Ocena brak

BENEDYKTYŃSKA REGUŁA, regula monasteriorum

Autor /Mirogniew Dodano /06.06.2012

Zbiór przepisów normujących cenobickie życie mnisze, zredagowanych przez -+ Benedykta z Nursji ok. 540 na Monte
Cassino, w oparciu o Pismo Św., dzieła ojców Kościoła oraz
doświadczenia monastycyzmu wsch. i zachodniego.

Oryginał r.b. był do ok. 577 przechowywany w opactwie
Monte Cassino; po zniszczeniu opactwa przez Longobardów
mnisi umieścili rps r.b. w bibliotece pap. w Rzymie; zwrócony
odrestaurowanemu opactwu przez pap. Zachariasza (741-752),
przeniesiony w czasie inwazji Saracenów ok. 883 do klasztoru
w Teano, spłonął w czasie pożaru 896. Prawie dosłowny tekst
r.b. zachował się jednak dzięki Karolowi Wielkiemu, który
przeprowadzając reformę Kościoła w państwie Franków (->
karoliński renesans), sprowadził 787 wierną kopię autografu r.b. ;

zachowana do dziś kopia sporządzona bezpośrednio z rpsu karolińskiego (Ms 914 w Sankt Gallen) stata się (obok innych
rpsów) podstawą wydań krytycznych r.b.: Sancti Benedicti
reguła monasteriorum (wyd. B. Linderbauer, Bo 1928), Sancti
Benedicti regula monachorum (wyd. C. Butler, Fr 1912), Sancti
Benedicti regula monasteriorum (Fr 19272 , 19353), Sancti Benedicti
regula monachorum (wyd. Ph. Schmitz, Mar 1946,19552);
najważniejsze pol. wyd. Reguly świętego ojca Benedykta — Wl
1677, Wwa 1929.

Zasadnicze znaczenie r.b. polega na przystosowaniu
ideałów monastycznych ukształtowanych na Wschodzie
do mentalności ludzi Zachodu (złagodzenie surowości ascezy
wsch. i dostosowanie jej do przeciętnych możliwości ludzkich)
i unormowaniu życia zak. przez zaprowadzenie stabilności życia
mnichów (nieodwołalna przynależność do klasztoru).

Przy
redagowaniu przepisów korzystał Benedykt z dzieł Jana Kasjana
(De coenobiorum institutis, PL 49,53-476; Collationes, PL 49,477-
1328) oraz z tzw. Reguly Mistrza (Ad monachos Magistři regula,
PL 88,943-1052), której czas i miejsce powstania nie są znane.
W r.b. widoczne są także, choć w mniejszym stopniu, wpływy
Bazylego Wielkiego i Augustyna.

Przekazując wiernie naukę
cenobicką Kasjana, r.b. kontynuuje tradycję mnichów egipskich.
Ideał mnicha widzi w życiu kontemplacyjnym; aby je rozwinąć,
mnisi początkujący powinni przejść solidną szkołę życia wewn.
w regularnym zespole, pod kierunkiem doświadczonego mnicha.
Celem klasztoru w ujęciu r.b. nie jest tworzenie społeczności,
ale formacja mnicha, wyrobienie w nim głębokiego życia duchowego,
czemu służy praktyka życia wspólnego.

Tekst reguły, rozpoczynający się od słów -> Ausculta fili,
składa się z prologu i 73 rozdz., ułożonych bez wyraźnego porządku
logicznego. Wskazania dotyczą najważniejszych problemów
życia wspólnego: organizacji klasztoru, sposobu postępowania
i zachowywania się mnichów oraz ich życia wewnętrznego.

Klasztor pojęty jest jako rodzina, na czele której stoi,
wybierany dożywotnio, opat, będący przede wszystkim ojcem
wspólnoty i stróżem reguły; mnisi zobowiązani są do całkowitego
posłuszeństwa opatowi; do pomocy w rządach opat mianuje
funkcyjnych przeznaczonych do różnych posług (np. szafarza,
kucharza, piwnicznego itp.) oraz dziekanów — sprawujących
kontrolę nad mnichami, i ewentualnie swego zastępcę; r.b.
podkreśla konieczność zachowania przez mnichów wierności
swemu klasztorowi (stabilitas loci).

Życie mnichów w klasztorze
ma być wypełnione modlitwą i pracą; najważniejszym
zadaniem mnicha jest modlitwa wspólna (officium divinum),
której powinny być podporządkowane wszystkie inne zajęcia;
dlatego r.b. określa ją w sposób bardzo szczegółowy; znaczną
swobodę pozostawia natomiast w zakresie modlitwy indywidualnej.

Wielkie znaczenie w życiu mnichów ma także praca, pojęta
jako ważny środek materialnego utrzymania wspólnoty i psych,
zdrowia członków; r.b. dopuszcza różne prace fiz. (rolnictwo,
rzemiosło) i umysłowe, wyrażające się w tzw. lekturze rei.,
obejmującej czytanie, rozmyślanie i studiowanie tekstów Pisma
Św., dzieł ojców Kościoła, literatury monastycznej itp.

Rady
ascet. dla mnichów kładą nacisk nie tyle na umartwienia cielesne
(-> biczowanie), ile na dyscyplinę wewn.: samozaparcie,
pokorę, posłuszeństwo, wierność w wypełnianiu codziennych
obowiązków z miłości ku Bogu. R.b. stawia przed mnichem
ideał gorliwej miłości i nieustannego zjednoczenia z Bogiem.
Mnisi mają żyć ewangelią i naśladować Chrystusa.

Zalecenia
ascetyczne r.b. mają charakter chrystocentryczny; znaczenie
zasadnicze przyznają wskazaniom ewangelicznym, wszystkie
in. są drugorzędne i mogą być zmieniane w zależności od potrzeb.
R.b. odznacza się umiarkowaniem i roztropnością, uwzględnia
różnorodne możliwości, skłonności i temperamenty ludzkie.

Nie nakłada nadmiernych ciężarów, prowadzących do uformowania
sztucznej postawy, ale kładzie nacisk na rozwój życia
duchowego. Nie narzuca klasztorom form jednolitych, ale
stwarza możliwość adaptacji poszczególnych przepisów stosownie
do okoliczności, z zastrzeżeniem konieczności przestrzegania
jedynie istotnych wartości życia zakonnego.

Dzięki
tym cechom reguła, dopuszczająca rozmaitość form w realizacji
powołania, zachowała do dziś możność oddziaływania; wyrazem tego były dokonywane przez benedyktynów różnorodne
reformy zak. (-> benedyktyni I).
R.b. rozpowszechniała się powoli, najpierw we Włoszech,
gdzie znajomość jej szerzył w swych pismach pap. -» Grzegorz
Wielki, zaprowadzając ją w zakładanych przez siebie klasztorach.

Wysłani przez niego 596 na misje wśród pogańskich Anglosasów
mnisi rozpowszechniali znajomość r.b. w państwie Franków
i Anglii, skąd na przełomie VII i VIII w. anglosascy mnisi
przenieśli ją do Germanii (-> benedyktyni I A). Początkowo
poszczególne klasztory przyjmowały r.b. nie jako tekst prawny,
narzucony z góry, ale adaptowały jej wskazania prowadzące
do odnowy życia wewn.;

często była ona łączona z przepisami
innych reguł (np. z regułą Kolumbana w opactwie Luxeuil).
Stopniowo zyskiwała coraz większe znaczenie; w VIII w. przyjmowały
ją liczne klasztory, toteż w końcu tego stulecia stała
się podstawą reformy monastycznej Karolingów. Cesarz Karol Wielki zobowiązał wszystkie klasztory w Galii do przyjęcia
r.b.; dzięki temu wyparła ona w krótkim czasie inne reguły.

Pod koniec VIII w. powstał pierwszy (z zachowanych) komentarz
r.b., napisany ok. 786 przez Pawła Diakona (Pauli
Warnefridi diaconi cassinensis in sanctam regulam commentarium,
Monte Cassino 1880). Komentarz ten, dający szczegółową
charakterystykę życia wspólnoty klasztornej zachowującej
pierwotną r.b. (sprzed okresu reform), jest szczególnie cenny;
służył za podręcznik duchowości benedyktyńskiej i podstawę
licznych komentarzy.

W IX w. w oparciu o ten komentarz
mnich Hildemar wyjaśniał r.b. swoim uczniom w Civate (Włochy);
jego pouczenia zebrane przez uczniów (Expositio regulae
ab Hildemaro, Rb 1880; Tractatus Hildemari monachi in regulam
sancti Benedicti, Metten 1880) stanowią jeden z najlepszych
komentarzy r.b.

Poparcie ces. Karola Wielkiego dla r.b. nie
szło w parze z respektowaniem wszystkich jej przepisów; nominacje
opatów przez cesarza i ingerencje władz państw, kontrolujących
realizację reguły w opactwach były sprzeczne z założeniami
r.b., gwarantującymi autonomiczność opactw.

Usunięcie
tych nadużyć miała na celu reforma Benedykta z Aniane,
której podstawę stanowił opracowany przez niego komentarz
r.b., zatwierdzony przez synod akwizgraóski 817 (Concordia
regularum, PL 103,701-1380).

Na komentarzu tym wzorował
się Smaragd w swoim Expositio (Commentarius in regulam
sancti Benedicti, PL 102, 689-932), napisanym ok. 820, w którym
dał dokładne objaśnienia niejednoznacznych wyrażeń r.b.
oraz informacje o zwyczajach przyjętych w opactwach franc,
na pocz. IX w.

Zmodyfikowana przez Benedykta z Aniane r.b.
wywarła, zwł. za pośrednictwem opactwa -» Cluny, znaczny
wpływ na rozwój monastycyzmu benedyktyńskiego, potęgując
w nim tendencje do centralizacji i rytualizacji życia zakonnego.

Akcentowanie przez r.b. wartości kontemplacji w życiu mniszym
sprawiło, że przyjmowały ją również powstające w XII w.
nowe wspólnoty zak. ( -> aviz). Wszystkie reformowane w ciągu
wieków kongr. benedyktyńskie (-> benedyktyni I B) szukały
w regule oparcia i uzasadnienia swego programu, interpretując
ją na swój sposób.

Powstała więc duża liczba komentarzy r.b.
Na szczególną uwagę zasługuje komentarz z 1263 Bernarda
z Monte Cassino (In regulam sancti Benedicti expositiones,
Monte Cassino 1894), napisany w oparciu o komentarze Pawła
Diakona i Smaragda; ukazuje on życie mnichów w zreformowanym
opactwie Monte Cassino w okresie jego największego
rozwoju.

Komentarz ten był często kopiowany i służył za podstawę
dalszych studiów nad r.b.; na nim wzorował się Pierre
Bohier (zm. 1389) przy redagowaniu swego komentarza (In
regulam sancti Benedicti commentarium, Subiaco 1908). Napisany
1441 przez J. de Torquemada komentarz Expositio in regulam
sancti Benedicti (P 1491, Ve 1500, Kö 1575) odzwierciedla
próby reformy klasztorów benedyktyńskich podejmowane na
Soborach w Konstancji i w Bazylei.

Począwszy od XVIII w.,
komentarze r.b. stały się bogatsze pod względem merytorycznym ;
obok wyjaśnień tekstu reguły dawały hist, zarys życia mniszego,
ukazując równocześnie znaczenie r.b. dla jego rozwoju. W badaniach
tych szczególną rolę odegrali mauryni.

Jednym z najlepszych komentarzy była praca N.H. Mćnarda Notae et observatories (P 1638). Cenne wskazania komentarzy z XVII w.,
uzupełnione wiadomościami o formacji zak., zawiera napisany
przez Martène'a Commentarius in regulam sancti Benedicti
lltteralis, moralis, historiens [...] (P 1690, 16952 , PL 66,215-1036),
który stał się oficjalnym komentarzem kongr. św. Maura.

W komentarzach r.b. z końca XVII w. znalazł również odbicie
spór, jaki wówczas wywiązał się między maurynami a trapistami,
zwolennikami obostrzonej reguły.

Przeciw dziełu, jakie
napisał opat trapistów A.J. le Bouthillier de Rance, De la
sainteté et des devoirs de la vie monastique (P 1683) skierował
swój komentarz A.J. Mège Commentaire sur la règle de saint
Benoit [...] (P 1687). Uzasadnienia swoich postulatów szukał
Raneé także w r.b., pisząc do niej odpowiedni komentarz
{La règle de saint Benoît expliquée selon son véritable esprit,
P 1689).

W XVIII w. wartościowy komentarz napisał A. Calmet
z kongr. Saint-Vanne (Commentaire littéral, historique et moral
sur la règle de saint Benoit I-II, P 1733), wyjaśniał w nim znaczenie
użytych przez Benedykta w regule terminów, przypomniał
o stosowanych przez niego praktykach zak. i przyjętych
zwyczajach benedyktyńskich (tłum. na łacinę i wiele innych
języków).

Wraz z odrodzeniem zakonu benedyktynów w XIX
i XX w. pojawiły się także nowe komentarze r.b. ; do najlepszych
zalicza się A. L'Huillier, Explication ascétique et historique de
la règle de saint Benoît (I-II, P 1901), P. Delatte, Commentaire
sur la règle de saint Benoît (P 1913), I. Schuster, La regula monasteriorum (Tn 1942), I. Herwegen, Sinn und Geist der Benediktiner Regel (Ei 1944).

 

J. Chapman, G. Morin, A propos de l'autographe de la règle de saint Benoit, RBen 19(1902) 314-317; B. Albers, Hat Papst Zacharias den Mönchen von Monte-Cassino einen Autograph der Regelhandschrift des heiligen Benedikt geschenkt?, SMGB 37(1916) 177-182; C. Butler, Benedictine Monachlsm, Lo 1919,19242 ; C. Marmion, Le Christ idéal du moine, Mar 1922 (Chrystus wzorem zakonnika. Kr 1927); P. Albers, Cassions Einfluss auf die Regel des heiligen Benedikt, SMGB 43(1925) 32-53, 46(1928) 12-22,146-158; B. Capelle, Les oeuvres de Jean Cassien et la r.b., Revue liturgique et monastique 12(1929) 307-319; A.M. Albareda, Bibliografia de la r.b., Montserrat 1933; M. Viller, K. Rahner, Aszese und Mystik in der Väterzeit, Fr 1939; I. Schuster, La penitenza sacramentale nella „Regula monasteriorum" di san Benedetto, SC 71 (1943) 393-400; Schmitz I (passim); Commentationes in regulam sancti Benedicti, SA, R 1957; Regula magistři — regula Benedicti, SA, R 1959; M. Woltor, The Principles of Monasticism, Saint Louis 1962; D. Knowles, Great Historical Enterprises, E 1963; J. Kłoczowski, Wspólnoty chrześcijańskie, Kr 1964 (passim); J. Leclercq, Aux sources de la spiritualité occidentale, P 1964; J. Hourlier, La règle de saint Benoît, source du droit monastique, w: Etudes d'histoire de droit canonique dédiées à Gabriel Le Bras, P 1965, I 157-168; A. Borias, Dominus et Deus dans la règle de saint Benoît, RBen 79 (1969) 414-423; O. du Roy, Tune vere monachi sunt. A propos du chapitre XLVIII de la regula Benedicti, RBen 80(1970) 300-304; C.W. Bynum, Stephen of Paris and His Commentary on the B.R., RBen 81 (1971) 67-91; B. Jaspert, Regula magistři — regula Benedicti. Bibliographie ihrer Erforschung 1938-1970, Montserrat 1971; G. Turbessi, Regulae Benedicti studia. Annuarium internationale I. Erster Internationaler Regula Benedicti Kongress [...] Roma 4-9 X 1971, Hi 1972; A. Wathen, The Meaning of Silence in the „Rule of Saint Benedict", Wa 1973; E. Severus, Prophetische, pneumatische und charismatische Elemente in der R.b., SMGB 85 (1974) 559-570; H. Urs von Balthasar, Les thèmes johanniques dans la „Regle de saint Benoit" et leur actualité, CCist 37 (1975) 3-14; A. Borias, Conches rédactionnelles de la r.b., RBen 85 (1975) 38-55.

Podobne prace

Do góry