Ocena brak

BAROK - W PIŚMIENNICTWIE TEOLOGICZNYM

Autor /Radzim Dodano /01.06.2012

Odzwierciedla charakterystyczne dla XVII i XVIII w. zjawiska rei.
i kulturowe oraz panujące w tym okresie prądy umysłowe
(największy rozkwit piśmiennictwa teol. przypada na lata 1590-
-1650).

Okres b. otwiera odnowa zapoczątkowana w Salamance
przez F. de Vitorie, po stronie protest, natomiast twórczość Ph.
Melanchtona, koniec wyznacza po stronie kat. tzw. Cursus
wircburgensis (H. Kilber, T. Holtzklau, I. Neubauer) oraz
salzburski Cursus theologiae (A. Reding OSB, P. Mezger OSB),
po stronie protest, zaś pojawienie się -» pietyzmu.

Jakkolwiek
najpełniejszy rozkwit teol. myśli b. zaznaczył się w krajach kat.,
znalazł jednak swój wyraz także w protestantyzmie (kontynuacja
tradycji teologii scholast.) i prawosławiu (głównie w scholast.
teologii -» Akademii Mohylańskiej z Kijowa, której najbardziej
typowym przedstawicielem jest P. Mohyła).

A. TEMATYKA i SPOSÓB WYRAŻANIA MYŚLI TEOLOGICZNEJ —
Teologia b. znalazła filoz. podbudowanie głównie w scholastyce,
która od czasu rozkwitu w XIII w., mimo kryzysów, rozwijała
się nadal nieprzerwanie, znajdując zwolenników przede
wszystkim wśród jezuitów hiszp. (F. de Toledo, B. Pereira,
P. da Fonseca, F. Suarez, G. Vázquez, A. Rubio (Ruvius), R.
de Arriaga, P. Hurtado de Mendoza, F. de Oviedo);

poglądy
ich były rozpowszechnione w XVII w. prawie na wszystkich
uniwersytetach niem. i hol.; filozofia b. odzwierciedliła się
również w pismach S. Maura SJ, G Alamanniego SJ, Jana od
św. Tomasza OP, w karmelitańskim Cursus complutensis.
Cursus sangallensis C. Sfondratiego oraz Cursus philosophiae
C. Frassena.

Zarówno pod względem językowym (kwiecista łacina), jak
i metodycznym (systematyczne stosowanie metody hist.) okres
b. różni się od wcześniejszych form scholastyki; przyczyniły się
do tego nowe prądy i problemy, zwł. te, które przyniósł humanizm
oraz reformacja.

Zainteresowanie literaturą staroż.
w epoce odrodzenia pozostawiło w spuściźnie wraz z tradycją
dbałości o formę wypowiedzi zamiłowanie do tekstów, badanych
metodą filo!. ; przyczyniło się nadto do wzbogacenia tradycyjnej
myśli chrzęść, oraz powstania krytyki lit. i hist.;
człowiek epoki b., pragnąc przemyśleć swą wiarę, uciekał się
raczej do rozumowania hist, i kryt. niż do spekulatywnego.

Aby pozostać wierną swym tradycjom, a zarazem sprostać
nowym wymaganiom, teologia kat. musiała korzystać z osiągnięć
filologii i historii (okres rozkwitu - historiografii i - egzegezy
biblijnej) oraz dawać odpowiedź na twierdzenia sprzeczne z wiarą
(rozwój -» apologetyki i teologii - kontrowersyjnej).

Doniosłe znaczenie dla teol. tematyki b. miało przede wszystkim
pojecie -> Tradycji; katolicyzm, uważając się za przedstawiciela
ciągłości (w przeciwieństwie do protestantyzmu,
który nauce reformatorów nadał wartość normatywną), musiał
podjąć refleksję nad miarodajnymi źródłami, ich autentycznością
oraz interpretacją.

O ile pod względem językowym i metodol.
teologia b. ma w dużej mierze charakter tradycyjny, o tyle
pod względem treści odznacza się otwartością i gotowością przyjęcia
najbardziej nowoczesnych tez, pod warunkiem, że dadzą
się one uzgodnić z autorytetami; świadczy o tym np. szybkie
przyjęcie kopernikańskiego obrazu świata przez szkołę teol.
w Salamance; pojawiły się również liczne systemy i szkoły teol.
interpretujące w różny sposób doktrynę zawartą w tych samych
źródłach.

W okresie b. ukształtował się nowy typ wiedzy o charakterze
kryt.-filoz. i nauk., zapoczątkowany przez Leonarda
da Vinci i Galileusza, której założenia ustalił dopiero R. Descartes;
opierając się w dużej mierze na maternatyczno-przyrodniczym
poznaniu świata, kierunek ten doprowadził'stopniowo
do kryt. oceny myśli filoz. Arystotelesa — abstrakcyjnego poznania
wewn. istoty rzeczy w kategoriach bytu;

spowodowało to
konflikt ze scholastyką, ponieważ przedstawiciele nauk pozyt.
zakwestionowali wartość metody refleksji teol. i filoz., opierającej
się na interpretacji tekstów oraz uzasadnianiu tez przy pomocy
autorytetów; obrońcy scholastyki uznali to za równoznaczne
z odrzuceniem samej Tradycji jako normy teologicznej.

W teologii protest, konflikt ten nie był tak ostry dzięki powstaniu
reformowanej scholastyki kartezjańskiej oraz autorytetowi
G.W. Leibniza, który popierał nowe tendencje, równocześnie
uważając się za interpretatora Tradycji.

Z powyższych uwarunkowań i tendencji wyrosły monumentalne
osiągnięcia w teologii, otwartej na wymiar hist, oraz wzbogaconej
tradycją chrzęść., co wszystkim przejawom myśli tego
okresu nadało charakter wyraźnie teo- i chrystocentryczny.

B. PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA —

1. Wzrosła przede wszystkim
rola i znaczenie teologii kontrowersyjnej, która zajmowała
się zwł. obroną -» reguły wiary i - prymatu papiestwa
(-» Piotr Kanizjusz, S. Hozjusz, T. Stapleton, - Robert
Bellarmin, G.D. Lindan, J.D. du Perron, M. Becan, J. Gretser,
J.B. Bossuet).

W XVII-wiecznych dyskusjach z protestantami
czerpano argumenty szczególnie z patrystyki, dopóki nie pojawiły się pierwsze poważne trudności hist, lub kryt.; dążono
również do rozumowego udowodnienia nie tylko słuszności,
ale i konieczności wiary przez apologetyczne dowodzenie faktu
objawienia oraz obowiązku posłuszeństwa wobec prawdy Bożej
przekazanej Kościołowi przez Chrystusa (traktat wstępny teologii,
zw. teologią -» fundamentalną) ; zagadnienie - analizy
wiary stanowi charakterystyczną specyfikę tego okresu.

2. W teologii dogmatycznej powstały systematyczne podręczniki
poświęcone głównie traktatom o Trójcy Świętej i chrystologii,
nauce o łasce i wierze oraz zagadnieniu metod teol. (np.
M. Cano); dzięki nowoczesnemu ujęciu, wolnemu od tradycyjnej
formy komentarzy (komentarze do Sentencji średniow.
zastąpiono komentarzami do Summy teologicznej Tomasza
z Akwinu; F. Suarez 1580 pierwszy porzucił formę komentarza),
są one nie tylko przykładem owocnej kontrowersji i koegzystencji
zwalczających się systemów, ale również wciąż aktualnym
źródłem zrozumienia hist, pojęć i problemów scholastyki b.

Ważnym ośrodkiem scholastyki była Salamanka, dzięki zapoczątkowanej tam przez Vitorie odnowie teol., kontynuowanej
później przez Cana (De locis theologicis, Sal 1563), D. Sota
(uczestnik obrad Soboru Tryd. nad kwestią -» usprawiedliwienia)
oraz D. Bañeza (inicjator neotomizmu);

1631-1704
powstały w Salamance słynne karmelitańskie komentarze do
Summy teologicznej (tzw. Salmaticenses). Kierunek tomistyczny
reprezentował również komentator Summy Jan od św.
Tomasza (J. Poinsot) oraz teologowie domin.: hiszp. — D.
Alvarez, F. de Araujo, P. de Godoy, T. de Lemos; wł. — kard.
V.L. Gotti; franc. - V. de Contenson, Ch.R. Billuart i J. Gonet.

Podejmowane przez nich próby tworzenia i rozwijania pojęć
filoz. w kontekście polemiki z jezuitami i szkotystami sprawiły,
że dzieł ich nie można uważać za wyraz obiektywnej interpretacji
myśli Tomasza z Akwinu; w ich ujęciu rola teologii została
ograniczona do wyprowadzania z zasad wiary i prawd rozumu
tzw. -» konkluzji teol., co zapoczątkowało dyskusję nad zagadnieniem definiowalności tych konkluzji.

Wpływowymi
ośrodkami scholastyki b. stały się liczne koiegia jez., z własnym
1599-1773 programem studiów, zwł. w Rzymie, Dylindze,
Ingolstadt, Pradze, Wiedniu, Lowanium, Paryżu oraz w uniw.
w Evorze i Coimbrze;

do najwybitniejszych teologów jez.
należeli: L. Molina, Grzegorz z Walencji, L. Lesjusz, G. Vázquez,
D. Ruiz de Montoya, J. Martinez de Ripalda, J. de Lugo,
A. de Cienfuegos, R. de Arriaga, F. Amico. Stosując się do
układu Summy Tomasza z Akwinu, zachowywali jednocześnie
dużą swobodę, dając własne interpretacje teol. pojęcia łaski,
przeznaczenia, rzeczywistości nadprzyrodzonej.

Do tradycji
szkotystycznych nawiązywali w tym czasie m.in. L. Brancati,
C. Frassen, L. Wadding i J. Ponce. Z teologów paryskich wyróżnili
się przede wszystkim: Ph. de Gamaches, N. Ysambert
i H. de Tournely; syntezę teologii scholast. i pozyt. podał
J.B. Duhamel; do sprecyzowania -» gnozeologii teol. przyczynił
się Ch. Du Plessis d'Argentré.

Kontrowersje z protestantami,
wewn. napięcia w Kościele spowodowane sporami na temat
łaski ( molinizm, -> bajanizm, - ansenizm) oraz słabnące
zainteresowania scholastyką przyczyniły się z czasem w teologii
b. do:

° rozbudowania części pozyt. w oparciu o krytyczne
wydania tekstów patryst.,

° wyeksponowania ogólnie przyjmowanych
interpretacji (a unikania dyskutowanych przez poszczególne
szkoły zagadnień spornych).

3. B i b l i s t y k a — Scholastyce b. towarzyszył szybki rozkwit
nauk biblijnych. Uznanie przez Sobór Tryd. Wulgaty za przekład
kan. nie wstrzymało badań nad tekstami oryginalnymi
w oparciu o krytykę i historię tekstu (P. Sabatier, J. Morin,
A. Agelli, zwł. R. Simon, przeciwko któremu wystąpił J.B.
Bossuet), przy równoczesnym wykorzystaniu nauk pomocniczych,
gruntownej znajomości języka hebr. i gr. (m.in. A.
Contzen), komentarzy patryst. (B. Giustiniani) oraz historii
egzegezy (Sykstus ze Sieny, A. Possevino, J. Le Long) ; pomocne
w badaniach egzeget. były również Poliglotty (1569-72
antwerpska, 1629-45 paryska, 1657 londyńska).

Egzegezę b.
cechuje mocniejsze podkreślanie sensu literalnego tekstów bibl. (W. Estius, A. Calmet), w połączeniu jednak z sensem mor.
i mist. (m.in. C. Jansen St., J. Lorin), przy czym szczególnym
zainteresowaniem cieszyły się Pnp, Ez, Ewangelie i Ap; powstały
nie tylko komentarze na użytek życia wewn. (m.in. Korneliusza
a Lapide, posługującego się tropologia i alegorią, oraz A. Calmeta),
ale także prace egzeget.-lit., w których przodowali głównie
egzegeci hiszp., m.in. J. Maldonado (Ewangelie) oraz A. Salmerón
(NT i chrystocentryczna teologia NT).

4. W okresie b. dokonano również kryt. wydań dzieł wielu
ojców, doktorów i pisarzy Kościoła, m.in. Ireneusza (1710),
Augustyna (1679-1700), Bazylego Wielkiego (1603, 1616, 1721),
Jana z Damaszku (1603, 1712), Grzegorza z Nysy (1605), Jana
Chryzostoma (1609-36, 1718-38), Tomasza z Akwinu (1567),
Bonawentury (1587), J. Dunsa Szkota (1639), Alberta Wielkiego
(1561) oraz Anzelma z Canterbury (1675), w czym szczególnie
zasłużyli się dominikanie, jezuici, a zwł. mauryni.

5. H i s t o r i o g r a f i a kat. także wkroczyła na nową drogę
dzięki badaniu źródeł.

Monumentalne opracowania historii
Kościoła oraz piśmiennictwa kośc. tego okresu cechuje tendencja
do obrony hist, ciągłości Kościoła (C. Baronius), obszernego
przedstawiania dziejów Kościoła pierwotnego (L. d'Achery,
J. Sirmond, L.S. Tillemont, G.A. Orsi) i historii Kościoła w ogóle
(do 1414 — C. Fleury, do 1600 — Alexandre Noël) oraz dziejów
piśmiennictwa kośc. w poszczególnych krajach (m.in. F.
Ughelli, Italia sacra I-IX, R 1642-62; L.A. Muratori, Rerum
italicarum scriptores 500-1500 LXXVIII, Mi 1723-51; -+
Gallia Christiana; N. Antonio, Bibliotheca Hispaniae vêtus et
nova I-II, Ma 1783-88), na staroż. Wschodzie (G.S. Assemani)
i w całym Kościele (opracowania L.E. du Pina, R. Ceilliera oraz maurynów).

W okresie b. dokonano po raz pierwszy próby
opracowania historii dogmatów (D. Petau, L. Thomassin),
sporządzono zbiory akt soborowych (Ch. Lupus, Ph. Labbe,
G. Cossart, E. Baluze, J. Hardouin, J.D. Mansi), męczenników
i świętych (J. BoUand, 1643; J. Mabillon, 1724); historię Soboru
Tryd. opracował P.S. Pallavicino. Na uwagę zasługują
również bibliografie zakonów: franciszkanów (L. Wadding),
cystersów (Ch. de Visch, B. Tissier), dominikanów (J. Quétif,
J. Echard), karmelitów (C. de Villiers), benedyktynów (M.
Ziegelbauer) oraz augustianów (J.F. Ossinger).

6. W teologii moralnej tego okresu rozważa się nie tylko
kwestie teor., ale również praktyczne, np. spory teol. dotyczące
etyki kolonialnej i gosp. (B. de Las Casas, Vitoria). Od końca
XVI w. rozwija się -> kazuistyka, która oddalając się od wzorów
pozostawionych przez średniow. scholastyków, przy rozwiązywaniu
„kazusów" szukała zgodnego z przepisami prawnymi
wyjścia z sytuacji (szereg tez o orientacji laksystycznej potępiono
w 2. poł. XVII w.).

Moraliści tego okresu (głównie
jezuici J. Azor, T. Sanchez, A. de Coninck, P. Laymann, H.
Busenbaum, A. de Escobar y Mendoza) musieli się opowiadać
za jednym z systemów mor. : -+ probabilizmem, -> probabilioryzmem
(który zdobywa coraz więcej zwolenników) lub - ekwiprobabilizmem (Alfons Liguori początkowo wyznawał
umiarkowany probabilizm, później ekwiprobabilizm) ; równocześnie
trwała kontrowersja między -» rygoryzmem (P. Fagnani
Boni) a -> laksyzmem (J. Caramuel).

Teologia mistyczna
przeżywała również okres rozkwitu, reprezentowana głównie
przez Teresę Wielką, Jana od Krzyża, Ludwika Grignion de
Montfort, a także teologia życia wewnętrznego (Franciszek
Salezy, F. Fénelon, J.M. Sailer) o orientacji chrystologicznej
(P. de Bérulle, Ch. de Condren, L. Chardon) oraz usystematyzowana
zwł. przez autorów karmelickich (-> karmelici).

7. Pierwotny dynamizm b. zaczął stopniowo słabnąć pod
wpływem nowego sposobu rozumienia człowieka i jego roli
w świecie, zwł. od pocz. XVIII w.; już od XVI w. odczuwano
niewystarczalność środków tradycyjnych do rozwiązywania
problemów społecznych.

Teologia szkolna z pocz. XVIII w.
podlegała coraz wyraźniej wpływom obcym scholastyce średniow.,
a w szczególności zaś wpływom kartezjańskim; w poszczególnych
dziedzinach nie potraktowała ona wystarczająco
poważnie danych nauk eksperymentalnych; dążenie do syntezy nie dotrzymywało kroku rozległości erudycji.

Równocześnie
wzrosło dążenie raczej do osiągnięcia racjonalno-obiektywnej
jasności niż do zachowania ciągłości tradycji (celem łatwiejszego
opanowania materiału rezygnowano z niezwykle rozległego
hist, aparatu scholastyki b.); barokowy ideał teologii
jako refleksji nad rzeczywistością w świetle wiary zastąpiono
w dużej mierze typowym dla człowieka -> oświecenia zaufaniem
do naturalnego światła rozumu.

C. W POLSCE -> Polska (dzieje teologii).

 

J. Bohater, Die cartesianische Scholastik in der Philosophie und reformierten Dogmatik des 17. Jahrhunderts I, L 1912; P. Petersen, Geschichte der aristotelischen Philosophie im protestantischen Deutschland, L 1921; K. Eschweiler, Die Philosophie der spanischen Spätscholastik auf den deutschen Universitäten des 17. Jahrhunderts, w: Spanische Forschungen der Görres-Gesellschaft, Mr 1928, I 251-334; Grabmann G; B. Jansen, Zur Philosophie der Skotlsten des 17. Jahrhunderts, Werl 1936; G. Florovsky, Puti russkogo bogoslowija, P 1937, 49-52; B. Jansen, Die Pflege der Philosophie im Jesuitenorden während des 17-18. Jahrhunderls, Fulda 1938; L. Allevi, Disegno dt storia della teologia, Tn 1939; M. Wundt, Die deutsche Schulmetaphysik des 17. Jahrhunderts, T 1939; G. Clark, The Seventeenth Century, Ox 1947; J. Höflher, Christentum und Menschenwürde. Das Anliegen der spanischen Kolonialethik im Goldenen Zeitalter, Tr 1947; O. de Mourgues, Metaphysical B. and Precious Poetry, Ox 1953; F. Stegmüller, LThK I 1260-1265, 1269-1270; E. Battisti, Rinascimento e b., Tn 1961; V.L. Tapié, Le b.. P 1961 ; Y.M.J. Congar, La foi et la théologie, Tou 1962 (Wiara i teologia, w: Tajemnica Boga, Pz 1967, 201-205); R. Specht, SM I 475-477; H. Zihlmann, Der „Cursus théologiens" Sangallensis. Ein Beitrag zur B.-scholastik, ZSKG 68 (1974) 1-151.

Do góry