Ocena brak

BEHAWIORYZM

Autor /Alpinian Dodano /05.06.2012

(ang. behavior lub behaviour, zachowanie
się), Początkowo kierunek psychol., związany z nazwiskiem
Johna B. Watsona (1878-1958), głoszący, iż psychologia
jest nauką o zachowaniu się zwierząt i ludzi wykluczającą ze
swych badań wszelkie zjawiska psych. ; obecnie (zwł. w krajach
anglosaskich) psychologia oparta na metodach obiektywnych,
nieintrospekcyjnych.

1. Klasyczny — głosił od 1913 Watson. Wysuwał on nową
koncepcję psychologii, ograniczającą sposób badań wyłącznie
do metod obiektywnych, tzn. badań nad intersubiektywnie
obserwowalnym zachowaniem się zwierząt i ludzi, a odrzucającą
-> introspekcję jako metodę nienaukową.

Przeprowadził
radykalną krytykę pojęcia ->-świadomości; domagał się wyrugowania
z języka psychologii wszelkich terminów o charakterze
introspekcyjno-świadomościowym, takich jak: wrażenie, spostrzeżenie, obraz, pragnienie, cel, myślenie, emocja, wola, gdyż
wszystkie je uważał za nazwy puste.

Odrzuciwszy pojęcie świadomości
i metodę introspekcji, twierdził, że przedmiotem psychologii
może być wyłącznie zachowanie się zwierząt i ludzi,
ściślej: zależności między bodźcami (S) a reakcjami (R); stąd
schemat S-R stał się symbolem b. klasycznego.

Watson, traktując
system nerwowy wyłącznie jako przekaźnik impulsów od
receptorów do efektorów, sądził, że behawiorysta, znając bodźce,
potrafi przewidzieć reakcje, i odwrotnie: znając reakcje,
może określić charakter bodźców, które je wywołały. Nie sprecyzował
ściśle, co rozumiał przez termin „świadomość".

Negując
istnienie świadomości, miał prawdopodobnie na myśli nie
same jej zjawiska, lecz duszę jako ich substancjalną przyczynę,
lub chciał powiedzieć, że to, co nazywamy świadomością, nie
ma w sobie nic odrębnego, samodzielnego, aktywnego, że jest
tylko odzwierciedleniem przez organizm przedmiotów z otaczającego
środowiska.

Źródła intelektualne, z których wyrósł b., tkwią w ewolucjonizmie
Ch. Darwina, w ówczesnych badaniach zoopsychol.
(CL. Morgan, J. Loeb, E.L. Thorndike i in.), w badaniach
fizjologów ros. W.M. Biechtieriewa, a zwł. I.P. Pawłowa, oraz
w pozytywistycznej koncepcji nauki. U podstaw b. tkwią założenia
natury epistemologicznej i ontologicznej.

B. we wszelkich
postaciach opiera się na tezie skrajnego empiryzmu, wg
której tylko doświadczenie zewn. dostarcza wiedzy rzetelnej,
nie istnieje natomiast doświadczenie wewn., za pomocą którego
można coś wiedzieć bezpośrednio o swojej świadomości. Watson
i wielu jego następców przyjmowało wyraźnie lub w sposób
pośredni szereg założeń natury ontologicznej, z których najważniejsze są następujące:

° człowiek jest wyłącznie bioł. tworem
ewolucji (naturalizm),

° organizm zwierzęcy i ludzki jest
układem, którego wszystkie funkcje są odruchowe (mechanicyzm),

° zachowanie się zwierząt i ludzi jest ściśle zdeterminowane
przyczynowo ( -> determinizm),

° człowiek jest istotą
wyłącznie materialną; między zwierzęciem a człowiekiem nie ma
istotnej różnicy; świadomość jako kategoria bytu nie istnieje
(materialistyczny -» monizm).

W latach 30-ych w wyniku realizacji behawiorystycznego
programu badań rozwinęły się tzw. teorie uczenia się (ściślej:
teorie zachowania się), których głównymi twórcami i przedstawicielami byli: CL. Hull, E.C. Tolman, E.R. Guthrie, B.F.
Skinner, K.W. Spence, K.S. Lashley, N.E. Miller. Niezależnie
od zastrzeżeń wobec ich podstaw teorie te wzbogaciły naukę
o zachowaniu się ludzi i w pewnym sensie stały się trzonem
współcz. psychologii obiektywnej (przynajmniej amer.).

Behawiorystyczne teorie uczenia się dzielą się na 2 grupy:

° uwzględniające
jedynie proste związki bodźca i reakcji (teorie asocjacjonistyczne),

° podkreślające rolę elementów poznawczych, które pod wpływem bodźców ulegają modyfikacjom (teorie poznawcze).

2. Teleologiczny (celowościowy) — wiąże się z nazwiskiem
E.C. Tolmana, który podkreślał, że w wyjaśnianiu zachowania
się nawet zwierząt bardzo istotne jest dążenie do celu. Celowość
zachowania się organizmu polega na tym, że dąży on zawsze
do zaspokojenia określonych potrzeb. Tolman w terminologii
nieintrospekcyjnej rozszerzył koncepcję S-R, wprowadzając schemat
S-O-R. (S — stimulus, O — organismus, R — reactio).

Pogłębił
metodologicznie aparaturę pojęciową b., wprowadzając
koncepcję tzw. zmiennych pośredniczących, które oznaczały
funkcjonalne relacje między obserwowalnym zachowaniem się
organizmu a czynnikami determinującymi to zachowanie; przyczyny
determinujące zachowanie się symbolizował za pomocą
zmiennych niezależnych, samo zachowanie się — zmiennej zależnej.

Zmienne pośredniczące przebiegają nie przez zjawiska
psych., lecz przez pojęcia, które służą do formułowania hipotez
wyjaśniających związki między S a R. Tolman traktował „cel"
jako pośredniczący proces kontrolujący zachowanie się.

3. Logikalny — utrzymuje, że zadaniem psychologii jako
nauki jest badanie wzajemnych relacji log. między twierdzeniami
nauk., natomiast rozważania na temat stosunku tych twierdzeń
do rzeczywistości pozajęzykowej stanowią problemy pozorne.

Wg C G . Hempla b. logikalny nie zajmuje się samym
istnieniem lub nieistnieniem desygnatów takich nazw, jak:
umysł, uczucie, wolne działanie; nazwy takie stanowią jedynie
skróty twierdzeń fizykalnych; wszelkie sensowne, tzn. w zasadzie
weryfikowane, twierdzenia psychol. można przetłumaczyć
na zdania, które zawierają wyłącznie terminy dające się sprowadzić
do języka fizyki.

4. Operacjonistyczny — głosił przede wszystkim B.F.
Skinner. Wg niego zadaniem psychologii jest stwierdzenie korelacji
między obserwacjami; zmienne pośredniczące mają sens
tylko jako twory symboliczne albo funkcjonalne wyrażenia danych
obserwacyjnych i ich interrelacji.

Pojęcia psychol. nie odtwarzają
doświadczenia, ale są tylko narzędziami, które służą
do przeprowadzenia operacji badawczych, a nie do poznania
rzeczywistości. Psychologia powinna zrezygnować z prób wyjaśniania
zachowania się organizmów, ograniczając swoje zadania
do ustalenia probabilistycznych relacji między S a R.

Psycholog
nie wyjaśnia, lecz tylko opisuje to, co obserwuje, i na
tej podstawie przewiduje, jakie prawdopodobnie będą reakcje
organizmu w odpowiedzi na prezentację określonych bodźców.
Wnętrze organizmu (zwierzęcia, człowieka) jest „czarną skrzynką",
znane są tylko wejścia (S) i wyjścia (R), nie jest natomiast
znane to, co się dzieje w jej wnętrzu.

5. Fizjologiczny — utrzymuje, że odpowiednikami zmiennych
pośredniczących są określone procesy neurofizjologiczne
(stanowisko redukcjonistyczne, np. D.O. Hebb, K.S. Lashley)
lub inne, dające się do nich sprowadzić (mimo albo wbrew
zgłaszanym deklaracjom metateoretycznym o charakterze antyredukcjonistycznym, np. CL. Hull).

Niektórzy behawioryści
utrzymują, że natura zmiennych pośredniczących (procesów
wewn.) nie jest znana, ale wprowadza się je do celów badań
nauk. ; nie są one ani prawdziwe, ani fałszywe, lecz tylko mniej
lub bardziej operatywne w wyjaśnianiu prawidłowości zachowania
się-człowieka (np. Ch.E. Osgood posługuje się terminami:
„emocja", „obraz", „proces mediacyjny", programowo unikając
interpretacji ontologicznej).

B. wywarł też wpływ na socjologię, propagując redukcję zjawisk
społ. do zachowań indywidualnych, obiektywizację metod
badawczych, eliminację z socjologii terminów pozbawionych
sensu empirycznego.

B., zwł. klasyczny, był wielokrotnie przedmiotem krytyki,
mimo to wpłynął na metodol. i treściową przebudowę psychologii,
która z nauki o zjawiskach psych., posługującej się głównie
metodami instrospekcyjnymi, stała się nauką o mechanizmach
regulujących zachowanie się człowieka. Współcześnie b.
(często tak już nie nazywany) stał się powsz., choć niejednolitym,
programem badań teor. i eksperymentalnych w psychologii.

Przyjęcie metodol. założeń b. nie jest równoznaczne z przyjęciem
którejkolwiek szczegółowej odmiany b. o charakterze
teoretycznym. Dzięki b. rozszerzyła się problematyka badawcza
i upowszechniło się w psychologii nowe rozumienie wielu problemów.

Behawioryści 2. poł. XX w. akceptują również dane
introspekcyjne wyrażone słownie, ale nie uważają ich za sprawozdanie dotyczące indywidualnych stanów psychicznych.
Współcześnie przyjmuje się, że b. nie wyjaśnia adekwatnie
wszystkich problemów dotyczących człowieka i dlatego nie
wyklucza innych postaw badawczych.

 

E.L. Thorndike, Animal Intelligence. An Experimental Study of the Associative Processes In Animals, Psychological Monographs 4(1898); J. B. Watson, Psychology as the Behaviorist Views It, Psychological Review 20(1913) 158-177; tenże, Behavior. An Introduction to Comparative Psychology, NY 1914; tenże, Psychology from the Standpoint of a Behavlortst, Ph 1919,1924*; J.P. Pawlow, Dwadcatlletnlj opyt objektlwnogo Izuczenlja wysszej nierwnoj diejatielnosti (powiedienija) żywotnych — uslownyje rtefieksy, Mwa 1923 (Dwadzieścia lat badań wyższej czynności nerwowej [zachowania się] zwierząt, Wwa 1952); J.B. Watson, Behaviorism, Ch 1925.19613 ; E.C. Tolman, Purposive Behavior in Animals and Men, N Y 1932, 19492 ; S.S. Stevens, The Operational Definition of Psychological Concepts, Psychological Review 42 (1935) 517-527; B.F. Skinner, The Behavior of Organismus, NY 1938; C.L. Hull, Principles of Behavior, NY 1943; B.F. Skinner, 77ie Operational Analysis of Psychological Terms, Psychological Review 52(1945) 270-278; K.W. Spence, The Postulates and Methods of B., Psychological Review 55(1948) 67-78; D.O. Hebb, The Organization of Behavior, NY 1949;M. Kreutz, Podstawy psychologii, Wwa 1949; G. Ryle, The Concept of Mind, Lo 1949 (Czym jest umysl?, Wwa 1970); J. Dollard, N.R. Miller, Personality and Psychotherapy. An Analysts in Terms of Learning, Thinking, and Culture, NY 1950 (Osobowość i psychoterapia. Analiza w terminach uczenia się, myślenia i kultury, Wwa 1967); C.L. Hull, Essentials of Behavior, NH 1951; E.R. Guthrie, The Psychology of Learning, NY 1952; C.L. Hull, A Behavior System, NH1952; B.F. Skinner, Science and Human Behavior, NY 1953;K.W. Spence, Behavior Theory and Conditioning, NH 1956; B.F. Skinner, Verbal Behavior, NY 1957; O.H. Mowrcr, Wyłaniająca się synteza teorii zachowania się, PsW 17 (1959) 360-374, 18 (1960) 1-15; tenże, Learning Theory and Behavior, NY 1960; J. Kozielecki, Ewolucja psychologii naukowej, SF 5 (1961) z. 2, 121-141 ; J. Reykowski, B. a psychoanaliza. Spór metodologiczny, SF 5(1961) z. 1, 101-134; W.K. Estes, Toward a Statistical Theory of Learning, w: Stimulus Sampling Theory, San Francisco 1967, 12-24; T. Tomaszewski, Problemy i kierunki współczesnej psychologii, Wwa 1968 (passim); I. Kustrzeba, Znak l znaczenie w psychologii behawiorystycznej, Wwa 1971 ; A. Stanowski, Postulaty behawioralnego ernpiryzmu terminologicznego, w: Metodologiczne problemy teorii socjologicznych, Wwa 1971, 119-134; Z. Chlewiński, Przemiany w psychologii behawiorystycznej, RF 21 (1973) z. 4. 131-151 ; M. Wetzel, Wider den soziologischen B., Das Argument 15(1973) 909-926; R.B. Nordberg, E. Zaret, Skimming Skinner. A Skeptical Sketch, Educational Theory 23 (1973) 333-342; G.L. Newsome, Instructional B., a Critique, w: Philosophy of Education, Edwardsville 1974, 336-350; K. Zamiara, Metodologiczne znaczenie sporu o status poznawczy teorii, Wwa 1974 (passim).

Podobne prace

Do góry