Ocena brak

BENEDYKTYNI, Zakon św. Benedykta, Ordo Sancti Benedicti (OSB) - SZTUKA

Autor /Mirogniew Dodano /06.06.2012

Ogólnikowe sformułowania reguły benedyktyńskiej,
że mnich za zgodą opata może wykonywać znane
sobie rzemiosła, w powiązaniu z potrzebami liturg.,
życiem klauzurowym i zapleczem gosp. opactwa, umożliwiło
b. uprawianie twórczości artystycznej.

Sztuka b. rozwijała
się w ramach stylów eur., wyróżniając się monumentalnymi
założeniami oraz wyrafinowaną dekoracją; b. wpływali decydująco
na powstawanie nowych form i nowych struktur od pocz.
VIII do XII w.

Wybitnymi mecenasami sztuki w tym okresie
byli opaci: Hugon z Cluny, Wilhelm z Volpiano, Lanfranc,
Godehard z Hildesheim, Dezydery z Monte Cassino ( -> Wiktor
III pap.), Suger z Saint-Denis.

Najwybitniejszym osiągnięciem b. w dziedzinie architektury
było stworzenie w VIII-IX w. koncepcji zespołu monastycznego
na planie czworoboku (pergaminowy plan przechowywany w
opactwie Sankt Gallen, z ok. 820), wg którego budowano opactwa;
np. część zajmował kościół na planie podłużnym, po jego
pd. stronie znajdował się czworoboczny wirydarz otoczony
krużgankami, przylegającymi do zabudowań konwentualnych;

w skrzydle wsch. (od strony kościoła) na parterze mieściła się
zakrystia, kapitularz, przejście do ogrodu i schody oraz ogrzewalnia
bądź fraternia i latryny, a na piętrze dormitorium;
w skrzydle pd. (zwykle parterowym) mieściły się refektarz
i kuchnia; w zach. znajdowało się główne wejście z furtą oraz
magazyny, a na piętrze nowicjat lub pomieszczenie dla gości:
pn. część krużganku przylegała bezpośrednio do kościoła.

Zespół
ten, objęty klauzurą, stanowił najistotniejszą część klasztoru.
W dużych opactwach wznoszono ponadto na pn. od kościoła
mieszkanie opata, po zach. stronie szpital, hospicjum oraz budynki
opackie, od pn. — spichrze, piekarnie, młyn itp., od
wsch. — warzywnik, winnice, obory i cmentarz.

Teren opactwa
bywał obwarowany, u jego stóp lokowały się zwykle wieś lub
miasto, a wokół rozciągały się ziemie klasztorne.
Najważniejszą budowlą opactwa był kościół, który w wyniku
dostosowywania jego form do wymogów liturg. ulegał ciągłym
modyfikacjom. W początkowym okresie wzorem dla kościoła
b. była bazylika wczesnochrześc. (kościół na Monte Cassino,
zbudowany po 717).

W dobie karolińskiej w krajach na pn. od
Alp wprowadzono w kościołach założenie 2-chórowe (Fulda),
masyw zach. (Saint-Riquier, Korbeja), fasadę 2-wieżową (St.
Germain w Auxerre). W architekturze ottońskiej pojawiły się nadto połączenia masywu zach. z chórem zach. (Reichenau-
-Mittelzell, Essen); chór wsch. wznoszono zazwyczaj nad halową
kryptą na rzucie kwadratu (Limburg, Nivelles) lub trójliścia
(kościół NMP na Kapitolu w Kolonii); wsch. część kościoła
otrzymywała akcenty wieżowe (kościół św. Maksymiliana
w Trewirze).

Budowlą stanowiącą syntezę poprzednich
osiągnięć jest kościół opactwa św. Michała w Hildesheim
z 3-nawowym korpusem zakończonym 2 chórami, z których
każdy poprzedzony był transeptem z emporami; nowością było
zastosowanie skrzyżowania transeptów z nawą główną, zmiennego
systemu podpór między nawami oraz stworzenie kapitelu
kostkowego.

Motyw empor w transepcie z kościoła w Hildesheim
zastosowano w pierwotnej budowli katedry wawelskiej
(ok. 1020); zabytkiem nawiązującym do niewielkich ottońskich
kościołów benedyktyńskich jest kościół opactwa w Mogilnie
z 2. poł. XI w., zbudowany pierwotnie jako 3-nawowa bazylika
z transeptem wyposażonym w 2 apsydiole, z 2 chórami i 2 kryptami,
nadto chór zach. zakończony wieżą.

Równolegle do sztuki
ottońskiej rozwijała się w pd. Europie tzw. pierwsza sztuka rom.,
rozpowszechniająca typ niewielkiej bazyliki sklepionej, beztranseptowej, zakończonej chórem 3-apsydowym (Saint-Martin
w Canigou, Saint-Michel w Cuxa).

Przełomową rolę w architekturze odegrały kościoły burgundzkie,
w których połączono tradycję architektury póżnokarolińskiej
z doświadczeniami pierwszej sztuki romańskiej.

Typowym
przykładem był kościół zw. Cluny II (poświęcony 981
przez opata Majóla), w którym na tradycyjnym planie bazyliki
(z niskim transeptem i chórem zamkniętym 3 apsydami z przedsionkiem, zakończonym wieżami) wkomponowano — pomiędzy
transeptem a apsydami — prezbiterium z 2 flankującymi kaplicami;
nadto przy końcu ścian transeptu wsch. znajdowały się
2 apsydy i wejście do 2 pomieszczeń, tzw. krypt, przylegających
z 2 stron do kaplic prezbiterium (przeznaczonych na prywatną
modlitwę mnichów). Chór i nawy boczne, a od ok. 1000 również
nawa główna, były sklepione. Przedsionek zach. (3-nawowy
i 3-przęsłowy, określany jako Galilea) mieścił ostatnią stację
procesji.

Ponieważ rozplanowanie kościoła najbardziej odpowiadało
założeniom ideowym i liturgicznym b., Cluny II stało
się wzorem dla kościołów b. poddanych reformie -> kluniackiej
(La Charité-sur-Loire, Payerne, Romainmótier) oraz normandzkich
(Bernay, Caen, Mont-Saint-Michel) i ang. (Canterbury).
W Niemczech jego formy przejął kościół w Hirsau, a nast.
wiele in. kościołów tej kongregacji.

Z tradycji pierwszej sztuki
rom. (prawdopodobnie z wpływami kluniackimi) wywodzi się
grupa kościołów b. na Węgrzech i w Słowacji, powstałych od
końca Xl do XIII w. ; były to 3-nawowe bazyliki bez transeptu,
z prostymi chórami 3-apsydowymi bez krypty i z 2 wieżami
na fasadzie (np. Beňadik nad Hronem, Somogyvár, Diakovce);
bazyliką tego samego typu był także kościół opactwa św. Piotra
w Tyńcu, wzniesiony w końcu XI w.

W związku z koniecznością powiększania kościoła w Cluny
opat Hugon przystąpił 1088 do budowy nowej świątyni, zw.
Cluny III (zniszczonej 1811, zachowane pd. ramię transeptu),
największego do XVII w. kościoła chrześcijaństwa zachodniego.

Budowla ta, której chór poświęcono 1095, a całość 1130, wykorzystywała wszystkie dotychczasowe zdobycze architektury
rom. wzbogacone o nowe elementy; 5-nawowy i 13-przęsłowy
korpus wyposażono w 2 transepty wsch., których każde ramię
otwierało się ku 2 apsydom, nawy przesklepiono kolebkowo
z zastosowaniem łuku ostrego, a ok. 1125-30 (po częściowym
zawaleniu) dodano łuki oporowe; chór otrzymał półkoliste obejście
z wieńcem kaplic (na wzór chóru w kościele St. Martin
w Tours z ok. 1000, rozpowszechnionego w XI w. przez b.);

od zach. wzniesiono 5-przęsłowy narteks, we wnętrzu zastosowano
układ 3-kondygnacyjny : arkady, ślepe tryforium i okna
oraz kanelowane pilastry; budowla miała 6 wież. Ze względu
na zbyt wielkie założenie kościoła Cluny III przyjmowane były
jako wzór jedynie jego poszczególne elementy;

widoczne jest to
zwł. w kościołach burgundzkich (np. Paray-le-Monial, La Charité-
sur-Loire, Notre-Dame w Beaune, Autun) oraz w katedrach franc, z XIII w., które zachowały najistotniejsze cechy Cluny III :
5-nawową bazylikę, chór z wieńcem kaplic, 3-kondygnacyjny
podział nawy głównej z triforiami i łukami oporowymi, wspierającymi
sklepienia.

B. kluniaccy wspólnie z -> kanonikami regularnymi stworzyli
również w XI w. typ kościoła pielgrzymkowego; była to wielka,
3- lub 5-nawowa bazylika z 3-nawowym transeptem, chór miał
obejście z wieńcem kaplic, a fasada była 2-wieżowa, nad nawami
bocznymi korpusu i transeptu umieszczano empory. Ze
znanych 5 kościołów zachowały się 3 z 2. poł. XI w. (St. Foy
w Conques, St. Sernin w Tuluzie oraz kanonicki kościół pod
wezw. św. Jakuba z Kompostelli, budowany z inicjatywy opata
Hugona z Cluny).

Układ transeptów kościoła pielgrzymkowego
zastosowano w katedrach franc, z XIII w.
Na przełomie XI i XII w. b. anglo-normandzcy i pn.wł.
wprowadzili do sklepień krzyżowych żebra (Durham, Caen,
Lessay, Mediolan) oraz system podpór jeszcze o charakterze
romańskim.

Przełomowym wydarzeniem dla rozwoju sztuki była
przebudowa 1133 karolińskiej bazyliki w Saint-Denis przez opata
Sugera, która zapoczątkowała styl got.: w sklepieniach nowego
chóru zastosowano konstrukcję krzyżowo-żebrową, wspierając
ją takim systemem podpór, który zneutralizował mur i pozwolił
na przeprucie go dużymi otworami okiennymi, w których
zastosowano witraże. System ten był największym, samodzielnym
i twórczym wkładem b. w rozwój sztuki europejskiej.

Ok. 1100 w budowlach rom. zaczęto stosować bogatą dekorację
rzeźbiarską na kapitelach kościołów i krużgankach, portalach,
często na całych fasadach o kompozycjach figuralnych.

Na tympanonach pojawiła się tematyka apokalipt. (wizje sądu
ostatecznego z ogromną postacią Chrystusa). Ogólna koncepcja
i ikonografia tych cykli wywodzi się z Cluny (kapitele chóru
z przedstawieniami tonów muzyki, cnót, pór roku i rzek rajskich);
najstarsze zespoły powstały w kościołach opactwa St.
Sernin w Tuluzie (Chrystus i aniołowie w obejściu, tympanony)
i Moissac (krużganek i portal).

W XII w. Cluny wpłynęło na
rozwój rzeźby monumentalnej w kościołach na drogach pielgrzymkowych do Kompostelli (Vézelay, Autun, Conques, Beaulieu-
sur-Dordogne, Tuluza, Silos). Końcową fazę rozwoju rzeźby
rom. stanowią portale fasady zach. opactwa Saint-Denis
z nowym programem ikonograficznym, zawierającym m.in. znaki
zodiaku, prace na poszczególne miesiące, oraz portal król.
(statues, colonnes); portale, będące koncepcją Sugera, zapoczątkowały wielkie programy ikonograficzne katedr gotyckich.

W
Polsce z tego okresu zachowało się 8 połówek i 4 całe kapitele
pochodzące z krużganku klasztornego w Tyńcu z ok. 1100, pokryte
dekoracją roślinną i plecionkową oraz w jednym wypadku
z motywem ptaków (forma i styl tych rzeźb wskazuje na
warsztat pn.wł.);

na związki te wskazują również relikty z opactwa
św. Wincentego na Ołbinie we Wrocławiu z końca XII w.,
np. tympanon ze sceną Zdjęcia z Krzyża na awersie i z Zaśnięciem
na rewersie (obecnie w Muzeum Śląskim we Wrocławiu),
oraz portal z bogato zdobionymi kolumnami i archiwoltami
w kościele św. Marii Magdaleny we Wrocławiu.

Zdobienie wnętrz polichromią rozpoczyna się już w okresie
karolińskim; zachowały się malowidła w krypcie kościołów St.
Germain w Auxerre, św. Maksymiana w Trewirze oraz w kościołach
w Moutier i Malíes Venosta w Alpach Wł.

Ze sztuki
ottońskiej zachował się wielki cykl malarski w kościele św. Jerzego
w Reichenau-Oberzell, związany z tamtejszą szkołą malarstwa
miniaturowego. Prawdopodobnie w końcu XI w. powstała
na Monte Cassino benedyktyńska szkoła malarstwa monumentalnego, nawiązująca do wzorów bizant., której dziełem
była dekoracja (nie zachowana) miejscowej bazyliki, przebudowanej
1070 za opata Dezyderego.

Zachowała się, wzorowana
zapewne na kasyneńskiej, dekoracja malarska w kościele S. Angelo
w Fromis k. Kapui. Ośrodek na Monte Cassino prawdopodobnie
przyczynił się do rozwoju szkoły malarstwa monumentalnego
w Cluny III, ulegającej wpływom malarstwa wł.
i bizant. ; szkoła ta stosowała ciemnoniebieskie tło, bogatą gamę
barwną (malowidła w kaplicy Berzé-la-Ville oraz w transepcie kościoła St. Chef).

Związek sztuki b. z tzw. drugą szkołą rom.
malarstwa franc, nie jest wyjaśniony, chociaż największe dzieło
tej szkoły zdobi wnętrze kościoła w Saint-Savin.
Jedną z ważnych gałęzi sztuki b. było malarstwo książkowe,
chociaż ich skryptoria klasztorne nie wytworzyły jednolitej szkoły;
malarstwo to miało własne tradycje artystyczne.

Skryptoria
b. z czasów karolińskich produkowały księgi dla cesarza i dostojników
państw, oraz na użytek własnego opactwa. Iluminatorstwo
tego okresu cechował dekoracyjny styl przejęty ze sztuki
merowińskiej i anglosaskiej (Ewangeliarz Godeskalka) lub też
nawrót do iluzjonizmu (Ewangeliarz koronacyjny Karola Wielkiego).

Na uwagę zasługują również skryptoria w Reims (Psałterz
utrechcki oraz Ewangeliarz Ebbona), Tours (Ewangeliarz
Lotara), Metz (Sakramentarz Drogona), Sankt Gallen (Psałterz
Folcharda), Korbei i Saint-Denis (w jednym z nich powstał
Codex aureus z opactwa św. Emmerama w Ratyzbonie). W
okresie ottońskim malarstwo to nawiązywało do tradycji karolińskich,
a także późnego antyku i sztuki bizantyjskiej.

Najsłynniejsza
była szkoła w Reichenau (2 Ewangeliarze Ottona III,
Perykopy Henryka II, Apokalipsa z Bambergi); głośne były
także szkoły: trewirska (w której działał mistrz Registrum Gregoru),
kolońska (Kodeks Hildy, Sakramentarz tyniecki z 2. poł.
XI w.), moguncka (Perykopy Ottona III), ratyzbońska (Kodeks
Uty, Ewangeliarz z Emmeram z Biblioteki Kapitulnej Katedry
Krak. z pocz. XH w.). Okres rom. cechuje ujednolicenie stylu;
obok skryptoriów z czasów ottońskich powstawały nowe;

w Anglii
— szkoły w Winchester i Canterbury, na terenie dzisiejszej
Belgii — w Stavelot (Biblia ze Stavelot), w Saint-Bertin (Psałterz
zdobiony przez opata Odberta), w Saint-Amand-les-Eaux opactwo
Saint-Martin, w Burgundii — Cluny oraz Saint-Benigne
w Dijon (Biblia z Saint-Benigne), nadto we Francji opactwa
Saint-Martial w Limoges (ok. 100 rpsów zachowanych w Bibliothèque
Nationale w Paryżu), Saint-Germain-des-Prés i Saint-
-Martin-des-Champs w Paryżu (Kronika z Saint-Martin-des-
-Champś), Saint-Denis.

Na południu rozwijała się szkoła franko-
-hispano-arabska (Apokalipsa z Saint-Sever); w Hiszpanii opactwo
w Ripoli (Biblia z Ripoli).

Na terenie Włoch działała szkoła
na Monte Cassino, która za opata Dezyderego (1058-87) przeżywała
swój okres szczytowy (Vita sancti Benedict, ozdobiona
przez mnicha Leona). Od Xni w. skryptoria b. podupadły
poza ośrodkiem w Saint-Denis, aktywnym do XIV w.
Na terenie wielkich opactw często mieściły się pracownie
złotnicze.

Najbardziej znane z nich działały w opactwach Saint-
-Martial w Limoges, Saint-Foy w Conques, Saint-Denis i św.
Pantaleona w Kolonii. Skromnym fragmentem rzemiosła artyst.
z opactwa tynieckiego są odnalezione w grobach opackich
z XI w. : złoty kielich podróżny i patena oraz 2 pastorały (kościany
i brązowy z ażurowym nodusem).

Wyrazem kultywowania
kunsztu malarskiego i rzemiosła artyst. w klasztorach b.
jest podręcznik technologiczny z XII w. Theophili presbyteři
et monachi diversarum artium schedula (Teofila kapłana i zakonnika
o sztukach rozmaitych ksiąg troje, Kr 1880).

W okresie gotyku powstało znacznie mniej kościołów i klasztorów,
najczęściej przebudowywano dawne; pozbawione cech
nowatorskich, wyróżniają się przesadnością dekoracji. Na uwagę
zasługują m.in. kościoły we Francji: St. Ouen w Rouen,
La Chaise-Dieu w diec. Le Puy, nawa kościoła Saint-Denis,
chór i zabudowania opactwa w Mont-Saint-Michel ;

w Niemczech
— halowy kościół w Herford; w Belgii — kościół św.
Jakuba w Liège. Dużą aktywność wykazali b. w Anglii (refektarz
w Chester, dom opacki w Much Wenlock i Muchelney,
kościoły w Canterbury, Westminster, Worcester i in.). W okresie
reformacji twórczość artyst. kontynuowali głównie b. włoscy
(przebudowa artium i portyku na Monte Cassino).

Budowle b. z XVII i XVIII w. cechuje okazałość i przepych
zarówno w architekturze, jak i wystroju wnętrza. W opactwach
obok kościoła i zabudowań konwentualnych powstawały nowe
pawilony pełniące funkcje pałaców opackich lub mieszczące
apartamenty recepcyjne, książęce czy ces., biblioteki i sale
do studiów.

Do najważniejszych budowli należą w RFN — Fulda, Wiblingen, Ottobeuron, Weltenburg, Neresheim; w
Szwajcarii — Muri, Einsiedeln, Sankt Gallen; w Austrii —
Melk, Altenburg; we Włoszech — nowy kościół na Monte
Cassino; w Polsce przebudowywano Tyniec, Lubiń k. Kościana
i Sieciechów k. Kozienic; we Francji dominowały tradycje klasyczne
(Val-de-Grâce w Paryżu), a największą aktywność okazali
-> mauryni.

Mauryni zmieniali założenia średniow., modyfikując
układ klasztoru, np. wspólną sypialnię zamieniono
na cele, wyodrębniono bibliotekę, poszczególne budynki wznoszono
wokół dziedzińców, powstawały długie fasady, których
środek akcentował ryzalit z balkonem, zwieńczony trójkątnym
szczytem (Fleury, Pontlevoy k. Blois, Vendôme, Saint-Denis,
Bec, opactwo St. Ouen w Rouen);

w opactwie Saint-Germain-
-des-Prés w Paryżu mieściło się biuro studiów, które kontrolowało
i zatwierdzało projekty; b. mieli swoich architektów,
z których najbardziej znany jest Guillaume de la Tremblay. Od
końca XVIII w. budowle b. w Europie Środk. cechuje styl
klasycystyczny.

Po 1768 P.M. dTxnard wykonał projekt opactwa
Sankt Blasien (Schwarzwald), w którym kościół o formach
rotundy był flankowany dziedzińcami: wsch., grupującym pomieszczenia klauzurowe mnichów, i zach. z budynkami pałacu
opackiego; całość stanowi olbrzymi czworobok, którego fasadę
akcentuje w środku portyk kościoła.

Od końca XVIII w. nastąpił
upadek twórczości b. w Europie, związany głównie z kasatami
zakonów. W XIX w. wznoszono opactwa w stylach
hist. (Buckfast, Downside, Maredsous, kolegium św. Anzelma
w Rzymie).

W XX w. wyróżnił się Paul Bellot, tworzący w cegle
współcz. architekturę monastyczną. W XIX i XX w. światową
sławę uzyskała szkoła malarska w -> Beuron (4). Na
pocz. XX w. na wzór Beuron nowa szkoła malarstwa rei. powstała
w opactwie św. Anzelma w Manchester (Stany Zjedn.).

 

E. Lefèvre-Pontalis, Les plans des églises romanes bénédictines. Bulletin monumental 76(1912) 439-485; A. Kingsley Porter, Romanesque Sculpture of the Pilgrimage Road, Bs 1923; K. Beyerle, Dle Kunst der Abtei Reichenau I-II, Mn 1925-26; H. Sedlmayer, Österreichische Barockarchitektur, W 1930 (passim); J. Evans, Monastic Life at Cluny, Lo 1931; B. Lieb, Ottobeuren und dle Barockarchitektur Ostschwabens, Au 1933; A.W. Clapham, English Romanesque Architecture after the Conquest, Ox 1934; J. Evans. The Romanesque Architecture of the Order of Cluny, C 1938; J. Hubert, L'art pré-roman, P 1938; E. Lehmann, Der frühe deutsche Kirchenbau, B 1938; K.J. Conant, The Third Church at Cluny, w: Medieval Studies in Memory of Kingsley Porter, C 1939, II 327-357; W. Weisbach, Religiöse Reform und mittelalterliche Kunst, Z 1945; M. Aubert, La sculpture française au moyen-âge, P 1946; K.J. Conant, Benedictine Contribution to Church Architecture, Latrobe 1947; A. Schrippers, RDK I 236-266; L. Coletti, ECat II 1226-1232; Schmitz II, VI (passim); J. Evans, Cluniac Art of the Romanesque Period, C 1950; tenże. L'iconographie clunlsienne, w: A Cluny, Congrès Scientifique, Di 1950,44-50; P. Deschamps, M. Thibout, La peinture murale en France. Le haut moyenâge et l'époque romane, P 1951 ; H. Reinhardt, Der karolinglsche Klosterplan von Sankt Gallen, Sankt Gallen 1952; N. Lieb, Barockkirchen zwischen Donau und Alpen, Mn 1953; Y. Christ, Abbayes de France, P 1955; D. Knowles, Cistercians and Cluniacs, the Controversy between St. Bernard and Peter the Venerable, Ox 1955; E. Gall, Dome und Klosterkirchen am Rhein, Mn 1956; A. Grabar, C. Nordenfalk, La peinture romane du XIe au XIIIe siècle, G 1958 ; L. Gródecki, L'architecture ottonienne, P 1958; J. Förmige, L'abbaye royale de Saint-Denis, P 1960; L. Gródecki, Guillaume de Volpiano et l'expansion clunisienne. Bulletin du Centre International d'Etudes Romanes (1961) z. 2, 21-31; M. Durliat, L'art roman en Espagne, P 1962; M. Eschapasse, L'architecture bénédictine en Europe, P 1963 (bibliogr.); C. Heitz, Recherches sur les rapports entre architecture et liturgie à l'époque carolingienne, P 1963; Z. S wiechowski, Budownictwo romańskie w Polsce, Wr 1963 (passim); K. Żurowska, Zagadnienie transeptu pierwszej katedry wawelskiej, ZNUJ 56 (1965) z. 2, 19-27; G. Entz, L'architecture et la sculpture hongroises à l'époque romane dans leurs rapports avec l'Europe, CahCM 9(1966) 1-11, 209-219; A.J. Rusconi, Monte Cassino, Monte Cassino [brw] ; K. Józefowiczówna, Druga faza stylu romańskiego, w: Dzieje Wielkopolski, Pz 1969, I 219-222; K.J. Conant, Medieval Cluny. Renewed Study of the Monastery's Buildings, RBen 81 (1971) 60-66; DSP I (passim); L. Kalinowski, Zabytki rzeźby romańskiej w opactwie tynieckim, FHA 6-7(1971) 137-173; tenże, Przedmioty liturgiczne znalezione w grobach opatów tynieckich, FHA 6-7(1971) 175-207; E. Panofsky, Suger, opat Saint-Denis, w: Studia z historii sztuki, Wwa 1971, 66-94; K. Żurowska, Działalność architektoniczna b. w Wielkopolsce w drugiej polowie XI w., FHA 6-7(1971) 121-135; tenże. Romański kościół opactwa b. w Tyńcu, FHA 6-7 (1971) 49-119; E. Zaramella, DIP I 1336-1339.

Podobne prace

Do góry