Ocena brak

BAROK - W LITERATURZE RELIGIJNEJ

Autor /Radzim Dodano /01.06.2012

W literaturze, podobnie
jak w sztukach plastycznych, b. pojawił się najwcześniej
we Włoszech, w 2. poł. XVI w. (G. Marino), a tendencje
barokowe przeniknęły do wszystkich niemal krajów Europy.
Jakkolwiek w przeważającej mierze literatura b. była poezją
o tematyce świeckiej, najwybitniejszy przedstawiciel tego kierunku,
Marino, miał ambicje tworzenia także poezji i prozy
o tematyce rei. (La strage degl'Innocenti oraz Dicerie sacra).

Religijne widzenie świata pojawiło się w wielu wybitnych dziełach literackich b. powstałych zarówno w "krajach kat. (Hiszpania,
Włochy, Polska), jak i w purytańskiej Anglii i w luterańskich
Niemczech.

Powstanie rei. literatury barokowej miało
ścisły związek z reformacją, która wydatnie przyspieszyła proces
odwracania się od laickich ideałów renesansu, zainicjowany
przez reformację w XVI w.

Mimo negowania renesansowego
światopoglądu i renesansowej estetyki z jej kultem piękna antycznego, kryt. stosunek rei. literatury b. do starożytności nie
zawsze był jednoznaczny z jej odrzuceniem; częste były próby
„chrzczenia" antyku (np. łączenia elementów mit. z bibl., przejmowanie
rodzajów i gatunków lit., kultywowanych przez antyk
i renesans, przy jednoczesnym ich ozdabianiu wymyślnymi konceptami,
z dodawaniem alegor. sensu i symbolicznej wieloznaczności).

Literatura religijna b. często nawiązywała do ideologii
średniowiecza (choć znacznie ją modyfikowała) i jego alegoryzmu.
Dominującą rolę odegrał alegoryzm w barokowym dramacie
rei. (-» autos sacramentales).

B. nawiązywał również do naturalizmu
i średniow. skłonności do makabry, podporządkowując
je tendencjom moralizatorskim i dydaktycznym. W rei. literaturze
b. przejawiają się główne zasady nowej poetyki, mimo
iż oficjalnie głoszono wierność poetykom antyczno-renesansowym.

Nie tyle teoria, ile praktyka poetycka świadczyła o wyraźnej
zmianie gustów. Religijną literaturę b. cechuje zamiłowanie
do bogactwa ornamentacyjnego, nie brak w niej zawiłych
konstrukcji stylistycznych obok wyrazistych, a niekiedy
nawet szokujących form ekspresji.

Hiperbole, łańcuchy metafor.,
wyszukane antytezy, pytania retor., kunsztowne repetycje
cechowały zarówno lirykę, jak i dramat (np. ang. „poeci metafizyczni",
P. Calderón de la Barca). Słynna w b. zasada discordia
Concors obowiązywała też w poezji religijnej. Obok wypowiedzi
w podniosłym stylu pojawiały się fragmenty humorystyczne
(komedie rei. F. Lope de Vegi), obok wyszukanego słownictwa—
dosadne zwroty z języka potocznego.

Tematyka rei. o charakterze
dogm. i moralizatorskim występowała w różnych
gatunkach literackich, zwł. w najbardziej typowych dla b.
rodzajach: w liryce i dramacie powstały utwory o wysokiej
randze artyst. (El principe constante z 1636 Calderona de la
Barca, Cherubinischer Wandersmann z 1675 Angelusa Silesiusa).
Nawet w epice, w której zasługi b. dla kultury eur. są o wiele
skromniejsze, można wymienić co najmniej 2 arcydzieła J. Miltona
Paradise Lost (1667) i Paradise Regained (1671).
Swoiste cechy barokowej religijności odzwierciedliły się
w literaturze.

Przy tym, wbrew licznym opiniom, b. pozostawił
nie tylko utwory przesadnie emocjonalne i ekspresyjne, ale
także o przewadze elementów intelektualnych. W liryce, w której
dominacja uczucia jest przywilejem gatunku, powstały m.in.
utwory obfitujące w finezyjne dociekania rozumowe. Francuscy
poeci „płonącej wyspy": A. d'Aubigné, J. de Sponde, J.B.
Chassignet, J. de La Ceppède, zw. również poetami prebarokowymi,
należą do tzw. „b. tragicznego".

Tworzyli i działali w czasach
wojny domowej we Francji; ani kat., ani protest, przedstawiciele
tej grupy nie pozostali obojętni wobec tematyki religijnej.
Jakkolwiek tylko poezja La Ceppède'a, autora Teorematów,
poświęcona była niemal wyłącznie tematyce rei. (zwł.
fascynacji tajemnicą męki Chrystusa i odkupienia), to jednak
i pozostali twórcy w wielu utworach rozważali los człowieka
i jego stosunek do Boga.

Szczególnie temat śmierci, bogato
zinterpretowany w Biblii i literaturze antyku, był — mimo różnic
wyznaniowych — podstawą rozważań religijnych. Medytacje
te często nie były wolne od sceptycyzmu (Chassignet), kiedy
indziej opanowane przez żywiołowy lęk przed Bogiem (La
Ceppède), w czym b. bliski był średniowieczu. W Polsce przedstawicielem
tego typu liryki był M. Sęp Szarzyński.

Do najwybitniejszych osiągnięć barokowej liryki rei. i filoz.
należy twórczość ang. „poetów metafiz.", na czele z J. Donne'eni,
autorem utworów refleksyjnych o swoiście barokowej stylistyce,
wyróżniających się wielkim napięciem uczuciowym i głębokim
pesymizmem (An Anatomy of the World 1611; Of the
Progress of the Soul 1601; Poems 1633). Angielscy „poeci metafiz."
tworzyli w okresie wojny domowej i cromwellowskiej republiki, co nie pozostawało bez wpływu na tematykę i styl ich
poezji, łączącej elementy języka potocznego z językiem filozofii,
by w sposób sugestywny wyrazić tragizm świata.

Do najwybitniejszych
liryków angielskiego b. należeli oprócz Donne'a:
G. Herbert, R. Crashaw, H. Vaughan i T. Traherne. „Poeci
rei. XVII stulecia", jak określa ich historyk literatury ang.,
zajmują wyjątkowe miejsce w dziejach lit. Anglii, a twórczość
ich świadczy o silnych uczuciach i rei. przekonaniach.
Najbardziej żywotnym gatunkiem niem. poezji barokowej
była pieśń kośc, obficie reprezentowana w kancjonałach pieśni
protest, i kat., które są do dziś w użyciu.

Była ona związana
przede wszystkim z tematyką bibl., zwł. psalmiczną,
ale niekiedy również z pieśnią ludową. W poezji tej znajdujemy
zarówno obrazowanie zaczerpnięte z pism mistyków, jak i realistyczne
opisy przyrody. W urozmaiconej formalnie barokowej
pieśni kośc. przejawia się naśladowanie metryki antycznej ody,
madrygałów, a nawet pieśni tanecznej. Niekiedy jest ona wprost
tłumaczeniem łac. hymnów i sekwencji.

Obok wielkiej dbałości
o formę, niem. pieśń kośc. charakteryzuje głęboka uczuciowość;
rzadziej występuje element refleksyjny. Znamienny dla tej pieśni
jest także charakter indywidualny, znajdujący wyraz w stosowaniu i. os. liczby poj., a nie mnogiej, w formach zwracania się do
Boga. Słynnym poetą rei. niemieckiego b. był -* Angelus
Silesius, autor zbioru epigramów Cherubinischer Wandersmann
(1675), poświęconego tematowi mist, zjednoczenia człowieka
z Bogiem i refleksjom nad sprawami życia i śmierci.

Prozę religijną b. reprezentują 3 podstawowe rodzaje: przekłady
Biblii, proza kaznodziejska i traktaty filozoficzno-religijne.
Dla każdego kraju Europy okresu b. przekłady Biblii (IV)
miały wielkie znaczenie, ale szczególną rolę odegrały w krajach
protest., np. w Anglii (nowy przekład Pisma Św., tzw. Authorized
Version 1611). Nieraz słynni pisarze byli tłumaczami Biblii,
jak np. F. de Quevedo Villegas.

Na kształtowanie się kultury
rei. ogromny wpływ miało kaznodziejstwo. Wygłaszane z ambon,
spisywane i drukowane kazania tworzą pokaźną część prozy eur.
XVII w.; niektóre, np. J.B. Bossueta we Francji czy P. Skargi
w Polsce, mają wyjątkową wartość artyst., a nie tylko ideową.
Obfitą spuściznę pozostawił b. również w dziedzinie rozpraw i traktatów o charakterze dydaktyczno-moralizatorskim i filozoficzno-
religijnym.

Autorami tych dzieł byli nie tylko duchowni
kat. i protest., ale także pisarze świeccy (Quevedo, B. Gracián,
Milton). Traktat Miltona De doctrina Christiana, wyrażający
nieortodoksyjne stanowisko autora, był odbiciem nurtujących
poetę problemów rei. dotyczących losu człowieka i jego stosunku
do dobra i zła.

Traktat ten stanowił swoistą kontynuację
rozważań podjętych już w poematach: Raj utracony oraz
Raj odzyskany. Wybitne dzieło prozy, Myśli B. Pascala,
stoi na pograniczu filozofii i literatury, a jednocześnie — dzięki
zawartej w nim sławnej „apologii wiary" — przynależy również
do literatury religijnej.

Chociaż Pascal pisał prozą, uważany
jest za „jednego z największych poetów literatury chrzęść,
którego należy umieścić między Teresą Wielką a autorem
Naśladowania Chrystusa" (G. Lanson). Myśli Pascala, reprezentujące
prozę filoz.-rel., były zjawiskiem rzadkim wśród wielkiej
liczby pism moralizatorsko-dydaktycznych, których autorami
byli m.in. jezuici, a wśród nich B. Gracián, uważany za
jednego z największych hiszp. moralistów.

W b. nastąpił istotny zalew utworów, których tematyka wywodziła
się z Biblii bądź zawierała elementy hagiograficzne. Powstawały setki traktatów teol., medytacji pobożnych, bliskich
ascezie pism średniowiecznych ( asceza IV A). Na tej
fali ożywienia życia rei. powstała nie tylko twórczość prozaiczna.
Nastąpiło odrodzenie najrozmaitszych gatunków lit. znanych
już w średniowieczu: poematów o życiu Chrystusa (tzw. mesjad), utworów poświęconych legendom i żywotom świętych.
Powstała również obfita literatura maryjna.

Ów wzmożony
nurt literatury rei., zwł. drugo- i trzeciorzędnej, objął
prawie całą Europę, w tym także kraje słowiańskie. W poszczególnych krajach literatura rei. mimo pewnych rysów wspólnych miała swoiste cechy, wynikające z odmiennych uwarunkowań
hist, i społeczno-politycznych.

W kręgu tematyki rei. pozostaje również duża część twórczości
teatralnej b. Wprawdzie największy dramaturg epoki,
W. Szekspir, nie stworzył właściwie sztuk o tematyce rei.
(jakkolwiek cała jego twórczość jest przeniknięta problematyką
etyczną), ale pisarze hiszp. (-> Hiszpania, literatura rei.),
wiodący prym w dramacie rei., stworzyli dzieła do dziś nieprześcignione.

Był to teatr podporządkowany oficjalnemu programowi
Kościoła i hiszp. prawowiernej monarchii. Odrębność b.
hiszpańskiego na tle eur. wynika z długiego okresu intelektualnej
izolacji, w jakiej znalazł się ten kraj, opierając się skutecznie
wpływom protestantyzmu Lope de Vegi w swoich autos
sacramentales, czyli jednoaktówkach rei., a później — przede
wszystkim Calderón, którego autos sacramentales odznaczały
się monumentalnymi koncepcjami widowiskowymi — przeznaczali
swoje sztuki rei. dla tysięcznych rzesz biorących udział
w słynnych (do dziś uroczyście obchodzonych w Hiszpanii)
procesjach Bożego Ciała. Autosy Lope de Vegi i Calderona
de la Barca należą do obfitego nurtu rei. literatury dramatycznej
(A. Mira de Amescua, J. de Valdivielso, Tirso de Molina).

Na tle dewocyjnej dramaturgii b. pewną oryginalnością odznaczają
się rei. komedie Lope de Vegi. Autos sacramentales Calderona
de la Barca, które — podobnie jak autosy Lope de Vegi
operują pojęciami abstrakcyjnymi i realizują cele dydaktyczno-
-moralizatorskie, stanowią szczytowe osiągnięcia tego gatunku.

Autosy Calderona de la Barca powstały w latach 30-ych XVII
w., gdy ten rodzaj przedstawień miał już w Hiszpanii ustaloną
tradycję i wzbogacił się o liczne elementy widowiskowe. Calderón
pisał m.in. autosy teol., oparte na tematyce ze ST, na
podstawie paraboli i przypowieści ewang., o tematyce maryjnej.

Obok hiszp. autos sacramentales także jezuicki teatr szkolny
był zjawiskiem charakterystycznym dla barokowej dramaturgii.
Jego rozkwit przypada na XVII w. Wykorzystano w teatrze
jez. udoskonaloną technikę: ruchome kulisy (telari), zapadnie,
maszyny do imitowania lotu;

używano i nadużywano efektów
świetlnych i pirotechnicznych, a nawet, pod wpływem wł. opery,
wprowadzano muzykę, chóry i balet; był to jednak teatr
służący głównie dydaktyce szkolnej i tylko nieliczne dramaty
(np. w Niemczech) osiągnęły względnie wysoki poziom artystyczny.

W Polsce -> Biblia w literaturze (II A 3), -+ Bóg (VIT 3),
-> Polska (literatura religijna).

 

Bremond I-IV; A. Adam, Histoire de la littérature française au XVII'
siècle I-V, P 1948-S6; CI. Friedrich, The Age of the B. 1610-1660, NY 1952; D.R. Menendez Pidal, Renacimiento yb.,w: Historia general de tas literaturas hispánicas, Ba 1953; LX. Martz, The Poetry of Meditation. A Study in English Religious Literature of the Seventeenth Century, NH 1954; L. Goldmann, Le Dieu caché. Etude sur la vision tragique dans les ..Pensées" de Pascal et dans le théâtre de Racine, P 1955; H. Hatzfeld, Estudios literarios sobre mistica española. Ma 1955; Die Kunstformen des Barockzeitalters, Bn 1956; B. Croce, Storia dell'età barocca In Italia. Pensiero, poesia e letteratura, vita morale, Bari 1957; E.R. Curtius, Europäische Literatur und lateinisches Mittelalter, Bn 1963; L. Kołakowski, Świadomość religijna i więź kościelna. Studia nad chrześcijaństwem bezwyznaniowym siedemnastego wieku, Wwa 1965; J. Sokołowska, Spory o b. W poszukiwaniu modelu epoki, Wwa 1971 ; A. Braiche, La naissance du b. français. Poésie et image, Lille 1973; Cz. Hernas, Barok, Wwa 1973.

Podobne prace

Do góry