Ocena brak

BENEDYKTYNKI, Zakon Benedyktynek, Ordo Monialium Sancti Benedicti OSB

Autor /Mirogniew Dodano /06.06.2012

Żeńska gałąź benedyktynów
obejmująca liczne klasztory oraz kongregacje mniszek żyjących
wg reguły -> benedyktyńskiej ; do b. należą także, powstające
od XIX w. wspólnoty sióstr, łączące się z czasem w różne kongregacje, oraz zgromadzenia oparte na regule benedyktyńskiej.

I. MNISZKI — Geneza b. łączy się ściśle z pojawieniem się
w Kościele reguły benedyktyńskiej; przeznaczona dla klasztorów
męskich, została adaptowana przez klasztory żeńskie.

1. Rozwój — Powstanie pierwszych klasztorów b. jest trudne
do ustalenia; utrwalony drogą tradycji przekaz o założeniu
klasztoru b. w Plumbariola we Włoszech (dziś Piumarola w Kampanii)
przez ->-Scholastykę budzi wątpliwości; można jedynie
przypuszczać, że przykład jej życia poświęconego Bogu w oparciu
o wskazania ascet. -» Benedykta z Nursji przyczynił się do
powstania klasztorów b.;

najprawdopodobniej jednak pierwsze
klasztory b. powstawały dzięki zaprowadzeniu reguły benedyktyńskiej w już istniejących klasztorach żeńskich, opartych na
różnorodnych regułach nadawanych im przez miejscowych bpów;
do zaprowadzenia reguły benedyktyńskiej w klasztorach wł.
przyczynił się niewątpliwie w dużym stopniu Grzegorz Wielki,
odnoszący się do niej z wielkim uznaniem i szerzący jej znajomość
w swoich pismach (zwł. w Dialogach).

Nie można jednak stwierdzić z całą pewnością, czy klasztory
b. istniały już w VI w.; reguła benedyktyńska przenikała do
klasztorów żeńskich (podobnie jak do męskich) powoli i początkowo
była najczęściej łączona z regułami w nich obowiązującymi;
na pocz. VII w., za przykładem męskiego opactwa
w Luxeuil, klasztor żeński zał. ok. 625, w Faremoutiers przyjął
regułę powstałą z połączenia reguły Kolumbana z regułą
benedyktyńską (Regula ad virgines, PL 88,1053-1070), stając się
wzorem dla innych klasztorów w państwie Franków, np.:
w Jouarre, Remiremont, Soissons, Chelles, Paryżu;

ok. 640
Donat, opracowując regułę dla mniszek w Besançon (Regula
ad virgines, PL 87,273-298) oparł się głównie na regule benedyktyńskiej oraz — w mniejszym stopniu — na regule Cezarego
z Arles i Kolumbana; regułę Donata przyjęły m.in. klasztory
w Royat, Marsac, Beaumont i Chamalières, zał. 654-676.
Klasztory b. były autonomiczne, podlegały jurysdykcji miejscowych
bpów;

mniszki oddawały się modlitwie, zwł. liturg.,
lekturze Pisma św. i dzieł ojców Kościoła oraz pracy ręcznej;
prawie przy każdym klasztorze istniała szkoła dla dziewcząt;
najbardziej znane to Faremoutiers, Chelles i Jouarre; wychowywane
w nich księżniczki anglosaskie niejednokrotnie wstępowały
potem do zakonu;

po powrocie do ojczyzny zakładały
klasztory oparte na regułach, z którymi zaznajomiły się w klasztorach
w państwie Franków; reguła benedyktyńska zdobyła
przewagę w klasztorach ang. głównie dzięki mnichom benedyktyńskim,
którzy po 596 prowadzili działalność mis. wśród Anglosasów;
do najważniejszych fundacji b. w Anglii w VII w. należą
klasztory w Wimbome, Kent (630), Barking (650), Whitby,
Ely i Coldingham (673). Mniszki anglosaskie odznaczały się
wysokim poziomem kultury umysłowej ;

współpracowały z mnichami,
którzy na przełomie VII i VIII w. podjęli akcję nawracania
Germanów; z klasztorów ang. (zwł. z Wimborne) przybywały
b. do klasztorów zakładanych w środk. Niemczech przez
Bonifacego (Winfryda) w Tauberbischofsheim i Schornsheim,
pozostających pod kierunkiem Lioby, oraz w Kitzingen
i Ochsenfurt — pod kierunkiem Tekli;

klasztory te były ośrodkami
formacji duchowej mniszek tubylczych i przyszłych opatek
dla nowych klasztorów; mniszki przepisywały i iluminowały
rpsy, prowadziły szkoły, opiekowały się chorymi, wspierały ubogich.
Klasztory b. zakładali także uczniowie Bonifacego, np.
Wunibald ok. 748 w Heidenheim.

W VII-IX w. zostały założone liczne klasztory b. także we
Włoszech, zwł. w Lombardii (po nawróceniu Longobardów na
katolicyzm), w Rzymie, Piumarola, Neapolu i Benewencie.

W Hiszpanii pierwszy klasztor b. został zał. 807 w Barcelonie.
W IX-X w. najazdy normańskie, arab. i węg. doprowadziły
klasztory b. do ruiny; wiele z nich przestało istnieć (w Anglii
ocalał tylko klasztor w Barking), inne przeżywały głęboki kryzys,
co niejednokrotnie powodowało przekształcanie ich w domy kanoniczek świeckich.

2. Reformy monastyczne — dokonywane od X w. w
opactwach męskich oddziaływały także na klasztory żeńskie,
które powracały do pierwotnej obserwancji; niektóre domy kanoniczek świeckich pod wpływem postanowień synodalnych
(zwł. synodu 1059 w Rzymie i 1148 w Reims) adaptowały
regułę benedyktyńską.

Odnowie życia zak. towarzyszył wzrost liczebny klasztorów
b., np. we Francji w X-XTI w. liczba opactw b. wzrosła z 10
do 40 (nie licząc uzależnionych od nich przeoratów), w Niemczech
z 20 do 100. W Anglii odrodzenie życia zak. nastąpiło
po 1066 (-> Anglia I C); do poł. XIV w. powstało tam 80
klasztorów b. (12 opactw i 68 przeoratów).

W końcu X w. pojawiły się klasztory b. w Czechach (pierwsze
opactwo ufundował 987 w Pradze książę Bolesław II Pobożny),
w XI w. w krajach skand., w Dalmacji i Palestynie,
w XII w. na Islandii i w Polsce (-> benedyktynki III 1). Począwszy
od XI w. klasztory b. były niejednokrotnie zakładane
przez opatów kongr. benedyktyńskich; ok. 1061 Hugon I z Cluny
założył opactwo b. w Marcigny, pozostające w całkowitej
zależności od Cluny;

wkrótce we Francji, Anglii, Hiszpanii
i Włoszech założono dalsze klasztory b. podlegające jurysdykcji
opactwa Cluny; zał. ok. 1075 przez Roberta z Molesmes klasztor
benedyktyński w Molesmes był prawdopodobnie początkowo
-> klasztorem podwójnym;

1113 mniszki z Molesmes zostały
przeniesione do Jully (dziś Jully-les-Nonnains); założyły one
następnie 8 przeoratów, z których 2 uzyskały rangę opactw:
Crisenon 1137 i Andecy 1259; klasztory te, podobnie jak
w kongr. kluniackiej, podlegały jurysdykcji opata z Molesmes;
postanowienia generalnych kapituł kongregacji obowiązywały
także w klasztorach żeńskich;

nieco in. układ zależności miała
kongr. Fontevrault, w której mnisi i mniszki podlegali opatce.
Klasztory mniszek z zasady jednak szukały oparcia w kongr.
męskich, przyjmowały ich obserwancję, choć nie zawsze uzyskiwały
inkorporację do odpowiednich kongr. (np. obserwancję
kluniacka zachowywały liczne klasztory b. nie należące do tej
kongr.);

powstałe w XI-XII w. we Włoszech kongr. benedyktyńskie
o tendencjach eremickich i kontemplacyjnych miały
także odgałęzienia żeńskie: kamedułki, walombrozjanki;
w końcu XI i w XII w. wiele niem. klasztorów b. przyjęło
obserwancję -> Hirsau. W XII w. liczne klasztory b. w różnych
państwach (Francja, Niemcy, Włochy, Hiszpania) przyjęły obserwancję
cysterską (-> cysterki); do zak. cystersów zostały inkorporowane
dopiero na pocz. XIII w.;

klasztory b. przyjmowały
także obserwancję późniejszych kongr. benedyktyńskich:
od XIII w. -> sylwestrynów, od XIV w. -» oliwetanów, benedyktynów
klaustralnych w Hiszpanii, od XV w. kongr. bursfeldzkiej
w Niemczech i kasyneńskiej we Włoszech ( -> benedyktyni
I Q. W XVI w. poniosły b. znaczne straty; pod wpływem
reformacji upadły ich klasztory w Niemczech, Danii i krajach
skand., jak też w Anglii po utworzeniu 1534 anglik. Kościoła.

3. Okres po reformacji — Odnowa życia zak. dokonana
pod wpływem uchwał Soboru Tryd. przejawiła się u b.
w reformie klasztorów zmierzającej do przywrócenia ścisłej klauzury,
karności i pogłębienia życia wewnętrznego mniszek oraz
w tworzeniu własnych kongr. ;

reformy klasztorów b. były przeprowadzane pod kierunkiem benedyktynów oraz kapucynów
i jezuitów; do ich realizacji przystąpiły najpierw klasztory franc,
gdzie ważną rolę odegrała Marie de Beauvillier, ksieni opactwa
na Montmartre w Paryżu, które stało się ośrodkiem reformy
klasztorów b. we Francji;

z opactwa tego wyszły reformatorki
i założycielki nowych klasztorów, np. Marguerite d'Arbouze
(zm. 1626), ksieni opactwa Val-de-Grâce; konstytucje tego opactwa
przyjęły liczne klasztory b., m.in. w Etival, Malnoue, Arrhes,
Calais, Rouen; ważnymi ośrodkami reform były także opactwa
b. w Jouarre, Faremoutiers, Chelles, Lyonie i Reims.
W XVII w. utworzono we Francji 2 kongregacje b.;

1617
Antoinette d'Orléans-Longueville (zm. 1618), wspomagana przez
kapucyna F.J. Le Clerca du Tremblay, założyła w Poitiers
klasztor b. surowej obserwancji, który stał się ośrodkiem centralistycznej kongregacji B. od MB Kalwaryjskiej (Moniales
Bénédictines de Notre-Dame du Calvaire), odznaczającej
się kultem męki Chrystusa i 7 Boleści MB, zatwierdzonej 1621
przez pap. Grzegorza XV; mniszki zajmowały się także nauczaniem
młodzieży; ok. 1789 do kongr. należało 20 klasztorów.

W 1653 Catherine de Bar (zm. 1698) założyła w Paryżu klasztor
B. od Nieustającej Adoracji Najśw. Sakramentu (Les Bénédictines
de l'Adoration Perpétuelle du Saint Sacrement), zatwierdzony
1661 przez pap. Aleksandra VII;

zgodnie z konstytucjami
ułożonymi przez założycielkę przy pomocy maurynów
mniszki składały specjalny ślub trwania w nieustającej adoracji Najśw. Sakramentu; obserwancję tę przyjęły liczne
klasztory, które utworzyły kongr. zatwierdzoną 1676 przez
pap. Innocentego XI; kongr. ta stanowi luźny związek klasztorów
zachowujących tę samą obserwancję i podlegających jurysdykcji
miejscowych bpów; klasztory tej obserwancji były zakładane
w różnych państwach, także w Polsce (-» benedyktynki
III 1).

W Hiszpanii zreformowana 1592 kongr. benedyktynów
klaustralnych zajęła się także reformą podległych jej klasztorów
b., które otrzymały własne konstytucje zatwierdzone 1615.
Angielskie b., które po 1534 przebywały w klasztorach we
Francji i Niderlandach, pod koniec XVI i w XVII w. zakładały
tam własne klasztory, np. 1599 w Brukseli, 1623 w Cambrai,
1624 w Gandawie, 1651 w Paryżu, 1652 w Boulogne,
nast. w Dunkierce, Pontoise.

Odrestaurowane zostały również
klasztory w Niemczech, które w większości uzyskały agregację
do kongr. męskich (-» benedyktyni I Q. Wielkich strat doznały
b. pod koniec XVIII i w XIX w.; 1782 ces. Józef II skasował
klasztory b. w Austrii, Czechach i na Węgrzech z wyjątkiem
tych, które zajmowały się nauczaniem i pielęgnowaniem
chorych; we Francji większość klasztorów zniesiono 1792
podczas rewolucji (ocalały tylko nieliczne, np. w Poitiers,
Lisieux); na pocz. XIX w. przeprowadzono także kasaty b.
w Niemczech i Włoszech.

4. Odnowa — Już w końcu XVIII w. mniszki ang., które
po wybuchu rewolucji franc, powróciły z klasztorów franc,
i niderl. do ojczyzny, założyły tam kilka klasztorów b. (np.
1794 w Oulton i Winchester, skąd 1857 b. przeniosły się do
East Bergholt k. Colchester, 1795 w Hammersmith - przeniesiony
1863 do Teignmouth); w XIX w. mimo zdarzających się
jeszcze kasat (w Hiszpanii 1820 i 1835, w Portugalii 1834, we
Włoszech zwł. 1866, w Niemczech w okresie -» Kulturkampfu)
nastąpiło odrodzenie i dynamiczny rozwój klasztorów oraz
kongregacji b.

We Francji Thérèse de Bavoz (zm. 1838) założyła
1814 klasztor b. w Pradines, którego konstytucje zatwierdziła
1830 Stolica Apost.; obserwancję tegoż klasztoru przyjęły
1831 b., które przetrwały okres rewolucji i 1824 osiedliły się
w Rochette, a nast. 6 innych klasztorów;

utworzyły one kongregację
B. od Serca Maryi (Bénédictines du Saint Coeur
de Marie) o charakterze ekspiacyjnym; do 1904 mniszki prowadziły
pensjonaty dla dziewcząt; obecnie organizują rekolekcje
zamknięte dla dziewcząt; 1950 kongr. liczyła 291 mniszek,
83 konwerski i 39 nowicjuszek.

W 1828 wznowiona została
we Francji kongregacja B. od MB Kalwaryjskiej; 1972 należało
do niej 5 klasztorów, w których było 141 zakonnic.

Na
pocz. XIX w., głównie dzięki klasztorowi warsz., wznowiona
została we Francji również kongregacja B. od Nieustającej
Adoracji Najśw. Sakramentu; klasztory tej obserwancji
były nast. zakładane w Holandii, Belgii, Anglii, Niemczech,
a przede wszystkim we Włoszech, gdzie 1944 utworzyły federację
(Benedettine dell'Adorazione Perpetua del Santissimo
Sacramento), do której 1965 należało 38 klasztorów (1949
klasztor mediolański założył swój przeorat w Lujan, Argentyna).

W 1868 P. Guéranger założył w Solesmes opactwo b. pod
wezw. św. Cecylii, dla którego także zredagował konstytucję;
opactwo podlegało jurysdykcji opata benedyktyńskiej kongr.
solezmeńskiej i miało charakter ściśle kontemplacyjny;

mniszki
zajmowały się głównie modlitwą liturg., nie angażując się w żadną
działalność zewn. ; obserwancję tę przyjęły nast. inne klasztory
nie tylko franc, ale także ang., hiszp., belg., niem., pol. i hol.
(niektóre z nich, w tym 1 w Kanadzie, zostały włączone do
kongr. solezmeńskiej); klasztory niem. tej obserwancji uzyskały
inkorporację do (wzorującej się na solezmeńskiej) kongr. beurońskiej
( -+ benedyktyni I D);

mnisi z kongr. beurońskiej założyli m.in. 1888 klasztor b. w Pradze, 1904 w Eibingen, 1908
w Herstelle (Niemcy). W Belgii benedyktyni z klasztoru w Maredsous założyli 1891 klasztor b. w Maredret, który wraz
z zależnymi od siebie klasztorami belg. i przeoratami w Portugalii,
Angoli i Algierii został włączony do kongr. belgijskiej;
klasztory pol. utworzyły 1933 własną kongr. (-> benedyktynki III 1).

Ponadto w różnych państwach eur. oraz w Ameryce,
Australii i na Filipinach były zakładane klasztory b., które nie
wchodząc w żadne związki z innymi klasztorami, podlegały
najczęściej jurysdykcji miejscowych bpów (ok. 1933 było 159
takich klasztorów) lub opatów benedyktyńskich. Ogółem ok.
1956 były 234 klasztory b. z 8857 mniszkami, z tego 198 klasztorów
z 7203 mniszkami podlegało jurysdykcji miejscowych bpów.

II. SIOSTRY — W XIX i XX w. powstały (zwł. w Stanach
Zjedn.) liczne domy, kongr. i zgrom, sióstr b. zajmujących się
różnorodną działalnością zewnętrzną. Do najważniejszych na
prawie pap. należą:

1. Kongregacja św. Scholastyki (Benedictine Sisters of the
Congregation of St. Scholastic), zał. 1922 w Stanach Zjedn.,
zatwierdzona 1930 przez Stolicę Apost.; siostry zajmują się
nauczaniem; ok. 1934 prowadziły 152 szkoły z 28 734 uczniami;
1972 do kongr. należały 22 domy z 2085 siostrami.

2. Kongregacja św. Gertrudy Wielkiej (Benedictine
Sisters of the Congregation of St. Gertrude the Great), powstała
w Stanach Zjedn., zatwierdzona 1937 przez Stolicę Apost.;
siostry prowadzą szkoły, szpitale, sierocińce i domy starców;
1972 do kongr. należały 194 domy, w których było 1977 sióstr.

3. Kongregacja św. Benedykta (Benedictine Sisters of the
Congregation of St. Benedict), powstała w Stanach Zjedn.,
zatwierdzona 1956 przez Stolicę Apost.; siostry prowadzą
szkoły i pracują w szpitalach; 1972 do kongr. należało 55 domów
i 1936 sióstr.

4. B. od Nieustającej Adoracji (Benedictine Sisters
of Perpetual Adoration), zał. 1875 w Stanach Zjedn. (Conception
stan Missouri) przez b. z Maria-Rickenbach (—> adoratorki 9);
kongr. została eryg. 1925; ma charakter kontemplacyjny; zasadniczym
celem jest nieustająca adoracja Najśw. Sakramentu;
siostry zajmują się także tłumaczeniem i wydawaniem dzieł
rei., szyją i haftują szaty liturg.; 1972 posiadały 6 domów,
główny w Saint Louis (Missouri), i 251 sióstr.

5. B. m i s j o n a r k i z Tutzing (Missions-Benediktinerinnen von
Tutzing), zał. 1885 w Reichenbach (Bawaria); 1887 przeniesione
do Sankt Ottilien, a 1904 do Tutzing, gdzie otworzyły dom macierzysty; zatwierdzone zostały 1924 przez Stolicę Apost.;
zajmują się działalnością mis., współpracując z benedyktynami
z kongr. św. Otylii, prowadzą szkoły, szpitale, domy rekolekcyjne;
mają domy w Brazylii, Korei, Japonii, na Filipinach
i w Stanach Zjedn.; od 1953 dom gen. znajduje się w Grottaferrata
k. Rzymu; 1972 miały 89 domów i 1441 sióstr.

6. Oblatki służebnice ubogich (Servantes des Pauvres
d'Angers, Oblates de Saint-Benoît), zał. 1874 w Angers (Francja),
zatwierdzone 1928 przez Stolicę Apost.; zajmują się pielęgnowaniem
ubogich chorych w ich domach; założyły placówki
także w Belgii i Anglii; 1972 miały 21 domów i 304 siostry.

7. A d o r a t o r k i Najśw. Serca Jezusowego z Montmartre
(-» adoratorki 4).

8. B. Matki Bożej Opatrzności (Benedettine di Nostra
Signora della Provvidenza), zał. po 1826 w Pawii, zatwierdzone
1937 przez Stolicę Apost.; zajmują się wychowywaniem młodzieży,
zwł. ubogich dziewcząt; prowadzą schroniska, szkoły,
pracownie; 1972 posiadały 31 domów i 231 sióstr.

9. B. od Boskiej Opatrzności (Benedettine della Divina
Provvidenza), zał. 1855 w Voghera (Włochy), zatwierdzone
1935 przez Stolicę Apost.; zajmują się wychowywaniem ubogich
dzieci, prowadzą przedszkola, szkoły, szpitale; 1972 posiadały
75 domów i 457 sióstr.

Ponadto istnieją we Włoszech b. od Pryscylli (Benedettine di
Priscilla) — 1972 miały 3 domy i 44 siostry, i b. od św. Gertrudy
(Benedettine di Santa Gertrude) — 1972 miały 11 domów i 118 sióstr; w Belgii b. misjonarki od Królowej Apostołów (Zusters
Benedictinessen, Missionarissen van de Koningin der Apostolen)
— 1972 posiadały 14 domów i 245 sióstr; w Szwajcarii — oliwetanki—
b. z Heiligkreuz k. Cham (Olivetaner—Benediktinerinnen
in Heiligkreuz bei Cham) — 1972 miały 9 domów i 473 siostry.

Na prawie diec. istnieją w Stanach Zjedn. siostry oliwetanki,
zał. 1887 w Pocahontas (stan Arkansas, od 1897 dom macierzysty
w Jonesboro) przez b. od Nieustającej Adoracji, 1893
agregowane do kongr. benedyktynów oliwetanów; 1964 liczyły
175 sióstr; w Belgii — oblatki od św. Benedykta, zał. 1893 w Heverlee
k. Lowanium; w Australii — siostry od Dobrego Samarytanina,
zał. 1857; w RFN — siostry od św. Lioby, zał. 1927;
w Polsce benedyktynki (III 2).

Ponadto w in. państwach
(np. Francja, Portugalia, Szwajcaria, Węgry, Włochy, Kanada)
erygowano domy sióstr b.; ogółem 1956 na prawie diec. istniało
ok. 45 domów b., w których było 3115 sióstr; 2 domy (w Au —
Szwajcaria oraz w RamseyStany Zjedn.) podlegały jurysdykcji
opatów benedyktyńskich.

Od XV w. istnieją nadto b. oblatki (tzw. Oblate di S. Francesca
Romana in Tor de'Specchi), zał. 1425 w Rzymie przez -» Franciszkę Rzymiankę, agregowane do benedyktynów oliwetanów,
zatwierdzone 1433 przez pap. Eugeniusza IV; składają
tylko przyrzeczenia; zajmują się głównie pielęgnowaniem chorych,
wspomagają ubogich; 1972 miały 2 domy i 35 sióstr.

 

G.F. Browne, The Importance of Women tn Anglo-Saxon Times, Lo 1919; S. Hilpisch, Aus deutschen Frauenklöstern, B 1931; Ph. Hofmeister, Die Verfassung der Kongregation der B, vom Kalvarienberg, SMGB 50 (1932) 249-277; tenże, Die Verfassung der Bursfelder Kongregation, SMGB 53 (1935) 37-102; S. Hilpisch, Geschichte der B., Sankt Ottilien 1951; Schmitz VII; Sancti patrlarchae Benedicti familiae confederatae, R 1965; AnPont 1973; G. Lunardii, DIP I 1222-1246.

 

III. W POLSCE

1. Mniszki — Pierwszy znany klasztor b.
założono w końcu XII w. w Trzebotowie (Pomorze Zach.,
dziś Altentreptow, NRD), skąd ok. poł. XIII w. przeniesiono go
do Wierzchnej (Verchen, Meklemburgia).

W XIII w. powstały
dalsze fundacje: ok. 1228 w Staniątkach, ok. 1277 w Kołobrzegu,
a w końcu XIII w. w Gubinie i Lubomierzu na Śląsku;
ponadto w XIII-XIV w. założono klasztory mniszek obserwancji
benedyktyńsko-cysterskiej (zw. cysterkami lub benedyktynkami) :
przed 1267 w Chełmnie, przed 1311 w Toruniu i 1349 w Królewcu.
Na pocz. XIV w. powstał klasztor b. w Strzegomiu i ok.
1377 w Legnicy.

Klasztory b. pozostawały pod jurysdykcją miejscowych bpów
z wyjątkiem klasztoru w Staniątkach, podlegającego jurysdykcji
opata tynieckiego; mniszki oddawały się modlitwie liturg. oraz
pracy, głównie pedagog, (wychowywanie i kształcenie dziewcząt).

Reformacja spowodowała upadek klasztorów b.; nastąpiło
rozluźnienie obserwancji oraz zmniejszenie się liczby mniszek;
klasztor chełmiński, mający przed reformacją dużą liczbę
mniszek, 1550 — 78 opustoszał zupełnie (zamieszkały w nim
4 franciszkanki z Gniezna);

to samo stało się z klasztorem toruńskim;
po 1566 w granicach Polski znalazł się podupadły już
klasztor w Rydze (zał. ok. 1185), gdzie przetrwały tylko do 1591.
Klasztor chełmiński od 1579 stał się ośrodkiem dynamicznej
reformy b., którą podjęła M. Mortęska; zostawszy ksienią tego
klasztoru, zaprowadziła w nim ścisłą obserwancję benedyktyńską.

Wzrósł napływ powołań (prawdopodobnie Mortęska przyjęła
osobiście ponad 200 profesji), co pozwoliło na zakładanie nowych
i reformowanie starych klasztorów: mniszki z Chełmna obsadziły
i zreformowały 1579-82 klasztor w Toruniu i 1589 w Żarnowcu
oraz założyły klasztory: 1591 w Nieświeżu, 1602 w Bysławku
(Pomorze), 1608 w Poznaniu, 1611 w Jarosławiu, 1615
w Sandomierzu i 1624 w Sierpcu; klasztor we Lwowie, zał.
1596, nawiązał 1608 ściślejszą łączność z Chełmnem;

mniszki
z Torunia założyły klasztory: 1623 w Drohiczynie, 1627 w Radomiu,
1628 w Łomży i 1631 w Grudziądzu, natomiast mniszki
z Nieświeża: 1616 w Wilnie, 1634 w Mińsku, 1640 w Orszy (ok.
1682 złączony z konwentem mińskim), 1643 w Krożach i Smoleńsku,
skąd konwent został przeniesiony 1648 do Słonimia,
1650 w Kownie; mniszki z Jarosławia założyły 1626 klasztor
w Przemyślu. Mortęska dążyła do połączenia tych wszystkich klasztorów w jedną centr, kongregację ze wspólnym nowicjatem ;

celem utrzymania jednolitej obserwancji i duchowości we wszystkich
klasztorach gałęzi chełmińskiej opracowała nowe konstytucje,
które zatwierdził 1605 pap. Klemens VIII, oraz założyła
1616 w Poznaniu studium (1618 przeniesione do Torunia)
dla kapelanów b., powierzając jego kierownictwo jezuitom.

Za cel w formacji b. stawiano stałe zjednoczenie z Bogiem,
podkreślano obowiązek modlitwy liturg. i posłuszeństwa, wprowadzono tzw. renowację, czyli powtórny nowicjat, złagodzono
posty, dostosowano odzież do warunków klimatycznych; mniszki
zgodnie z -> benedyktyńską regułą oddawały się modlitwie
i pracy, głównie artyst. (haftowanie szat kośc, przepisywanie
i zdobienie ksiąg liturg). oraz pedagog, (prowadziły internaty
i szkoły dla dziewcząt).

Nie zdołano jednak zaprowadzić jedności
organizacyjnej, której stanowczo przeciwstawiał się klasztor
toruński, nie chcący uznać zwierzchnictwa Chełmna. Klasztory
zachowały autonomię oraz własne nowicjaty, podlegały jurysdykcji
miejscowych bpów; utrzymywały jednak między sobą
kontakty, współpracowały i służyły sobie pomocą, zachowały
jednolitą obserwancję i duchowość. Obserwancji chełmińskiej
nie przyjął klasztor w Staniątkach, który 1643 założył przeorat
w Krakowie przy kościele św. Scholastyki.

W 1688 powstał we
Lwowie klasztor b. obrządku ormiańskiego.
Królowa Maria Kazimiera sprowadziła 1687 z Francji do
Warszawy b. od Nieustającej Adoracji Najśw. Sakramentu
(w Polsce zw. sakramentkami).

W 1719 wojewoda smoleński
Franciszek Cetner ufundował im drugi klasztor, we Lwowie.
Mniszki obok nieustającej adoracji Najśw. Sakramentu prowadziły
pensje dla dziewcząt; nadto opiekowały się Arcybractwem
Nieustającej Adoracji Najśw. Sakramentu, zał. w Warszawie
(-> adoracja Najśw. Sakramentu II 3).

Po rozbiorach Polski większość klasztorów b. gałęzi chełmińskiej
została skasowana przez władze zaborcze (jedynie klasztor
radomski skasowały 1810 władze kośc. — były w nim wówczas
tylko 4 mniszki, które przeniesiono do Sandomierza).

W zaborze austr. 1780 skasowany został klasztor w Jarosławiu;
klasztory we Lwowie i Przemyślu przetrwały jako zgrom, szkolne.
W zaborze prus. skasowano 1821 klasztor chełmiński, a nast.
1833 w Toruniu, 1834 w Żarnowcu i Poznaniu, 1836 w Bysławku
i Grudziądzu.

W zaborze ros. (na Litwie) akcja kasacyjna
rozpoczęła się później; ostatecznie 1850 skasowano klasztory
w Krożach i Słonimiu, 1856 w Drohiczynie, 1871 w Mińsku,
1877 w Nieświeżu; przetrwały tylko klasztory w Wilnie i Kownie,
gdzie po ogłoszeniu 1905 ukazu tolerancyjnego otwarto
nowicjat; klasztor wileński, w którym 1910 było już tylko 5
mniszek, został zasilony przez mniszki ze Starnatele, które zaprowadziły tam własną obserwancję.

W Królestwie Pol. kasacie
uległy klasztory: 1896 w Sierpcu i 1903 w Sandomierzu (ten
ostatni decyzją władz kośc); mniszki z tych klasztorów zostały
umieszczone w Łomży. Okres rozbiorów i kasat przetrwały tylko
4 klasztory gałęzi chełmińskiej, tj. lwowski, wil., łomżyński
i przem., oraz klasztor w Staniątkach i b. ormiańskich we Lwowie;
1920 b. ze Staniątek wznowiły klasztor w Nieświeżu.

Ernest Vykoukal (opat klasztoru Emaus w Pradze) mianowany
przez Stolicę Apost. wizytatorem klasztorów b. w Polsce, utworzył
z nich 1933 kongr. (wzorowaną na beurońskiej) Niepokalanego
Poczęcia NMP; po 1945 b. wileńskie objęły klasztor
w Żarnowcu, nieświeskie w Sierpcu i Drohiczynie, a lwowskie
w Krzeszowie (Śląsk). B. ormiańskie zostały przeniesione 1946
ze Lwowa do Lubinia (k. Kościana), a 1958 do Wołowa (Śląsk);
utraciły swój orm. charakter i 1961 przyłączyły się do kongr.
Niepokalanego Poczęcia NMP.

W 1965 do kongr. tej należało
9 klasztorów; opactwa w Krzeszowie, Łomży, Przemyślu,
Staniątkach i Żarnowcu oraz przeoraty w Drohiczynie,
Sierpcu, Wołowie i Łazach (k. Krakowa), w których były
203 zakonnice; poszczególne klasztory zachowały autonomię
i własne nowicjaty; na czele kongr. stoi ksieni prezeska, wybierana
przez kapitułę gen., która odbywa się co 6 lat.

Klasztory b. od Nieustającej Adoracji Najśw. Sakramentu
w Warszawie i Lwowie również przetrwały okres rozbiorów; mimo zamknięcia 1864 przez rząd ros. nowicjatu i pensjonatu
w klasztorze warsz., 1905 było tam jeszcze 15 zakonnic, we
Lwowie zaś 27; w czasie powstania warsz. 1944 został zniszczony
klasztor i zginęło 35 b. ; 1946 mniszki rozpoczęły odbudowę
klasztoru; liczny napływ powołań pozwolił na założenie 1959
klasztoru w Siedlcach.

Mniszki ze Lwowa przeniosły się 1946
na Śląsk i osiedliły się w Pławnikowicach k. Gliwic, a 1956
założyły klasztor w Bardzie; 1962 klasztory b. sakramentek
utworzyły federację, w której 1965 było 107 zakonnic.

2. Zgromadzenia — W Polsce istnieją także 3 zgromadzenia
b. na prawie diecezjalnym.

° misjonarki, zgrom, sióstr misjonarek św. Benedykta
(Congregatio Sororum Missionariarum sancti Benedicti), zał.
1917 w Białej Cerkwi k. Kijowa przez benedyktynkę klauzurową
Jadwigę Kuleszę (zm. 1931) dla wychowywania oraz ksztatcenia
dzieci i młodzieży, zwł. opuszczonej (katechizacja i prowadzenie
szkół, przedszkoli, sierocińców, burs itp.); przeniesione
1920 do Łucka (Wołyń); zatwierdzone 30 XII 1928 przez bpa
łuckiego A. Szelążka.

W 1939 zgrom, liczyło 5 domów i 50 sióstr;
po 1945 przesiedlone z terenów wsch., założyło domy w kilku
diecezjach pol.; dom macierzysty przeniesiono do Kwidzyna
(diec warmińska); 1962 agregowane do benedyktynów; 1972
były 173 siostry w 18 domach (1 dom w Stanach Zjedn.).

° siostry Matki Bożej Loretańskiej (Congregatio
Sororum Beatae Mariae Virginis Lauretanae) -> loretanki-
-benedyktynki.

° s a m a r y t a n k i , zgrom, sióstr benedyktynek-samarytanek
Krzyża Chrystusowego (Congregatio Sororum Benedictinarum-
-Samaritanarum a Cruce Christi), zał. 6 I 1926 w Warszawie
przez Jadwigę Wincentę Jaroszewską (zm. 1937), zatwierdzone
przez kard. A. Kakowskiego 8 XII 1932.

Celem zgrom, jest
opieka nad dziećmi i młodzieżą umysłowo upośledzoną i moralnie
zaniedbaną, nad więźniami i ich rodzinami oraz chorymi
w szpitalach; najwięcej wysiłku włożyło zgrom, w prowadzenie
zakładów dla dzieci umysłowo upośledzonych, stosując własny
system wychowania. W 1966 zgrom, posiadało 9 domów (główny
w Niegowie k. Wyszkowa) i 198 sióstr, opiekowało się
715 dziećmi umysłowo upośledzonymi.

 

Regula świętego ojca Benedykta... Lb 1635 ; J. Gajkowski, B. sandomierskie, Sd 1917; Kronika b. chełmińskich (wyd. W. Szoldrski), PI 1934; Pisma ascetyczno-mistyczne b. reformy chełmińskiej (wyd. Karol Górski), Pz 1937; K. Kłoczowska, Wychowanie dziewcząt w klasztorach Panien B. w Polsce od końca XVI do polowy XVIII w., Lb 1951 (mps. Biblioteka w Żarnowcu); M. Chmielewska, Ostatnie karty historii klasztoru b. w Żarnowcu, Żarnowiec 1956 (mps, Biblioteka w Żarnowcu); J. Bar, Polskie zakony, PK 4(1961) 500-506; K. Górski, Od religijności do mistyki, Lb 1962, I 70-99; W. Szoldrski, B. od Nieustającej Adoracji (sakramentki) w Warszawie 1687-1960, NP 19(1964) 125-148; Sancti Patriarchae Benedicti Familtae Confoederatae, R 1965, 464,503; S. Szymański, Klasztor i kościół sióstr b. w Radomiu, Lubiń 1965 (mps, Biblioteka w Żarnowcu); K. Górski, Zofia Dulska ksieni toruńska i jej spór z Magdaleną Mortęska ksienią chełmińską o reformę zakonu, NP 25(1966) 155-178; J. Kłoczowski, Zakony na ziemiach polskich w wiekach średnich, KwP I 392,482-484; J. Bar, Początki zgromadzenia sióstr b. samarytanek, PK 10(1967) z. 1-2, 142-192; R.M. Wiśniecka, Zgromadzenie Sióstr Misjonarek Świętego Benedykta i jego działalność w latach 1917-1945, Lb 1968 (mpsBKUL); E. Janicka-Olczakowa, Zakony żeńskie w Polsce, KwP II 742-747; K. Górski, Matka Mortęska, Kr 1971; A. Borkowska, Dzieje fundacji b. w Orszy, Żarnowiec 1973 (mpsBOSB).

Podobne prace

Do góry