Ocena brak

BERNARD z CLAIRVAUX Św. SOCist

Autor /Soter Dodano /06.06.2012

ur. 1090 w Fontaines-
lès-Dijon (Burgundia), zm. 20 VIII 1153 w Clairvaux
(Szampania), Filozof, teolog, jeden z twórców spekulatywnego
-> mistycyzmu na Zachodzie, ojciec i doktor Kościoła, zw.
doctor mellifluus.

I. ZYCIE i DZIAŁALNOŚĆ — B. kształcił się w szkole kanoników
regularnych w Châtillon-sur-Seine; 1112 wstąpił (wraz z 4 braćmi
i 25 przyjaciółmi) do klasztoru w Cîteaux; 1115 założył klasztor
w Clairvaux, w którym pozostał na stanowisku opata do
końca życia; założył 63 nowe klasztory, kierował zaś 160; zreformował
życie klasztorne, kładąc szczególny nacisk na kontemplację
(pod jego wpływem reformy dokonali benedyktyni
Piotr Czcigodny w Cluny oraz opat Suger w klasztorze Saint-
-Denis k. Paryża); 1138 przyczynił się do zakończenia schizmy
spowodowanej równoczesnym wyborem na papieża G. Papareschi
(-> Innocenty II) i P. Pierleoni (antypap. Anaklet II);

1146 nawoływał w Vézelay do II wyprawy krzyżowej, która się
zakończyła 1148 niepowodzeniem; cieszył się wielkim autorytetem,
nazywano go „niekoronowanym władcą" Europy; był
doradcą papieży, królów i książąt; wywierał również wpływ na
stosunki kośc. w Polsce, o czym świadczy jego korespondencja
z bpem krak. -> Mateuszem Cholewą;

brał udział w wielu
sporach teol., m.in. przyczynił się do potępienia na synodzie
1148 w Reims błędów Gilberta de la Porrée, zwalczał herezję apostolików (2) i występował przeciwko arystotelesowskiej
dialektyce w teologii P. Abélarda; jest uważany za jednego
z największych mistyków chrześcijańskich.

Pierwszą biografię B.
napisał jego przyjaciel Wilhelm z Saint-Thierry (PL 185,225-268).
W 1174 został kanonizowany przez pap. Aleksandra III; 1830
pap. Pius VIII nadał mu tytuł doktora Kościoła; święto 20 VIII.

II. DZIEŁA — Na bogatą spuściznę literacką B. składają się
traktaty teol., mowy i listy.

1. T r a k t a t y — Do najważniejszych traktatów ascetyczno-
mistycznych należy ułożony ok. 1121 dla mnichów w
Clairvaux Tractatus de gradibus humilitatis et superbiae (PL 182,
941-972), w którym (wzorując się na Benedykcie z Nursji)
przeciwstawił 12 stopniom pychy 12 stopni pokory, dając
jednocześnie klasyczne określenie pokory.

W dziele De diligendo
Deo (PL 182,973-1000), napisanym ok. 1126, omówił
motywy skłaniające do miłości Boga i wyjaśnił różne jej stopnie;
traktat stanowi arcydzieło chrzęść, literatury ascet. (->
ascetyka I). De conversione ad clericos (PL 182,833-856) jest
przemówieniem wygłoszonym 1140 w Paryżu do studentów
przeciw zepsuciu obyczajów; B. wzywał młodzież do nawrócenia,
a nawet do porzucenia świata dla Boga.

O obowiązkach
bpów pisał w traktacie skierowanym ok. 1127 do abpa Sens
De moribus et officio episcoporum (PL 182,809-834), o sposobie
zaś osiągnięcia przez papieża życia doskonałego i świętości —
w traktacie De consideration (PL 182,727-808), ułożonym 1149-
-53 w 5 księgach i dedykowanym swemu uczniowi pap. Eugeniuszowi
III; poruszył tu m.in. kwestie dogm. oraz wzywał
papieża do przeprowadzenia reformy życia kleru rzym. i wzmocnienia
dyscypliny kościelnej.

B. pisał również traktaty dogmatyczno-
apologetyczne; w jednym z nich, De gratia et libero
arbitrio (PL 182,1001-1030), powstałym ok. 1127, zajął się
wyjaśnieniem relacji między łaską a wolną wolą; w Tractatus
seu epistola ad Hugonem de sancto Victore de bctptismo aliisąue
ąuaestionibus (PL 182,1031-1048), napisanym 1136-40, chcąc
przeciwstawić się teol. doktrynie Abélarda, głosił pogląd, że
prawdziwa wiedza teol. zawarta jest w Piśmie św. i nauce
ojców;

poglądom Abélarda, dotyczącym głównie zagadnienia
wiary oraz Trójcy Świętej, przeciwstawił się również w Contra
ąuaedam capitula errorum Abelardi z ok. 1140 (PL 182,1053-
-1072), dziele poświęconym pap. Innocentemu II, a także w Capitula
haeresum Petri Abelardi (PL 182,1049-1054).

Sprawy liturgiczne
omówił w powstałym 1132 Tractatus de cantu seu correctione antiphonarii (PL 182,1121-1132), gdzie podał przepisy
dotyczące śpiewu liturg. w klasztorach cysterskich; nadto
ułożył Officium de sancto Victore (PL 183,775-780).

Obronę
życia monastycznego przeprowadził w Apologia ad Guillelmum
z ok. 1126 (PL 182,895-918), traktacie skierowanym do
opata Wilhelma z Saint-Thierry; ideę „świętej" -> wojny chrześcijan
z niewiernymi przedstawił w traktacie De laude novae
militiae ad milites templi (PL 182,921-940), powstałym 1132-36;

traktat zawiera również wskazówki, jak należy łączyć obowiązki
stanu zak. z rycerskim, i stanowi rodzaj reguły templariuszy ;
Liber de praecepto et dispensatone z ok. 1142 (PL 182,860-894)
zawiera odpowiedzi B. na przedłożone mu przez benedyktynów
z Chartres kwestie, dotyczące głównie obowiązków życia zakonnego.

Dzieło hagiograficzne B. Liber de vita et rebus
gestis sancti Malachiae Hiberniae episcopi (PL 182,1073-1118),
napisane ok. 1148, stanowi ważne źródło dotyczące życia Kościoła
w Irlandii w XII w.

2. Mowy są cennym źródłem poznania doktryny B.; powstały
1115-53. Sermones de tempore (PL 183,35-360) - 86 mów
na różne uroczystości roku liturg., m.in. 4 homilie na adwent
i 17 o Psalmie 90 na wielki post; B. wyjaśnia w nich sens obchodzenia
kośc. uroczystości ; Sermones de Sanctis (PL 183,360-536)
— mowy pochwalne na cześć świętych czczonych w Clairvaux,
m.in. 11 o NMP;

zbiór zawiera nadto 6 homilii na rocznicę
dedykacji kościoła; 125 Sermones de diversis (PL 183,537-748)
rozwijają cytaty z Pisma Św.; Sermones in Cantica canticorum
(PL 183,785-1197) — 86 mów komentujących w sensie alegor.-
-mist. 2 pierwsze rozdz. Pnp; B. omawia w nich systematycznie
wszystkie stadia życia duchowego prowadzące do tzw. unii mist. ;
dzieło stanowi główne źródło poznania mistyki B., a także
życia zak. w Clairvaux.

3. Listy - zachowało się 495 listów (PL 182,67-662) o różnej
treści, tworzących pierwszy zbiór, zw. corpus epistolarum;
są one źródłem poznania historii Kościoła 1120-53, nadto mają
wartość dla teologii pastoralnej, etyki i ascetyki.
Krytyczne wyd. dzieł B. zostało rozpoczęte przez J. Leclercqa
(Sancti B. opera I-VIII, R 1957-76).

 

J. Janauschek, Bibtiographia Bernardina, W 1891, Hi 19592 ; F. Uriga,
Żywot świętego B. z Fontaines opata cystersów z Clairvaux, Kr 1891; E. Vacandard. Vie de saint B., abbé de Clairvaux I-II, P 1897-98,1920'; tenże, DThC II 746-785; D. Maréchaux, L'oeuvre doctrinale de saint B., VS 16 (1927) 498-511, 17 (1928) 34-47,196-207; Saint B. et son temps, Di 1929; J.M. Canivez, DHGE VIII 610-644; W.W. Williams, Saint B. of Clairvaux, We 1952; B. de Clairvaux, P 1953; J. Calinctte, H. David, Saint B., P 1953; Saint B. homme d'Eglise, P 1953; T. Merton, The Last of the Fathers, Saint B. of Clairvaux and the Encyclical Letter „Doctor mellifluus" 24 V 1953, NY 1954; B. Scott-James, Saint B. of Clairvaux, Lo 1957; J. Bouton, Bibliographie Bernardine (1891-1957), P 1958; E. Boissard, Saint B. et le Pseudo-Aréopagite, RTAM 26(1959) 214-263; H.M. Rochais, L'édition critique des oeuvres de saint B., StudMed 1 (1960) 701-719; J. Leclercq, Recueil d'études sur saint B. et ses écrits I-III, R 1962-69; I. Valléry-Radot, B. de Fontaines, abbé de Clairtaux I-II, P 1963-69; J. Leclercq, Saint B. et l'esprit cistercien, P 1966; P. Zerbi, NCE II 335-338; A. Dimier, Saint B. et ses abbayes-filles, ACist 25 (1969) 245-268; H. Bach, B. von Clairvaux und Martin Luther, ErA 46(1970) 347-351,453-459, 47 (1971) 36-43,121-125,193-196; Z. Oldenbourg, Saint B., P 1970; J.G. Bougerai, Saint Bonaventure et saint B., Ant 46(1971) 3-79; B. of Clairvaux. Studies Presented to Jean Leclercq, Wa 1973; J. Leclercq, Saint B. panni nous. Dix années d'études bernardines, CCist 36 (1974) 3-23; Studi su san B. nell'ottavo centenario della canonizzazione. Convegno Internazionale Certosa di Firenze (6-9 novembre 1974), R 1975.

 

III. MYŚL FILOZOFICZNA — Pisma B. na marginesie rozważań
teol.-mist. zawierają wiele elementów filozoficznych.
Bóg, wg niego, jest przyczyną sprawczą świata, ale nie jego
tworzywem, tzn. stwarzając świat, udzieli! mu istnienia, zachowując
zupełną odrębność własnej natury. Wszystkie stworzenia
stosownie do swej natury partycypują w Bogu przez istnienie,
życie biol., życie rozumne.

Obok jestestw wyłącznie materialnych
B. wyróżnił 4 typy bytów niecielesnych : dusze zwierzęce,
dusze ludzkie, duchy czyste oraz Ducha Niestworzonego. Dusze
zwierzęce są całkowicie zależne od ciała i razem z nim giną;
dusza ludzka zależy od ciała w działaniu, ale jest od niego niezależna
w istnieniu i dlatego może istnieć po biol. śmierci organizmu;

duchy czyste nie posiadają elementu cielesnego, mogą
natomiast, ze względu na spełniane funkcje, przybierać na pewien czas ciało jako narzędzie swego działania; jedynym bytem
duchowym absolutnie niezależnym od materii jest Bóg; jest on
jestestwem nieograniczonym, a racją jego bytowania jest jego
wszechmocna wola.

Szczególną uwagę zwrócił B. również na człowieka i jego
stosunek do Boga. W naturze ludzkiej wyróżnił element materialny
i duchowy; w odróżnieniu od nierozumnych zwierząt
człowiek jest duchem rozumnym. Dzięki temu, że ma rozumną
duszę, jest obrazem Boga, a jego godność wypływa przede
wszystkim z faktu posiadania intelektu i woli. Mimo że B.
akcentował poznanie nadprzyr., doceniał także wartość czynnika
rozumowego w życiu człowieka.

Przyjmowana przez niego
teoria poznania miała niewątpliwie profil mist., lecz równocześnie
B. akcentował realizm aposterioryzmu (->a priori
a posteriori), stwierdzając, że człowiek poznaje byty duchowe
tylko pośrednio, gdyż każde ludzkie poznanie zaczyna się od
poznania zmysłowego. Rozum ludzki, analizując wielość i zróżnicowanie bytów widzialnego świata, może stwierdzić istnienie
Boga, nie jest jednak w stanie poznać jego natury.

Pełne i prawdziwe
poznanie Boga można osiągnąć w poznaniu mist.; nie
jest ono wyłącznie zadaniem i dziełem intelektu, wymaga bowiem
dopełnienia przez życie człowieka. Poznanie tłumaczył
jako powrót człowieka do Boga, a punktem wyjścia poznania
tak naturalnego, jak i nadprzyr. była augustyńska zasada poznania
samego siebie (nosce te ipsum).

Rozważania teologiczne
B. zawierały wiele krytycznych uwag pod adresem wiedzy spekulatywno-
racjonalnej, nie oznaczało to jednak rezygnacji z poznania
naturalno-filozoficznego, lecz potrzebę uwzględnienia
także innych sposobów poznania dostępnych człowiekowi.

B. wypracował też teorię wolnej woli, czyli władzy, dzięki
której człowiek jest wolny od wewn. konieczności i przymusu.
Aktowi woli zawsze towarzyszy akt poznania (namysł, rozeznanie
etyczne), niemniej wola nie jest przezeń zdeterminowana
i w pełni zachowuje możność wyboru. Wolność taka jest konsekwencją
rozumności człowieka i jest trwale złączona z jego
naturą.

Na ziemi człowiek nie jest w pełni wolny od grzechu
ani od nieszczęść. Konsekwencją wolności jest możność popełnienia
zła mor., które jest zniekształceniem pierwotnego
stanu duszy. Człowiek przez miłość może dojść do pełnego zjednoczenia
z Bogiem, zachowując jednak odrębność własnej natury;
tym mistyka B. różni się od wszelkiego typu panteizmów.

 

E. Gilson, La cosmogonie de saint B., AHDLMA 3 (1928) 5-24; E. von
Ivánka, La structure de l'âme selon saint B., ACist 9(1953) z. 3-4, 202-208; P. Sinz, Die Naturbetrachtung des heiligen B., Ani 8 (1953) 30-51 ; G. Venuta, Libero arbitrio e libertà della grazia nel pensiero di san B., R 1953; F.A. van den Hout, Pensées de saint B. sur l'être, Citeaux in de Nederlanden 6(1955) 233-240; A. van den Bosch, L'intelligence de la foi chez saint B., Citeaux in de Nederlanden 8 (1957) 85-108; P. Delhaye, Le problème de la conscience morale chez saint B., Nm 1957; R. Assunto, Sulle idee estetiche di B. da Clairvaux, Rivista di estetica 4 (1959) 240-268; W. Hiss, Die Anthropologie B. von Clairvaux, B 1964; W. Steinen, Der Kosmos des Mittelalters. Von Karl dem Grossen zu B. von Clairvaux, Mn 1967; J. Lewicki, W sprawie poglądów filozoficznych iw. B. z Clairvaux, RF 16(1968) z. 1, 75-81.

 

IV. MYŚL TEOLOGICZNA — kształtowała się u B. pod wpływem
nauki ojców Kościoła, podtrzymywanej i rozwijanej przez klasztory.
Podstawowe zagadnienia teol. rozwiązywane przez B.
były nastawione na praktykę, stąd miały charakter ascetyczno-
-mistyczny; należał on do klasycznych przedstawicieli teologii
monastycznej wieków średnich; będąc zwolennikiem -> intuicji
w poznaniu Boga, wpłynął hamująco w okresie średniowiecza
na rodzącą się myśl racjonalistyczną.

Poznanie Boga jako najwyższego bytu dokonuje się nie
tyle przez światło ludzkiego rozumu, ile przez światło miłości ;
dzięki niej poznaje się Boga przez doświadczenie jego dobroci ;
skoro Bóg jest miłością, to aktem czystej miłości powołał do
istnienia człowieka na swój obraz i podobieństwo; obrazem
Bożym w człowieku jest w zasadzie wolna wola; urzeczywistnia
ona zacierane w nim przez grzech Boże podobieństwo, gdy człowiek
realizuje miłość Bożą;

życie duchowe człowieka może
być drogą prowadzącą do odnowy podobieństwa Bożego;
odnowa ta dokonuje się przez pokorę, czystość serca i miłość
bliźniego; jeśli człowiek postępuje wiernie drogą odnowy, może dojść do duchowych zaślubin ze Słowem, czyli do pełnej zgodności
swojej woli z wolą Bożą, co stanowi istotę życia mistycznego.

Człowiek nie może jednak dokonać wewn. odnowy
własnymi siłami, lecz jedynie mocą Chrystusa; dlatego powinien
odpowiedzieć na ofiarowywaną mu łaskę pojednania z Bogiem,
który jest najwyższym dobrem, zapraszającym go do zbawczej
wspólnoty życia. B. przeciwstawiał się izolacji myślenia od miłości
i głosił, że cały człowiek wznosi się do Boga.

Źródłem
miłości Boga jest, wg B., rozważanie tajemnic ziemskiego życia
wcielonego Słowa — Chrystusa, będącego najdoskonalszym
obrazem Boga; przez swą ludzką naturę Chrystus stał się przyczyną
wzorczą uświęcenia człowieka; z uwagi na szczególną
cześć okazywaną ludzkiej naturze Chrystusa, a także podkreślanie
cierpień podjętych przez Boga z miłości do człowieka B.
jest uważany za jednego z pierwszych propagatorów kultu Serca Jezusowego.

Wolę Boga uważał za podstawowy argument
pośrednictwa Maryi rozumianego w sensie powsz. rozdawnictwa
łask (Sermo de aquaeductu; PL 183, 441); potrzebę pośrednictwa
uzasadniał stwierdzeniem, że skoro przez Maryję Chrystus
przyszedł na świat, to również przez nią człowiek może
dojść do Chrystusa; pośrednictwo Maryi jest wynikiem jej
ścisłej łączności z Chrystusem i jego zbawczym dziełem.

Przeczył
niepokalanemu poczęciu NMP, sądząc, że otrzymała ona
uświęcenie dopiero po poczęciu w łonie matki (Epist. 174;
PL 182,333); sprawiedliwości Chrystusa przeciwstawił miłosierdzie
Maryi; podkreślając ten przymiot NMP, zachęcał do
nabożeństwa do niej, przez co wywarł silny wpływ na dewocyjny
nurt w mariologii.

W De consideratione (PL 182,791) głosił
pogląd, że aniołowie mają ciała eteryczne i są nieśmiertelni;
utrzymywał jednak, że nie wiadomo, skąd mają takie ciała;
w Sermones in „Cantica" (PL 183,801) natomiast dopuszczał
możliwość uznania doktryny o duchowej naturze aniołów; zalecał,
aby każdy człowiek otaczał czcią swego -» anioła stróża. Wstawiennictwu świętych przypisywał dużą rolę^wTuświęcaniu
człowieka; święci byli dla B. przykładem zbawczego działania
wśród ludzi, a nadto — obok Chrystusa — pośrednikami
między Bogiem a ludźmi.

Kościół zał. przez Chrystusa został
z woli Ojca przeznaczony do zbawienia ludzi i jednoczenia ich
z Bogiem; jest on oczyszczany i uświęcany dzięki Duchowi
Świętemu; Kościół jest „winnicą" Bożą (PL183.1056), a w szczególniejszy
sposób jest nią wspólnota monastyczna; zbawcze tajemnice
Chrystusa uobecnia Kościół przez liturgię; B. głosił
również nieomylność papieża (Epist. 190; PL 182,1053).

 

J. Schuck, Das religiöse Erlebnis beim heiligen B. von Clairvaux, Wü 1922; P. Guilloux, L'amour de Dieu selon saint B., RSR 6 (1926) 499-512, 7 (1927) 52-68, 8 (1928) 69-90; A. le Bail, Saint B. docteur de la dévotion à Notre Seigneur Jésus-Christ, Ge 1930; D. Nogues, Mariologie de saint B., P 1935; A. Raugel, La doctrine mariale de saint B., P 1935; M. Standaert, La doctrine de l'image chez saint B., EThL 23 (1947) 70-129; G. Roschini, Il dottore Mariano, R 1953; Saint B. théologien. Actes du Congrès de Dijon 15-19 IX 1953, R 1953; E. Kleineidam, Wissen, Wissenschaft, Theologie bei B. von Clairvaux, L 1955; S. Kędziora, Nauka świętego B. o naturalnej zdolności człowieka do poznania istnienia Boca, Lb 1964 (mpsBKUL); A. Lemaire, Saint B. et le mystère du Christ, Roybon 1966; O. Stegmüller, D. Lauffs, LM I 710-720; S. Kędziora, Nauka świętego B. z Clairvaux o mistycznym poznaniu Boga, Lb 197Ì (mpsBKUL); B. Jacqueline, Saint Grégoire le Grand et l'ecclésiologie de saint B.. CCist 36 (1974) 69-73.

 

V. DUCHOWOŚĆ — Twórczość pisarska B. nosi wyraźne piętno
jego wewn. doświadczenia religijnego. Mocno tkwiąc w nurcie
monastycznej tradycji benedyktyńskiej i patrystycznej o inspiracji
augustyńskiej, a także wsch. (Maksym Wyznawca), miała
za cel formowanie życia duchowego osób będących w jego
kręgu oddziaływania oraz kształtowanie duchowości -»• cystersów.
Mistycyzm B. ma swą podstawę także w Piśmie Św.,
liturgii, w surowym ascetyzmie oraz w społ. i nadprzyr. rzeczywistości
Kościoła.

Duchowość B. koncentruje się na miłości, która stanowi
istotę życia chrześcijańskiego. Przez współdziałanie człowieka
z Bogiem miłość ta ulega rozwojowi. B. wyróżnił 4 etapy rozwoju:
pierwszy stanowi wrodzona człowiekowi, naturalna zdolność
miłowania (miłość samego siebie ze względu na siebie,
miłość egocentryczna); drugi pojawia się wówczas, gdy człowiek zaczyna odczuwać potrzebę miłości innych ludzi i Boga
(granice miłości poszerzają się, nabiera ona cech społ., ale jej
motyw jest nadal egoistyczny, miłość interesowna);

w trzecim
miłość ludzka zostaje oczyszczona z egoizmu i człowiek staje
się zdolny miłować Boga ze względu na niego samego; czwarty
etap, osiągany przez nielicznych, jest mist, i oblubieńczym
zjednoczeniem z Bogiem, „przebóstwieniem" człowieka, przeniknięciem go przez Boga-Miłość. Ta oblubieńcza miłość Boga
wywołuje stany porywów i ekstaz.

Rozwój miłości uwarunkowany jest ascet. wysiłkiem człowieka,
mającym na celu oczyszczenie z grzechu i jego skutków:
słabości i niedoskonałości mor.; proces oczyszczania wewn.
jest ściśle związany z rozwijaniem cnoty pokory, pojętej jako
wewn. usposobienie szczerości i prawdy, posłuszeństwa i pokuty;
idąc „drogą ascezy i pokory", człowiek wkracza na „Bożą
drogę" rozwoju miłości za pośrednictwem Chrystusa, NMP
i Kościoła.

° W pośrednictwie Chrystusa uwypukla B. specyficzną
rolę jego ludzkiej natury i ludzkiego życia; nazywa je
sakramentem mającym moc uświęcania człowieka. Przez poznanie
bowiem i rozważanie zawartych w Ewangeliach tajemnic
życia Chrystusa człowiek dostępuje łaski stopniowego zrozumienia
miłości Boga i pragnienia naśladowania Zbawiciela.

Miłość do Chrystusa-Człowieka prowadzi w końcu do odkrycia
jego tajemnicy jako Osoby Słowa Wcielonego, Chrystusa-Boga
i staje się miłością do Osoby-Słowa, Syna Bożego. Ta właśnie
jedność w miłości z Boską Osobą Słowa może przybrać cechy
miłości mist., oblubieńczej ; w miłości tej tkwi źródło gorliwości
i owocności apostolskiej.

° Dostrzegając paralelizm między
życiem Syna Bożego a życiem jego Matki, B. uważał, że droga
chrześcijanina jest zarówno „drogą Chrystusa", jak i „drogą
Maryi". Rozważanie tajemnic świętości i życia Maryi (podobnie
jak Chrystusa) wzbudza pragnienie ich naśladowania. Jest to
nie tylko wpływ przykładu, ale owoc pośrednictwa Maryi;
jej miłość Boga jest zarazem miłością ludzi, jej dziewicza czystość
ma moc oczyszczającą, wyrazem jej pokory jest macierzyńska
posługa ludziom.

° Pośrednictwo Kościoła ściśle się wiąże
z pośrednictwem Chrystusa. Kościół jest niewidzialną społecznością
świętych w niebie i widzialną społecznością chrześcijan
na ziemi. Bóg Ojciec przewidział Kościół jako wyraz jego odwiecznych
planów objawienia i zbawienia ludzkości, założył
go przez Syna, ożywia przez Ducha Świętego. Kościół jest dziełem
miłości Boga i Bóg jest z nim złączony więzami oblubieńczej
miłości.

Tylko więc w obrębie społeczności Kościoła-Oblubienicy
możliwe jest nawrócenie i jedność w miłości z Bogiem.
Boży plan dotyczący Kościoła realizowany jest przez potrójne
współdziałanie: Boga, aniołów i świętych oraz ogółu wiernych.
Specjalną troskę o Kościół-Oblubienicę powierzył Chrystus
kapłanom. B. stawia im wysokie wymagania mor. (świętość
życia, miłość Kościoła i gorliwość duszpast.).

Wpływ B. w dziedzinie duchowości chrzęść, był bardzo wyraźny
w środowisku cysterskim, zwł. w twórczości pisarskiej
Wilhelma z Saint-Thierry, Gueryka z Igny, Aelreda, Izaaka
ze Stelli. B. dał początek mistyce cysterskiej; był inspiratorem
bogatego nurtu mistyki średniowiecznej.

 

R. Linhardt, Die Mystik des heiligen B. von Clairvaux, Mn 1924; J.C.
Didier, La dévotion à l'humanité du Christ dans la spiritualité de saint B., VS 25 (1930) 1-19; E. Gilson, La théologie mystique de saint B., P 1934, 19472; P. d'Alès, Le mysticisme de saint B., RSR 25 (1935) 364-384; A. le Bail, DSAM I 1454-1499; J.M. Struyven, La notion d'amour pur d'après saint B., CCist 8 (1946) 69-89; Saint B. mystique, P 1948; P. Blanchard, Saint B. docteur de l'humilité, RAM 29 (1953) 289-299; Y.J. Congar, L'ecclésiologie de saint B., w: B. théologien, R 1953, 126-190; P. Delfgaauw, La nature et les degrés de l'amour selon saint B,, w: B. théologien, R 1953, 234-252; J. Zbiciak, Doskonałość duszpasterska wedlug świętego B. z Clairvaux, Lb 1963 (mpsBKUL); P. Zerbi, NCE II 337-338 ; K. Knotzinger, Die Seligpreisungen bei B. von Clairvaux, JMT 13-14 (1967-68) 11-42; E.C. Butler, tVestern Mysticism. The Teaching of Augustine, Gregory and B. on Contemplation and the Contemplative Life, NY 1968; J. Leclercq, Confession et louange de Dieu chez saint B., VS 120(1969) 588-605; tenże, Saint B. de Clairvaux et la communauté contemplative, CCist 34 (1972) 36-84; E. Manning, Bibliographie bernardine, Rochefort 1973; J. Blanpain, Langage mystique expression du désir dans les „Sermons sur le Cantique des cantiques" de B., CCist 36 (1974) 45-68, 226-247; B. Piault, Le désir de la sagesse. Itinéraire de l'âme à Dieu chez saint B., CCist 36 (1974) 24-44.

 

VI. KULT — rozwijał się od pierwszych lat po śmierci B.,
głównie we Francji; 1163 synod w Tours domagał się jego kanonizacji, której dokonał 18 I 1174 pap. Aleksander I I I ; tenże
papież ułożył dla cystersów formularz mszy ku czci B., zmodyfikowany
1201 przez Innocentego III; święto liturg. (20 VIII)
zostało 1260 podniesione do rytu I klasy, w pocz. XIV w. cystersi
obchodzili je z oktawą; LH 1971 zamieszcza hymn własny
ku czci B. Bernarde gemma caelitum.

Relikwie B., przechowywane w Clairvaux, przeniesiono 1790
do pobliskiej miejscowości Ville-sous-la-Ferté (święto przeniesienia
relikwii 14 XI); zaginęły podczas rewolucji, zachowała
się tylko głowa, którą umieszczono 1813 w katedrze w Troyes.
Czczony od dłuższego czasu przez cystersów jako doktor Kościoła
powsz., został nim oficjalnie ogłoszony 17 VII 1830 przez
pap. Piusa VIII.

Jest patronem cystersów oraz niektórych miast
i prowincji (np. Burgundia, Gibraltar, Liguria i Genua); czczą
go również jako swego patrona pszczelarze i trudniący się wyrobem
świec woskowych; jego orędownictwa wzywa Kościół
w rycie egzorcyzmów nad opętanymi oraz podczas klęsk żywiołowych.

Cudy przypisywane B. zawierają Fragmenta ex Herberti
Libris de miraculis cisterciensium monachorum" (PL 185,
453-466); imię B. występuje też w Litanii do Wszystkich Świętych.
Pod wpływem kultu B. powstawały bractwa i zakony o formacji
cysterskiej;

1417-30 zorganizowano w Rzymie (zał.
przez Francesca de Poschi delie Berta) bractwo B., początkowo
przy kościele Santa Maria Scala Coeli, 1440 przeniesione do
kościoła pod wezw. B. przy Foro Traiano; 22 IX 1458 zatwierdził
je pap. Pius I I ; bogato uposażone, rozwijało w Rzymie
działalność charytatywną; na życzenie pap. Sykstusa V bractwo
ufundowało 1586 przy kościele św. Wita i Modesta klasztor
mniszek pod wezwaniem B. oraz żeński pensjonat, w którym
obowiązywały statuty bractwa B.;

brewem z 13 VIII 1591 pap.
Grzegorz XIV podniósł je do rangi arcybractwa; podupadłszy,
zostało złączone 1695 z Arcybractwem Imienia Maryi (Imię
Maryi III), które przejęło duchowe przywileje arcybractwa B. ;
od 1882 bractwo B. istniało także w Mogile. Ożywiony pod
koniec XVI w. kult B. wpłynął na powstanie nowoż. zakonów
pod jego patronatem ( ->- cysterki) ;

1606 w Hiszpanii powstał
zakon cysterek, zw. ubogimi bernardynkami, 1622 we Francji
(Rumilly) bernardynek Boskiej Opatrzności, 1636 w Paryżu
i w Aix-en-Provence bernardynek świętego B., z których 1650
wyłoniło się zgrom, bernardynek od Krwi Przenajdroższej,
w XVIII w. powstało kilka zgromadzeń wychowawczych pod
patronatem B.

 

Moroni II 295, XI 298-300; Cenni storici dell'antica chiesa e Confraternità di Santo B. al Foro Traiano, R 1867; H. Bächtold-Stäubli, Handbuch des deutschen Aberglaubens, B 1934, I 1087-1091; J. Schenk, B. von Clairvaux, Rb 1953; A. Colombet, Saint B. dans les traditions populaires de la Bourgogne, Di 1955; Daniel-Rops, Saint B. et ses fils, P 1962; M. Maroni Lumbroso, A. Martini, Le confraternite romane nelle loro chiese, R 1963, 70-73; P. Zerbi, BS III 2-37; A. van Duinkern, B. von Clairvaux, Fr 1966; A. Bredero, La canonisation de saint B. et sa „Vita" sous un nouvel aspect, Cit 25 (1974) 185-198.

 

VII. IKONOGRAFIA — Najwcześniejsze iluminacje ukazują B.
jako założyciela zakonu i opata w pozycji frontalnej, w białej
kukulli i nabicie (białym lub kolorowym), w geście błogosławienia.

Miniatury sprzed kanonizacji wyobrażają go bez nimbu
(inicjały rpsów Vitae B. oraz jego dzieł, np. Sermones in „Cantica
canticorum", Biblioteka Kolegiacka, Zwettl), powstałe zaś po
1174 — z nimbem (inicjały Vita prima, Mount Saint B. Anglia).
Ujęcia profilowe w typie autorskich portretów ukazują B.
siedzącego przy pulpicie i piszącego regułę (rps z XII-XIII w.,
Musée Dobrée, Nantes).

Od XIII w. ukazywano B. klęczącego
przed MB (rps z XIV w., Stadtsbibliothek, Berno) lub stojącego
z księgą i piórem przed objawiającą się mu Madonną (Filippino
Lippi, 1480, Badia, Florencja).

W przedstawieniach z w. XV
B. występuje z psem (Mszał z XV w., biblioteka seminaryjna,
Brugia), z szatanem skutym łańcuchem (S. del Piombo, XVI w.,
Watykan) lub z ulem pszczelim w nawiązaniu do przydomka B.
mellifluus (rzeźba marmurowa z warsztatu A. Quellina St.,
kościół św. Andrzeja, Antwerpia), a także z mitrą lub tiarą leżącymi u stóp, jako symbolami jego rezygnacji z urzędów
(obraz z XVI w. w ołtarzu głównym, kościół Cystersów, Toledo).

W okresie baroku przedstawiano głównie apoteozę B.
(G.B. Tiepolo, plafon, bazylika św. Ambrożego, Mediolan).
W XIX w. wyobrażano go w otoczeniu pszczół, tworzących
wokół jego głowy kształt aureoli ; z krzyżem w ręce przedstawił
go w rzeźbie S. Marchini (XX w., katedra, Mediolan).

Cykle scen z życia i legendy B. występują w iluminacjach
rpsów (miniatura rpsu z końca XII w., Bibliothèque Nationale,
Paryż), w malarstwie na szkle (cykl 100 scen z pocz. XIV w.,
opactwo Altenberg k. Kolonii) oraz w licznych ołtarzach poświęconych
B. w kościołach Hiszpanii (retabulum z 1290 w Palma
de Mallorca) i Włoch (Mistrzowie kaplicy Rinuccini, predella,
Akademia, Florencja). Największą popularność osiągnęły
wizje B. ujęte w przedstawienia:

° typu d o c t r i n a — medytującemu
B. ukazuje się MB, udzielająca mu zrozumienia nauki
ewangelicznej (Filippo Lippi, 1447, National Gallery, Londyn;
Perugino, 1489, Stara Pinakoteka, Monachium);

° typu lactario
— w odpowiedzi na modlitwę B. „okaż się Matką" MB
karmi go swym mlekiem, udzielając mu daru wymowy (warsztat
P. Nicolau, 1408-12, kościół Nuestra Señora de la Esperanza,
Madryt; B.E. Murillo, XVII w., Prado, Madryt); ten hiszp.
typ w XVI w. przejęła sztuka niderl. (Vermeer van Delft, muzeum
arcybiskupie, Utrecht; Joos van Cleve, Luwr);

° typu
amplexus — wyobrażające B. obejmowanego przez Chrystusa
ukrzyżowanego (witraż z XVI w., katedra, Fryburg Br. ; szkoła
norymberska, 1487, Germanisches Nationalmuseum, Norymberga;
F. Ribalta, obraz z 1582, Prado).

W Polsce postać B. związana jest z dziełami sztuki cystersów.
W malarstwie ściennym ukazuje go m.in. polichromia
Brzozowskiego (z Poznania) z 1753-54 w scenie typu lactatio
i w epizodach z życia: jako zwycięzcę wojsk księcia Wilhelma
z Akwizgranu, jako doradcę nowo obranego pap. Eugeniusza
III i w chwili śmierci (kościół pocysterski w Obrze k. Wolsztyna).

Na sklepieniu kościoła pocysterskiego w Rudach Wielkich
(k. Raciborza) przedstawiony jest jako adorujący MB
wraz ze świętymi i chórami aniołów (polichromia z 1725 w kaplicy
Mariackiej) i jako adorowany przez aniołki trzymające
narzędzia męki (polichromia F. Sebastiniego z 1780 w kaplicy
Św. Krzyża).

W malarstwie ołtarzowym B. występuje
w katedrze w Pelplinie w kompozycjach H. Hana; w Wizji
świętego B. z 1624 (o)tarz główny) B. podtrzymuje ciało osuwającego
się z krzyża Zbawiciela, w Koronacji NMP stoi na
obłokach z księgą w ręce, w ołtarzu Wniebowzięcia mieści się
w medalionie, stanowiąc pendant do przedstawienia św. Benedykta.

W kościele pocysterskim w Koprzywnicy (k. Tarnobrzega)
B. Strobel ukazał go z tiarą u stóp, adorującego MB
(ołtarz główny). W scenie typu amplexus występuje w obrazie
z 1. poł. XVIII w. (ołtarz boczny w kościele w Koprzywnicy)
i w obrazie J.F. Seyfrieda z 1766 (kościół w Obrze).

B. adorowanego
przez czcicieli przedstawia obraz z 1684 przypisywany
M. Willmannowi (kościół w Rudach Wielkich), B. w towarzystwie
Scholastyki — obraz z przełomu XVII i XVIII w. (Seminarium
Duch. w Sandomierzu).

Rzeźby B. umieszczano na
szczytach fasad (np. kamienny posąg z 2. pol. XVII w. w Koprzywnicy)
lub w niszach wież kośc. (np. rzeźba B. Fontány
z 1701 w kościele św. Anny w Krakowie, figura kamienna z końca
XVIII w. w Rudach Wielkich).

 

T. Hümpfner, Iconographia sancii B., Au 1927; Künstle II 127-130; J.
Marillier, Iconographie de saint B., Di 1949; K. Eckert, Saint B. Glasmalereien aus dem Kreuzgang von Altenberg bei Köln, Wup 1953; L. Dewez, A. van Iterson, La lactation de saint B., Citeaux in de Nedcrlander 7 (1956) 165-189; Kaftal I 175-182; II 193-195; Réau III 1 207-217; Aurcnh 330-343; KZSP III z. 11,23,25,26,79-86, IV z. 2,78, V z. 28,9,10, Vit z. 13,62; D. Lauffs, LM I 715-729; J.S. Pasierb, Tematyka liagiograficzna w twórczości malarza gdańskiego Hermana Hana, SPelp (1969) 63-74; tenże. Święty B. w dziełach Hermana Hana, w: W służbie Ludu Bożego diecezji chełmińskiej, PI 1973, 13-17; C. Squarr, LCIk V 371-385.

Podobne prace

Do góry