Ocena brak

Béla Bartók

Autor /kama02 Dodano /17.04.2012

W kompozycjach Béli Bartóka widoczne są wpływy wielu twórców dwudziestego wieku. Mieszają się one z indywidualnym stylem kompozytora, który zasłynął jako piewca muzyki ludowej.

Béla Bartók urodził się 25 marca 1881 roku w miejscowości Nagyszentmiklós, na południowo-wschodnich kresach Węgier (dziś Rumunia). Ojciec Bartóka, który był dyrektorem miejscowej szkoły rolniczej, zmarł gdy chłopiec miał zaledwie siedem lat. Aby utrzymać dwójkę dzieci, matka zmuszona była pracować jako nauczycielka w pobliskich szkołach wiejskich. Dzięki heroicznemu wysiłkowi matki, Bartók miał możliwość rozwinąć swój talent muzyczny. Pierwszy poważny koncert dał na imprezie charytatywnej już w wieku jedenastu lat.

Początki kariery

Drzwi do prawdziwej kariery otworzyły się przed młodym muzykiem dopiero, gdy pani Bartók wraz z dziećmi przeprowadziła się do Bratysławy, gdzie Bela pobierał lekcje gry na fortepianie i studiował harmonię kompozycji. Tam też zaprzyjaźnił się z innym muzykiem, Erno Dohnanyi. W późniejszych latach rozpoczął studia na budapeszteńskiej Akademii Muzycznej, gdzie cieszył się opinią nadzwyczaj utalentowanego pianisty. Na pewien czas porzucił komponowanie, jednak w roku 1902, gdy usłyszał wykonanie utworu Ryszarda Straussa, Also Sprach Zarathustra, znów obudziła się w nim dusza kompozytora. Większość węgierskich twórców przyjęła ten awangardowy utwór z niechęcią. Bartók jednak był zachwycony: „Jestem jak porażony. Ta muzyka wyrwała mnie z letargu".

W roku 1904 Bartók odniósł w Budapeszcie oszałamiający sukces wykonaniem swego poematu symfonicznego Kossuth, napisanego pod wpływem muzyki Ryszarda Straussa. Przyczyny popularności dzieła należy jednak upatry wać nie w jego walorach muzycznych, lecz w pełnej patriotyzmu warstwie tekstowej. Utwór jest nie tylko hymnem na cześć rewolucyjnego przywódcy z roku 1848, wyraża także nadzieje narodowe Węgrów. Znajduje się tam szereg elementów antyaustriackich, włącznie z parodią hymnu narodowego. Z drugiej strony Bartok, będąc człowiekiem spokojnym i niekonfliktowym brzydził się skandalem. Nie odpowiadała mu także rola fanatycznego nacjonalisty.

Bartók nie miał osobowości gwiazdy scenicznej, pomimo to z powodzeniem koncertował jako pianista w kraju i za granicą. Wojaże zagraniczne pochłaniały cały jego czas i energię, dlatego też zdecydował zmienić styl życia i przyjął posadę profesora fortepianu w Akademii Muzycznej w Budapeszcie, gdzie pracował w latach 1907-1934. Byl utalentowanym nauczycielem, a czas poza zajęciami poświęcał komponowaniu oraz zgłębianiu swych zainteresowań związanych z muzyką ludową.

Muzyka ludowa

Béla Bartók po raz pierwszy zetknął się z muzyką ludową w roku 1907 poprzez znajomość z innym młodym węgierskim kompozytorem - Zoltanem Kodaly. Dzięki niemu artysta zdał sobie sprawę, że twórcy interesują się przede wszystkim muzyką cygańską, podczas gdy olbrzymia część kulturalnej spuścizny rdzennych chłopów węgierskich odchodzi w zapomnienie. Przez wiele następnych lat Bartók spędzał wszystkie wakacje w najbardziej oddalonych zakątkach Węgier, gdzie przetrwała stara tradycja, nagrywając ludowe piosenki na prymitywnym fonografie Edisona. Jego badania objęły także (ku oburzeniu nacjonalistów węgierskich) tradycje chłopów rumuńskich, słowackich, serbskochorwackich, arabskich i tureckich. Po wielu latach Bela Bartok prowadził podobne badania w Ameryce Północnej.

Sporządzenie zapisu nutowego i klasyfikacja tysięcy nagranych pieśni była ogromnym przedsięwzięciem. Już samo wydanie ich w wielotomowej antologii zapewniłoby Bartókowi miejsce w historii muzyki. Warto zauważyć, iż na początku dwudziestego wieku Bartók nie był jedynym badaczem muzyki ludowej w Europie. Podobnego zadania podjął się w Oskar Kolberg (1814-90), twórca podstaw etnografii polskiej.

Muzyka sceniczna

Muzyka ludowa wywarta znaczący wpływ na kompozycje samego Bartóka, inspirując go do tworzenia oryginalnych linii melodycznych i harmonii. Na początku stulecia kompozytor czerpał także z twórczości Claude'a Debussy'ego, co znalazło wyraz w utworze na kwartet smyczkowy z 1908 r. Węgierscy krytycy odnosili się do awangardowych trendów w muzyce z wyraźną niechęcią, więc zarówno Bartók, jak i Kodaly nie mieli szans na dotarcie ze swą muzyką do szerokiej publiczności. Również za granicą twórczość obu kompozytorów nie cieszyła się popularnością. Gdy w roku 1911 opera budapeszteńska nie zgodziła się na wystawienie nowego dzieła Bartoka Zamek Sinobrodego, rozżalony kompozytor postanowił pisać muzykę wyłącznie „do szuflady".

Pierwsza wojna światowa (1914-1918) zmieniła porządek polityczny Europy. Cesarstwo Austro-Węgierskie przestało istnieć i Węgry odzyskały niepodległość. Czasy powojenne były dla Bartóka okresem intensywnej pracy twórczej. Zanim poświęcił się głównie muzyce orkiestrowej i kameralnej, napisał jeszcze dwa utwory przeznaczone na scenę. Balet Drewniany książę, którego premiera miała miejsce w Budapeszcie w roku 1917, niespodziewanie okazał się wielkim sukcesem. Zachęciło to dyrekcję do wystawienia odrzuconej przed laty opery Zamek Sinobrodego. Kolejny utwór sceniczny Bartóka - pantomima Cudowny Mandaryn - musiał czekać na swoją premierę aż do roku 1926, zaś przedstawienie premierowe było jednocześnie ostatnim.

W ten sposób zakończyła się kariera sceniczna Beli Bartoka. Wszystkie trzy dzieła są ze sobą powiązane i mogłyby być wystawione razem, jako jedno wielkie przedstawienie. W Zamku Sinobrodego widoczne są wpływy opery Debussy'ego Peleas i Melizanda oraz odniesienia do symbolizmu.

Ukochana Sinobrodego penetruje najgłębiej skrywane zakątki duszy męża, cierpliwie otwiera kolejne drzwi, lecz wciąż nie udaje jej się go zrozumieć. Libretto Drewnianego księcia zostało oparte na baśni, w której miłość i poświęcenie są w stanie pokonać wszelkie przeszkody. Cudowny Mandaryn także opowiada o miłości trudnej, lecz również zwycięskiej. O niepowodzeniu tego przedstawienia zadecydował prawdopodobnie kontrowersyjny dobór bohaterów - głównymi postaciami dramatu są bowiem gangsterzy i prostytutki.

Koncerty

We wczesnych latach dwudziestych Bartók zafascynowany był nowoczesnymi technikami kompozycji Arnolda Schónberga, co zaowocowało częstym stosowaniem dysonansu. Artysta jednak nigdy nie zdecydował się na skomponowanie dzieła całkowicie atonalnego, zachowując swój indywidualny, bogaty w kolorystykę dźwiękową styl. Do najbardziej udanych zalicza się jego 6 kwartetów smyczkowych (1908-1939J, utwór zatytułowany Muzyka na instrumenty smyczkowe, perkusję i czelestę (1936), dwa koncerty fortepianowe oraz chorał Cantata Profunda (1930).

W latach trzydziestych Bartók z niepokojem obserwował rosnące wpływy działaczy nazistowskich w Niemczech oraz wyraźne sympatie pronazistow-skie we własnym kraju. Zabronił wykonywania swych utworów w Niemczech, nie mógł jednak opuścić Węgier i zostawić starej matki. Dopiero po jej śmierci, w grudniu 1939 roku, rozpoczął starania o wyjazd do Stanów Zjednoczonych. Kilka miesięcy później, w październiku 1940 roku, wyruszył za ocean. W Ameryce poszczęściło mu się -zaproszono go na gościnne wykłady na Uniwersytecie Columbia, gdzie został także zatrudniony przy opracowywaniu wielkiej antologii ludowych pieśni jugosłowiańskich.

Bartók zawsze był osobą o wątłym zdrowiu, więc, gdy zachorował na białaczkę, jego kondycja natychmiast uległa znacznemu pogorszeniu. W tym samym czasie wzrosło zainteresowanie jego twórczością i zewsząd zaczęły napływać zamówienia na nowe kompozycje. Artysta zdołał jeszcze napisać Koncert na orkiestrę (1944) i III Koncert fortepianowy (1945). Béla Bartók zmarł 26 września 1945 roku, w trakcie pracy nad następnym dziełem - Koncertem na altówkę.

Podobne prace

Do góry