przez J.M. Federa (Au 1803); trzecie,
przerobione wyd. jego przekł. podpisał J.F. von Allioli (Nü
1830-32, jego tekst zdobył sobie popularność i został unowocześniony
1966 przez E. Beck), a dziesiąte wydał A. Arndt
(Rb 1899-1901). Tłumaczenie, które rozpoczął D. von Brentano,
dokończył T.A. Dereser (F 1800-10), a wg kat. zasad przerobił
J.M.A. Scholz (F 1828). Przekład, który wydali K. i L van
Ess (Sulzbach 1807), był oparty na tekstach oryginalnych
z uwzględnieniem Vg, z samej natomiast Vg tłumaczyli V. Loch
i W.K. Reischl (1857-67). Nowe przekł. z języków oryginalnych
opublikowali m.in.: E. Dimmler (Mönchengladbach 1911), P.
Riessler (ST, Mz 1924, I-II, tzw. Grünewald B.; od 3. wyd. -
Mz 1934 ukazywała się w jednym tomie łącznie z NT, który
przełoży! R. Storr), E. Henne i K. Rösch (Pa 1921), L. Dürr
(części ST - Bo 1929), T. Schwegler i in. (Z 1947), P. Parsch
(KI 1952), oraz V. Hamp i in. (Asch 1955); wyszły też Herders-
-Laienbibel (Fr 1938) i Schònnings-Hausbibel (Pa 1936-38); NT
przełożyli jeszcze m.in.: J. Ecker (tzw. Kepplerbibel, St 1915),
N. Schlögl (W 1920, potępiony przez Kościół), F. Tillmann
(L 1925), J. Schäfer (Steyl 1925), P. Ketter (Meitingen 1936),
J. Perk (D 1947), O. Karrer (Mn 1950), F. Sigge (F 1958), A.
Zwcttler (W 1960), F. Streicher (Fr 1964), a ST - A.M. Goldberg
(Fr 1964); nowe przekł. zostały umieszczone w komentarzach
do poszczególnych ksiąg bibl., szczególnie w Bonner-B.,
Herders-B., Regensburger NT, Echter-B.; nadto staraniem A.
Heilmanna wyszła Katholische Familienbibel (Mn 1940), a D.
Arenhoevel, A. Deissler i A. Vögtle przygotowali niem. wydanie
B. jerozolimskiej (Fr 1968,19692).
22. Norweski — Najwcześniejsze przekł., zachowane fragmentarycznie
w rpsach, wykazują związki z tłum. islandzkimi.
W 1397-1814 używano w Norwegii duń. przekładu B.; jego
językowej rewizji dokonano 1819. Nowe przekł. odznaczające
się zaletami nauk. i lit. w języku norw. (dialekt riksmal) wydali :
ST - S. Michelet, S. Mowinckel i N. Messel (Os 1925-44),
NT — J.L. Brun (Os 1945), a w dialekcie landsmal wydano
przekłady 1891-1904, nadto 1921 całą B., którą poprawiono
1938. Katolicki przekład NT z Vg opublikował 1902 O. Offerdahl;
jego tekst dostosowano 1938 do tekstów oryginalnych.
23. P o r t u g a l s k i — Do pierwszych prób przekł. należą,
poza harmonią Ewangelii Ludolfa z Saksonii (Li 1495), Ewangelie
oraz Listy, które z łaciny przełożył i opublikował R. Alves
(Oporto 1497), a także Dz i Listy kat. w przekł. z Vg Bernardyna
z Alcobaça (Li 1505). Pierwszego przekł. całej B. z tekstów
oryginalnych dokonał kalwiński misjonarz na Wschodzie J. Ferreira
d'Almeida (NT - A 1681, ST - Batavia 1748-53), a po
jego śmierci J. Akker; drugiego przekł. z Vg, dokonał A. Pereira
de Figueiredo (Li 1778-90); obydwa przekł. były

wielokrotnie
przedrukowywane. W XIX w. w Brazylii powstały
2 przekł. NT: z Vg tłumaczył F. Joaquin de Nostra Senhora
da Nazara (Maranhao 1845-47), a z gr. amerykański misjonarz
protest. A. Blackford (Rio de Janeiro 1879). W XX w. z Vg
tłumaczył Ewangelię Mateusza M. Santana (Li 1909), całą B. —
M. Soares (Oporto 1927-33), z gr. zaś NT m.in. J. Falcao (Li
1956-65); nadto przy współpracy L.G. da Fonseca rozpoczęto
wydawanie B. ilustrada (Oporto 1957) w przekł. z języków oryginalnych,
a kapucyni wydali przekład NT z gr. (Li 19632).
W Brazylii przekl. NT opublikowali: z Vg H. Rohden (Pe 1934),
J.J. Pedreira de Castro (Rio de Janeiro 1956-58). W 1955 Liga
de Estudios Bíblicos rozpoczęła wydawać pod red. H. Correia
Laurini B. wzorowaną na B. jerozolimskiej w przekł. z języków
oryginalnych. Nadto NT przełożył A. Negromonte (Rio de Janeiro
1961); opublikowano też B. sagrada (Säo Paulo 1962*),
wzorowaną na B. z Maredsous.
24. Rosyjski — dużą część ST przełożył z Vg pod koniec
XV w. kroacki dominikanin Beniamin; B. ros., w oparciu o tekst
staro-cerkiewno-słowiański, wydano 1663 w Moskwie. ST tłumaczył
ok. 1835 z hebr. G.P. Pawski, a potem M. Głuchariew
— tłum. pierwszego nie zostało przyjęte przez Święty Synod
i nie zostało wydrukowane, drugie zaś ukazało się dopiero
1860-67, po śmierci tłumacza. Staraniem metropolity Filareta
po długich przygotowaniach, w których uczestniczyły 4 prawosławne
ros. akademie duch., wydano 1876 w Petersburgu B.
Świętego Synodu; tłum. z języków hebr. i gr., objęła również
księgi deuterokanoniczne. Pięcioksiąg L.J. Mandelsztama (B
18762) by! przeznaczony dla Żydów. B. wydaną w przekładzie
V.A. Levinsona i D.A. Chwolsona (Lo 1875) po uzyskaniu
zgody wydano także 1882 w Moskwie; poprawiony przekł. Psałterza
z tej B. (R 1950), a także całej tej B. (Wa 1952) służy
prawosławnym na emigracji. B. Świętego Synodu poprawioną
językowo 1918 wydano 1956 w Moskwie.
25. Rumuński — W 1561 ukazały się w Kronstadzie Ewangelie
diakona Coresi (jako jedna z pierwszych druk. książek
rum.); NT nast. opublikował metropolita Symeon Stefan (Belgrad
1648); metropolita Dosoftei z Suczawy przełożył wierszem
Psaltirii (Uniejów 1673), wzorując się na Psałterzu J. Kochanowskiego
; z różnych przekł. częściowych całą B. wydał N. Milescu
pt. Serbana cantacuzino (Bc 1688); nowy jej przekł. przygotowało
kilku uczonych (1865-69), a poprawił W. Mayer (1873).
Rumuński Kościół prawosł. używa B., którą 1927-38 z tekstów
oryginalnych przetłumaczył G. Galaction i in. ; autorami innych
przekładów B. byli: C. Aristia (1889, części ST), G. Erbiceanu
i G. Enäceanu (Bc 1865-69), I. Niculescu (Bc 1895-1906), D.
Cornilescu (Bc 1920) oraz 1951 patriarcha Nikodem z Kluż.
Unici rum. mają B., której tłumaczem był S. Micu, a poprawił
bp J. Bob (B. z Blaj, 1792-95); poprawek w NT z tej B. dokonał
1795 bp I. Bälan. Dla katolików obrządku łac. NT z Vg przetłumaczyli
1935 C. Vineri i G. Anton.
26. Serbo-chorwacki — dla Chorwatów, którzy wcześniej
mieli już przekład części Pisma Św., NT i części ST, B. przetłumaczyli
protestanci S. Konzul i A. Dalmatin (T 1562,1564).
Katolicki przekł. całego Pisma św. z Vg ogłosili: J. Japelj (1784-
-1802), M.P. Katanćić (Bu 1831) i LM. Śkarić (W 1858-61).
Po ogłoszeniu kilku przekł. częściowych ze ST (I. Kristijanovic
1842-58, P. Vlašic 1923-25) i przekł. Ewangelii oraz Dziejów
apostolskich, którego autorem była kapituła katedralna w Sarajewie
(1912), przekład NT z gr. ogłosił F. Zagoda (Zg 1925),
a całego Pisma św. bp J.E. Śarić (1941-42).
Dla prawosł. Serbów NT przetłumaczyli A. Stojkovic (Ptb
1824) oraz V.S. Karadžič (1847); części ST i NT wydał bp
P. Atanackovič (1858-60). Całą B. dla prawosławnych wydał
D. Danićić (Beograd 1868), w której umieścił własny przekł. ST,
a NT w tłum. Stojkovica; jest ona powszechnie używana przez
Serbów. Nowsze tłum. całej B. przygotował L. Bakotić (1933),
a NT D. Stefanovic (Beograd 1934). Katolicki serbski przekł.
całej B. z Vg redagowali J. Lusčanski i M. Hornik (Budyśin
1887), a NT L. Rupcić (Sarajevo 1967).
27. Słowacki — przekład pochodzący od kamedułów zo-

stał odkryty po II wojnie świat.; musiał on być wzorem wcześniejszych
przekł. częściowych. Czeską B. kralicką dla Słowaków
przerobili M. Bel i D. Krman (HI 1712), a właściwą pierwszą
drukowaną słowacką B. było tłumaczenie z Vg, którego autorem
był J. Palkovič (Strzygoń 1829-32); z Vg również tłumaczył
J. Donoval (Trnava 1926). Katolickie przekł. z Vg: NT (W 1884),
ST (Trnava 1922-26); z tekstów oryginalnych cała B. (Pr 1936),
NT i Ps (Pr 1933), NT, który opublikowali Š. Zlatoš i A. Šurjanský
(Trnava 1946) oraz K. Strmen (Scranton 1954), a także
T.L. Miklas (Bratysława 1952) i NT wydany przez gimnazjum
św. Wojciecha (Trnava 1952). Protestanckie tłum. NT z gr.
opublikował J. Rohaček (Bu 1913), który też przetłumaczył
całą B. (Pr 1926).
28. Słoweński — B. na podstawie tłum. Lutra, z uwzględnieniem
tekstów oryginalnych, przełożył J. Dałmatin (Wittenberg
1584), NT i Ps także na podstawie B. Lutra — P. Trubar
(1557-77), NT z gr. - Š. Kiizmić (1771), a Psałterz z hebr.
A. Terplán. Protestancką B. tłumaczoną z tekstów oryginalnych
wydał A. Chraska i in. (1914), a NT — F. Remeć i J. Stritar.
Katolickie przekł. fragmentów Pisma św. wydali: J. Čandik
(1612-13), F. Pagloveč (1733), M. Pohlin (1773), M. Kuzmič
(1780), F. Klančnik (1840-41), F. Lampe i J. Krek (1894-1912).
NT wydał J. Zidanšek (1918); inne tłum. B., również z Vg, powstało
na polecenie bpa A.A. Wolfa (1856-59). Nowego przekładu
B. dokonał A.B. Jeglič (Ljubljana 1925), NT z gr. F. Jerè
i in., ze ST tłumaczonego z języka hebr. M. Slavic wydał 1939
tylko część.
29. Staro - c e r k i e w n o - słowiański — Cyryl i Metody
przetłumaczyli na język staro-cerkiewno-slowiański tylko teksty
czytane w liturgii. Fragmenty te, a także części pochodzące z tłum.
dokonanego za cara Symeona Wielkiego (893-927) i z przekł.
abpa nowogrodzkiego Gennadiusza (XV w.) oraz części zebrane
przez księcia K.W. Ostrogskiego zostały wydane jako tzw.
B. ostrogska (Ostróg 1581); choć nie miała ona jednolitego charakteru
i wykazywała wiele braków i nieścisłości, wywarła wielki
wpływ na przekłady słow. (wyd. poprawione, Ptb 1751).
30. Szwedzki — Najstarsze przekł. częściowe zostały włączone
do B., która ukazała się 1520; protest, przekład NT opublikowali
1526 O. Petri i L. Anderson, a B. Gustawa Wazy —
1541 bracia O. i L. Petri. Prywatne przekłady B. w XIX w.
wydali: Melin (1858-65), O.F. Nyrberg (1887-99), NT zaś J.A.
Edsman (1900); wyszedł też 1883 NT jako tekst próbny przekładu
B. Gustawa K(1913), który przez 150 lat przygotowywała
specjalna komisja. Katolicki przekład NT z Vg zredagował
J.P.E. Benelius (Sto 1895).
31. Turecki — NT na język tur. przełożył 1653 Ali Bej
(W. -+ Bobowski); przekłady NT opublikowali: W. Seaman (Ox
1666), E. Henderson (Lo 1825), Psalmy — metropolita Serafini
(1782), całą B. - J.D. Kiefler (1819).
32. U k r a i ń s k i — znane byly przekł. Ewangelia peresopnicka
oraz in. części tekstów bibl. (Wl 1526), których autorem był
archimandryta Grzegorz. Tłumaczenie przygotowane dla arian
przez W. Nehałewskiego (1581) jest przeróbką lub przedrukiem
innych przekładów. Przekłady Psalmów LP. Maksymowycza
(Ptb 1859) oraz M. Szaszkewycza i T. Szewczenki (Ptb 1860)
przygotowały przekł. całej B., którego dokonali z języków oryginalnych
P.O. Kulisz, LS. Łewycki i I. Puluj (W 1903; NT
wydano już 1880). Przekład Ps z LXX dał M. Kobryn (Wwa
1936). Najnowszy przekł. całej B. (Lo 1962) na polecenie metropolity
Hilariona (I. Ohijenko), podobnie jak poprzedni, nie
zawiera ksiąg deuterokanonicznych. Do użytku katolików przygotowali:
O. Baczyński przekład NT i Psałterza ze starosłow.
(Lw 1903) i całej B. (Lw 1900-08), J. Ławycki - B. z języków
oryginalnych (Żowkwa 1921 — Lw 1933), P. Sztokałko — wierszowany
przekł. Ps (Żowkwa 1927), Ewangelie z greckiego T.T.
Hałuszczynski (R 1946) i M. Krawczuk (Lw 1937), całą B.
z tekstów oryginalnych przetłumaczył J. Khomenko (R 1963).
33. WęgierskiNajstarszy przekład ST (1416-35) jest zachowany
w rpsach; częściowe przekł. drukowane: Listy Pawła
Apostoła, które przełożył B. Komjáti (Kr 1533), Ewangelie —

G. Pesti (W 1536), NT - J. Sylvester (Ujsziget 1541), Psałterz
— I. Benczédi Szćkely (Kr 1548); całą B., tłumaczoną przez różne
osoby (G. Heltai i in.), wydawano częściami (Kolozsvar
1551-65). Z ramienia kalwinistów przekł. całej B., który zyskał
duże uznanie, przygotował G. Károlyi na podstawie Vg (Vizsoly
1590), ale z uwzględnieniem tekstów oryginalnych; podobną B.
ze strony katolików przygotował jezuita G. Káldi (W 1626);
tekst jej po wielu drobnych poprawkach poddano gruntownej
rewizji (Bu 1927-34), zwł. NT (Bu 1954-57). Nowego przekł.
NT z gr. dokonali G.J. Békés i P. Dalos (R 1951). Również
protestanci dokonali nowego przekładu B., która jednak nawiązuje
do B. Károlyiego (ST - 1951, a NT - 1956). Nadto
NT przetłumaczył A. Raffay (Lo 1929). Żydzi węg. wydali własny
przekład ST pod red. W. Bachera (Bu 1898-1907) i inny,
J.H. Hertza, przekł. Pięcioksięgu oraz lekcji czytanych na nabożeństwach
synagogalnych (Bu 1939-42).
34. Włoski — Pierwsze 2 drukowane tłumaczenia B. były
oparte na Vg (Ve 1471); jedno z nich, które przygotował N. Malermi,
stanowi kompilację wcześniejszych toskańskich przekł.
częściowych. Katolickie tłum. A. Martini, także z Vg (NT —
Tn 1769-71 ; cała B. — Fi 1776-82), jest do dziś używane w Kościele;
po poprawieniu było ono wykorzystane w komentarzach,
które redagowali M. Sales i G. Girotti (Tn 1911-42), a G. Castoldi
i E. Tintori (Alba 1931) wykorzystali je w swych przekł.
jako tekst podstawowy. G.B. de Rossi opublikował przekł.
części ST z języka hebr. (Parma 1808-25), a także swoje przekłady
G. Ugdulena (Palermo 1859) i N. Tommaseo (Mi 1869).
Charakter jansenistyczny miały wł. przekłady: NT, który 1786
opublikował bp S. de Ricci, oraz wł. tłumaczenie B. franc:
B. de Sacy (Ve 1775-85) oraz B. de Vence (Mi 1830-40). G. Bonaccorsi
przygotował kat. tłumaczenie z Vg, z uwzględnieniem
tekstów oryginalnych (Fi 1959); oryginalne teksty były podstawą
przekł. przygotowanych w Pap. Instytucie Bibl. pod red.
A. Vaccariego (Mi 1923 — Fi 1958); za tym zaś przekł. poszły
inne, które m.in. wydawali: Edizioni Paoline (R 1958), S. Garofalo
(Tn 1960), E. Nardoni (Fi 1960), E. Galbiati i in. (Tn
1963), oraz tzw. B. francescana, którą redagował B. Mariani
(Mi 1964) i przekł. częściowy S. Quasimodo (Mi 1950) oraz B.
z Edizioni Paoline (1967). Ekumenicznym przekł. jest La B.
concordata (Ravenna 1968).
B., którą opracował A. Brucioli (Ve 1530-32), a która była
przetłumaczona z łac. przekładu Erazma z Rotterdamu i S. Pagniniego,
przedrukowywali zarówno protestanci, jak i katolicy
do jej potępienia 1559. Protestanci przez długi czas używali B.,
którą z tekstów oryginalnych przetłumaczył kalwinista G. Diodati
(G 1607); oparł się na niej w tłum. A. Guerra (1773). Waldensi
używają obecnie B., którą tłumaczył G. Luzzi (Fi 1921-30).
Dla użytku Żydów opublikowano części ST, które przetłumaczył
m.in. D. Castelli (Pisa 1866), oraz cały ST, który niewolniczo
z hebr. tłumaczył S.D. Luzzatto z uczniami (Rovigo 1872-75).
35. Inne — Poza wymienionymi przekł., najważniejszymi
bądź najbardziej dostępnymi, istnieje wiele innych zarówno
w językach, o których była mowa, jak i w innych językach,
narzeczach lub dialektach używanych na terenie Europy i poza
nią. Wg danych Waszyngtońskiego Towarzystwa Geogr. do
1972 B. została przetłumaczona na 1473 języki i dialekty.
Na język esperanto przekładu NT dokonał L.L. Zamenhof
(Lo 1926). W krajach mis. przekładami Pisma św. na język
tubylców zajmują się przede wszystkim misjonarze, po Soborze
Wat. II w szerszej mierze także misjonarze kat. ; ilustracją trudności
związanych z tłumaczeniem B. na języki ludów afryk.
może być przekł. na język nama; pracę rozpoczętą 1855 ukończono
1967. Misjonarze unowocześniają też dawne przekł., które
wymagają poprawek czy to ze względu na rozwój języków,
czy też dlatego, że niezbyt dokładnie oddawały tekst pierwotny.
Na tych zasadach koncentruje się obecnie bardzo ożywiony
ruch bibl. w tych krajach. Problemom tym specjalnie poświęcone
jest od 1950 czasopismo protest. „The Bibie Translator";
przekłady na języki tubylców w krajach mis. są wydawane
przeważnie przez oddziały -* Brytyjskiego i Zagranicznego To-

warzystwa Biblijnego. W wielu krajach przygotowuje się do
wspólnego użytku ekumeniczne przekłady B., nad którymi pracują
przedstawiciele różnych Kościołów, przeważnie kat., prawosł.
i protestanckich; ukończony został ekum. przekład B.
na język wł. (1968) i na język franc. (1975).

 

G. Borrow, La B. en Espagne, P 1845; T.H. Darlow, H.T. Moule, Historical Catalogue of the Printed Editions of Holy Scripture in the Library of the British and Foreign Bible Society I-II, Lo 1903-11; J. Ballinger, The B. in Wales, Lo 1906; T.K. Abbott, On the History of the Irish B., Hermathena 17(1912) 29-50; V. Jagič, Die serbo-kroatischen Übersetzungen der B., ASP .34(1913) 497-540; D. Lortsch, Histoire de la B. en France, P 1915; T.T. Haluáčynskyj, De ucrainis Sacrae Scripturae versionibus, Boh 3 (1925) 218-225,309-319; I. Harsanyj, Amagyar B., Bu 1927; H. Roventa, Studiul Noului Testament la noi in ultimi 50 de ani (1881-1931), Studii teologice 3 (1932) 246-302; M. Spinka, Slavic Translations of the Scriptures, JR 13 (1933) 415-432; J. Schweigl, La B. slava de 1751(1756), Bb 18 (1937) 51-73; J.S.M. Hooper, The B. in India, Ox 1938; R. Gyllenberg, Vara faders B. 1541-1941, Abo 1941; M.B. Hammar, Sveriges B., Sto 1942; Bidrag til den danske B. historie, Köb 1950; E. Molland, Norské og danske bibeloversetlelser brukt i Norge, w: F. Kenyon, Bibelen, Händskrifter, funn og forskninger, Os 1951, 127-155; W.H. Hudspath, The B. and China, Lo 1952; H. Pope, S. Bullough, English Version of the B., Lo 1952; G. Bonfante, B.M. Metzger, The Old Slavic Version of the Gospel according to Saint Luke, JBL 73 (1954) 217-236; J. Marell, Die B. in den böhmischen Ländern von der ältesten Zeit zu Gegenwart, Pr 1956; A. Osroff, Publication of Russian B., Bible Translator 7 (1956) 56-65,98-101; P.P. Saydon, History of the Maltese B., Melita Theologica 10 (1957) 1-15; M. Morreale, Apuntes bibliográficos para la iniciación al estudio de les traducciones bíblicas medievales en catalan, AST 31 (1958) 271-290; E.H. Robertson, The New Translations of the B., Naperville 1959; J. Schmid, Moderne Bibelübersetzungen, ZKTh 82 (1960) 290-332; J.L. van Heeken, Les publications bibliques catholiques en langue japonaise (1859-1959), NZM 16 (1960) 81-94,193-205; M.T. Hills, The English B. in America, NY 1961; M.V. Tagle, L. Jalandoni, Philippine Biblical Survey, NZM 17(1961) 28-290; Z. Dubińska. Z badań nad „Psałterzami ormiańskimi" w języku kipczackim, PrzOr 38 (196!) 203-214; H. Wendt, Die portugiesische Bibelübersetzung, Hei 1962; W.J. Culshaw, B. Translation in Hindi, Urdu and Hindustani, Bible Translator 13 (1962) 65-71 ; M.J. Rosenthal, Early Hebrew Translations of the Gospels (hebr.), Tarbiz 32(1962) 48-66; W.H. Douglas, B. Translating in Australia, Bible Translator 13 (1962) 171-176; J. Specker, Die Einschätzung tier Heiligen Schrift in den spanisch-amerikanischen Missionen, NZM 18 (1962) 242-254, 19(1963) 11-28; A. Holter, The Story of a Popular Version in Swedish, Bible Translator 14(1963) 87-89; C. Geroenen, Die Bibelübersetzung in der indonesischen Sprache, NZM 20 (1964) 116-132; E. Droz, JJ. françaises après le concile de Trente, JWCI 28 (1965) 209-222; J. Schildenberger i in.. Die B. in Deutschland, St 1965; J. Beckmann, Die Heilige Schrift in den katholischen Missionen, NZM [Supl.j 14(1966) 3-375; L. Legrand, Vatican II et la traduction des Ecritures, RB 74(1967) 413-422; S. Billigheimer, On Jewish Translations of the B. in Germany, Abr Nahrain 7 (1967-68) 1-34; E.F. Rhodes, Japanese B., Translations B., Bible Translator 18 (1967) 61-70; L. Moszyński, Pokrewieństwo najstarszych staro-cerkiewno-slowiańskich tekstów ewangelijnych w świetle statystyki słownikowej, SO 27(1968) 153-157; W. Abbott, Wspólna praca ekumeniczna nad B., Conc 5 (1969) z. 1, 228-235; The Cambridge History of the B., C 1969, II 1-26,338-505; A. Havránek, Cyrilometoděský překlad B., Krestanska revue 36(1969) z. 3, 51-53, 36(1969) z. 4, 77-80; K. Łogaczow, Russkij pierie wod Nowogo Zawieta, ŻMP (1969) z. 11, 61-68; J. Chmiel, Wokół projektu ekumenicznego tłumaczenia B., RBL 22(1969) 33-40; J.W. Rosłon, J. Łach, Pismo święte jako dzieło ludzkie i jego naukowa interpretacja, WPS I 91-96; B. Enholc-Narzyńska, Towarzystwa biblijne a ruch ekumeniczny, w: Z ufnością w przyszłość. Studia ekumeniczne, Wwa 1975,255-272; H. Lubsczyk, Einige Vorbedingungen für eine gemeinsame Übersetzung der Heiligen Schrift für den liturgischen Gebrauch, Studia Gnesnensia 1 (1975) 332-342.

 

C. NA JĘZYK POLSKI — tłumaczono B. dla użytku wiernych
przede wszystkim Kościoła kat.; pojawiały się jednak zwł.
w XVI-XVII w. przekłady innowiercze.
1. Przekłady katolickie — I o Rękopisy — Najstarsze
zachowane pol. rękopiśmienne teksty bibl. to przede wszystkim
przekłady Psałterza, spełniającego rolę modlitewnika. Ślady
istnienia staropol. ewangeliarzy i lekcjonarzy, które musiały
się u nas pojawić znacznie wcześniej, zachowały się dopiero
w tekstach XV-wiecznych kazań polsko-łacińskich.
Już z XIV w. pochodzi pośrednia wiadomość o istnieniu pol.
przekładów psalmów, którą jest wzmianka w łac. Żywocie bł.
Kingi o zwyczaju odmawiania przez księżną przed wyjściem
z kościoła 10 psalmów w języku ojczystym (MPH IV 706);
w oparciu o tę relację A. Brückner przyjął możliwość istnienia
bliżej dziś nie znanego XlII-wiecznego przekładu tzw. Psałterza
Kingi. Najstarszy zachowany przekł. to Psałterz floriański z 1.
poł. XIV w. ; jego rps, odnaleziony 1825 w bibliotece kanoników
regularnych w Sankt Florian k. Linzu, zakupiła 1931 Polska
(BNWwa, wywieziony w czasie II wojny świat, wraz ze skarbami
wawelskimi do Ottawy, rewindykowany 1959); jest to
pergaminowy rps formatu folio z 297 kartami bogato

iluminowanymi,
z 2-kolumnowym tekstem w 3-języcznej wersji (łac-
-pol.-niem.) bez komentarza; zawiera natomiast kilka kantyków,
-*• Atanazjański symbol wiary i 2 prologi Ludolfa z Saksonii.
Nie rozwiązano dotąd sprawy autorstwa przekł. i jego genezy;
wysuwa się tezę o śląskim (L. Bernacki, S. Rospond) lub krak.
(W. Taszycki) pochodzeniu. Nie wyjaśniono również jego przeznaczenia;
początkowo sądzono, że był własnością Małgorzaty,
żony króla Ludwika Węg. ; nazywano go także Psałterzem Marii,
córki Ludwika, pretendentki do tronu pol. (B. Kopitar), wreszcie
wiązano jego przeznaczenie z osobą królowej Jadwigi
(Brückner, Bernacki). Analiza językowa przekł. ujawnia obecność
licznych czechizmów, co świadczy o korzystaniu z przekł.
czeskiego. Brückner zaś widzi w nim odpis starszego tekstu
Psałterza Kingi. Polski tekst wydali po raz pierwszy S. Dunin-
-Borkowski i Kopitar pt. Psałterz królowej Małgorzaty [...].
Najstarszy dotąd znany pomnik piśmiennictwa polskiego (W
1834); wyd. kryt. Psalterii florianensis partem polonicom [...]
recensuit [...] instruxit opracował W. Nehring (Pz 1883), a pełny
tekst 3-języczny pt. Psałterz floriański łacińsko-polsko-niemiecki
[...] (Lw 1939) wyd. R. Ganszyniec, W. Taszycki, S. Kubica
pod red. Bernackiego.
Następnym chronologicznie psałterzem staropol. jest Psałterz
puławski z końca XV w. lub z 1. poł. XVI w.; ma on format
modlitewnika, bogato zdobiony, liczy ponad 300 kart pergaminowych,
pismo i inicjały są nieproporcjonalnie duże w stosunku
do rozmiarów kart; zawiera układ psalmów wg dni tygodnia
oraz objaśnienia poprzedzające tekst psalmu, które uważa się
za pierwszy pol. komentarz Psałterza; zawiera również kantyki
i Atanazjański symbol wiary; stanowi jeden z najcenniejszych
zabytków Biblioteki Czartoryskich w Krakowie (MNKrCzart).
Pierwszego wyd. homograficznego dokonali 1880 A. i S. Pilińscy
w Poznaniu; nast. opracował krytycznie S. Słoński Psałterz puławski.
Wstęp, tekst [...] uwagi krytyczne i warianty „Psałterza
floriańskiego" [...], słownik zupełny (Wwa 1916).
Z tego samego okresu pochodzą przekł. poszczególnych psalmów,
zachowane do dziś w tekstach ówczesnych modlitw i pieśni.
I tak psalm 50 Miserere, znany z odnalezionej 1832 w makulaturze
introligatorskiej Karty Świdzińskiego albo Karty medyckiej;
jest to tekst skopiowany u kanoników regularnych w Krakowie
na pocz. XV w. zgodny, zdaniem S. Rosponda, z tekstem Psałterza
floriańskiego; rps będący pierwotnie w zbiorach Pawlikowskich,
a nast. w Bibliotece Ossolineum we Lwowie, wydano
wielokrotnie, m.in. : M. Wiszniewski, Historia literatury polskiej
(I, Kr 1840), W. Nehring, Iter floranense (Pz 1871).
Inne fragmenty przekł. Psałterza zachowały się w Modlitwach
Wacława oraz w Wigi

Podobne prace

Do góry