Ocena brak

Barok - ogólna charakterystyka

Autor /Samantha Dodano /06.04.2011

 

Słowo Barok pochodzi od portugalskiego – barroco lub hiszpańskiego barruku, co oznaczało dużą perłę o nieregularnych kształtach. Barok w Polsce trwa od XVII w do I połowy XVIII w.

Kolebką stylu barokowego w sztuce był Rzym. W okresie baroku sztuka rozwija się w kierunku ogromu, przepychu, efektu zewnętrznego.

I cechy baroku kościelnego

a)architektura oparta na kulturze antycznej, ale inaczej zastosowana, gdyż odrzuca się harmonię , prostotę i równowagę klasyczną

b)fasada kościołów szeroka, więcej kolumn i krzywizn

c) w kościele wyeksponowano wielki ołtarz, który odznaczał się przepychem, ornamentami, kolumnami, boczne ołtarze w niszach

d)rzeźby i ołtarze przedstawiają męki świętych

II cechy baroku świeckiego

a)architekturę miast cechuje jednolita kompozycja jak największych miar przestrzennych – place, do których dochodzą ulice

b)w budynkach znajdują się schody, tarasy i fontanny

c)wspaniałe ogrody o dużych alejach, strzyżonej roślinności

d)rezydencje królewskie i magnackie budowano z ogromnymi podwórkami, same budowle były ogromne, trzyskrzydłowe. Wnętrza odznaczały się przepychem, które podkreślały rzeźby i złocone ornamenty

III malarstwo

Murrillo, Van Djeli, Carraggio, Tintoretto. Malowano sceny biblijne mitologiczne z życia świętych i wielkich ludzi.

Nurty w literaturze barokowej a)nurt dworski – związany z kulturą obcą głównie włoską, reprezentowany przez poetów obracających się w kręgach dworskich: Daniel Nabrowski, J.A. Morsztyn. b)nurt ziemiański, inaczej sarmacki wyrosły z polskich ideałów ziemiańsko – rycerskich .Przedstawiciele : Potocki, J.Ch. Pasek Sarmatyzm oznacza styl życia średniej i drobnej szlachty. Szlachta przyjęła teorię o swoim starożytnym pochodzeniu. Sarmacją nazywano ziemie polskie i słowiańskie zamieszkiwane ok. 300 lat p.n.e. przez legendarnych sarmatów uważanych za doskonałych, walecznych, mężnych rycerzy. Siedemnastowieczny sarmata miał następujące cechy: a)hołdował tradycje, dawnym obyczajom, z niechęcią odnosił się do cudzoziemców , negował obcą modę b)strzegł jak źrenicy oka przywilejów szlacheckich c)aktywnie uczestniczył w sejmikach , rokoszach d)przestrzegał rycerskich obyczajów, cenił sobie odwagę i męstwo e)wiódł życie ziemiańskie, z czasem się do niego ograniczył f)chętnie popisywał się krasomówstwem, był wspaniałym gawędziarzem, oratorem g)pobożność graniczyła u niego z dewacją, był chrześcijaninem nietolerancyjnym wobec innowierców. Cechy marynizmu (konceptyzm) 1)nagromadzenie środków stylistycznych (hiperbola, anafora, gradacja, koncept) 2)położenie nacisku na zmysłowość: odrzucenie poznania wewnętrznego, tradycyjnej idealizacji uczuć, hołdowanie piękna zewnętrznego, wysławianie urody kobiecego ciała 3)sensualizm – założenie, że wiedza o człowieku i świecie opiera się na doświadczeniu zewnętrznym 4)celem poezji jest olśnienie odbiorcy 5)odejście od naturalności i prostoty na rzecz fikcji artystycznej 6)wprowadzenie do języka poezji: wulgaryzmów, dialektyzmów, archaizmów, makaronizmów( Morsztyn dbał o czystość języka)

7)przerost formy nad treścią

Polskim marynistą był Jan A. Morsztyn, tworzył poezję gabinetową, poeta miłości zmysłowej, tworzył poezję światowej rozkoszy.

Wacław Potocki – kontynuator poezji Czarnoleskiej Mowa Chotkiewicza

W swej mowie Chotkiewicz zwraca się do rycerstwa, by walecznie bronili ojczyzny. Nie trzeba wzniosłych oracji dla tych, którzy na pierwszym miejscu stawiają obowiązek wobec Boga,Ojczyzny i Króla. Od matki utrapionej (Polska) mają wszystko: dostatek, przywileje, złotą wolność szlachecką, dlatego muszą jej bronić, chroniąc jednocześnie swe rodziny, by nie dostali się w jasyr. Dla siebie nie pragnie wódz niczego, jeżeli zwycięży czeka go wieczna sława rycerska. Mówi by nie bali się Turków, gdyż nie są żołnierzami. Armia ta składa się z dziadów, głupców, żydów, handlarzy, niewolników, rzemieślników. Brak im animuszu do walki, gdyż „każdy zostawił serce u warsztatu”. Polacy wywodzą się ze szkoły marsowej. Byli rycerzami od pradziada i dlatego nie będzie ich przyrównywał „Do tak nikczemnej, marnej szewskiej smoły”.

Szturm Turków.

Turcy przeprowadzają szturm na obóz kozacki. Po zakończeniu ostrzały Osman uznał, że kozaków wybito. Kazał niedobitków wyrżnąć przynieść łupy.Turcy byli zaskoczeni, gdy kozacy zaczęli się bronić. Gdyby Polacy nie byli tak łupczywi na bogadztwo i nie zatrzymali się w obozie tureckim w celu splądrowania go, bitwa zakączyła by się pierwszego dnia, lecz Turcy odbili obóz i bitwa trwała 40 dni. Prywata zwyciężyła nad obowiązkiem wobec ojczyzny.

Natura wszystkim jednaka”- fraszka społeczna, w której poeta mówi, że ludzie rodzą się sobie równi tak samo się smucą, chorują, umierają. Nie Bóg, lecz ludzie sami wprowadzili przedziały stanowe. Po śmierci nie można rozróżniać prochu ludzi, których pożywieniem były proste potrawy od prochu ciał ludzi wykwitnie jadających. Jest tylko różnica w tym, że prędzej rozłoży się ciało pana niż chłopa. Bogadztwo jest „pokusą szatana”, dlatego panowie będą pokutować w piekle a chłop miał piekło na ziemi, więc pójdzie do nieba.

Wolne kozy od pługa – fraszka społeczna. Poeta bierze w obronę chłopów. Porównuje życie chłopa i woła. Wół ciężko pracuje przez cały tydzień. W niedzielę odpoczywa, gdy jest już stary, niezdatny do pracy podtucza się go i sprzedaje do rzeźni, pan ma zysk.

Chłop- ciężko pracuje przez cały tydzień. W niedziele odbywa kunę lub gąsior (rodzaj pręgierza) za długi, których nie zaciągnął u pana, gdy jest stary pan wypędza go z chaty i żebrze dotąd aż, gdzieś umrze pod płotem i nikogo to nie obchodzi. Za swe grzechy po śmierci panowie będą potępieni a biedacy pójdą za Łazarzem do nieba.

Pospolite ruszenie” – fraszka patriotyczna. Krytyka pospolitego ruszenia, które nie spełnia swego zadania. Brak patriotyzmu karności dyscypliny panuje samowola,

Lekceważenie rozkazów, uczty i pijaństwa do białego rana. Nie obchodzi ich los ojczyzny prywata jest ważniejsza.

Czuj! Stary pies szczeka” – fraszka patriotyczna.

Zbójcy – państwa ościenne.

Złodzieje – szlachta, magnaci, duchowni

Wszyscy jak mogą ochraniają komorę domu (ojczyznę). Zbójców można pokonać orężem, ale brakuje pieniędzy na armię gdyż domowi złodzieje wszystko rozgrabili. Chłop za kradzież jedzenia (kradł z głodu) karany był szubienicą i wisiał długo jako przestroga dla innych. Panowie, urzędnicy, magnaci bardzo szybko przywykli do tego, by kraść, ale nie na zaspokojenie głodu, lecz na zbytki, chłop oddaje wszystko, co ma na podatki, panowie nic. Panowie są wywyższani, wynagradzani za nic mają urzędy gdyż, nie przynoszą im sporych dochodów. Bezinteresownie nic nie zrobią dla ojczyzny, za wszystko trzeba im płacić. Krytykuje również (jezuitów), że ciemiężą i wyzyskują biedny lud, gromadzą ogromny majątki, nie płaca podatków i nie troszczą się zbytnio o ojczyznę. Gdy na kraj napadną poganie oni staną się spadkobiercami ich majątków. Porównuje wyższe stany, który nie zmiele zboża, jeżeli miarki nie weźmie dla siebie. Poeta z bólem stwierdza, że nikt nie chce słuchać „starego psa” jak również młodych patriotów, którzy na sejmikach nawołują do ratowania ojczyzny.

Nie rządem Polska stoi” – patriotyczna fraszka. Poeta nawiązuje do słów Jana Kochanowskiego „O nierządne królestwo i zginienia bliskie”. Gdyby poeta z Czarnolasu wstał z grobu chciałby tam jak najprędzej powrócić, by nie ginąć razem z nierządną Polską. Co roku ustanawia się nowe prawa i konstytucje, ale nie wprowadza się ich w życie. Nie przestrzega się prawa, ani sprawiedliwości. Bogata szlachta i magnaci nie płacą podatków. Szerzy się anarchia, bezprawie, każdy dba tylko o siebie. Najbardziej pokrzywdzeni są ludzie biedniejsi, szlachta uboga, która ma w swym posiadaniu dziesiątą część ziemi w kraju. Jeżeli nie zapłacą podatków ich dobra są konfiskowane a oni z rodzinami stają się biedakami „Na łaskawym chlebie krewniaków”.

Zbytki Polskie – patriotyczna. Apokaliptyczna wizja zagłady ojczyzny. Poeta krytykuje stany wyższe, które myślą tylko o wystawnym życiu, balach, ucztach, rozrywkach, wygodnych i błyszczących strojach. Szlachta dba o zewnętrzną stronę swego życia, zapominając o ojczyźnie i obowiązkach wobec niej. Jej ideały to: splendor, elegancki strój, wykwintnie zastawione jadłem i trunkami stoły, karety zaprzężone w sześć koni, drogie kamienie, liczna służba na zawołanie. Tymczasem na ojczyznę napadają sąsiedzi i grabią ją. Żołnierze umierają z głodu, gdyż nie otrzymują żołdu. Ojczyzna ginie na oczach rozbawionej szlachty, magnaterii i książąt, nikogo to nie obchodzi. Prywata bierze górę nad patriotyzmem.

SYLWETKA JANA CHRYZASTAMA PASKA W ŚWIETLE JEGO „PAMIIĘTNIKÓW”.

Był on szlachcicem. Był ze szlachty biedniejszej. Rodzice zdecydowali, że ma zostać księdzem, wysłano go na Uniwersytet w Rawie. Nie czuje powołania duchownego, w związku z tym zrezygnował. Prawdziwą szkołą życia była dla niego służba wojskowa pod wodzą Czarnieckiego. Brał udział w wojnie ze Szwedami. Prawie szesnaście lat był w wojsku. Wstępowali do wojska żeby zdobyć łupy lub byli przywiązani do wodza. Po skończeniu służby w wojsku kupił sobie cztery wioski i stał się szlachcicem ziemianinem. Miał on gwałtowny temperament, szybko wpadał w gniew, z drugiej strony był dobrotliwym i rubasznym towarzyszem. Umiał bawić towarzystwo. Był dobrym panem dla swych poddanych, ale czasem też surowo ich karał. Sąsiedzi go lubili, każda uczta nie obeszłaby się bez niego. Był duszą towarzystwa. Ożenił się jako stary kawaler. Małżeństwo traktował jako transakcję handlową. Nie ważne dla niego było uczucie, wygląd, ale posag. Ożenił się z Anną Łęcką. Był warchołem sejmikowym za pokaźne sumy zrywał sejm krzycząc „liberum veto”, ale do czasu, gdy zawetował nie tę ustawę i ledwie uciekł z życiem. Był pieniaczem o byle, co się procesował. Pan Pasek był miłośnikiem zwierząt. Miał swój prywatny ogród zoologiczny. Jego ulubionym zwierzątkiem była wydra. Chowała się z psem, dlatego umiała wiele sztuczek. Przynosiła mu ryby. Nikogo nie dopuściła do niego, gdy spał.

Pasek był okrutny wobec swoich poddanych był okrutny, porywczy, katował swoich poddanych, więził w lochach, torturował i głodził. Nie godzi się to z jego religijnością – był fanatycznie religijny – obmawiał modlitwę, śpiewał pieśni, wierzył, że Bóg nad nim czuwa w każdej chwili, dlatego powtarzał sobie, że święty Antoni nie raz go wyratował od śmierci gdy się upił i ciężko zachorował. Chodził na pielgrzymki do Częstochowy ale był człowiekiem zabobonnym bał się komety, potknięcia się konia. Wierzył, że nie ma potomka z powodu czarów.

Jan Andrzej Morsztyn – poeta dworski

Pieśń w obozie pod Żwańcem” W 1653 roku król Jan Kazimierz stanąwszy pod Żwańcem (na Podolu) otoczony został przez połączone wojska kozaków pod wodzą Chmielnickiego i sprzymierzone oddziały Tatarów. Stojące we Lwowie pospolite ruszenie nie ruszyło na pomoc królowi, gdyż oczekiwali na wypłacenie im zaległego żołdu. Poeta krytykuje brak patriotyzmu, egoizm, małoduszność i pijaństwo szlachty.

Nagrobek Perlisi – tren. Utwór poświęcony suczce Perlisi, która zdechła w okresie kanikuły tj., kiedy świeci najjaśniej Syriusz zwany psią gwiazdą. Na początku opisuje wygląd, Perlisi. Byłą wielkości szczura, od, którego różniła się tylko ogonem, zakręconym w kilka skrętów, nos załamany, sierść biała miękka, oczy wypukłe. Była wesoła, lubiła pieszczoty, wierna, przyzwoita, czysta. Gdy zdechła cały dom ogarnęła żałoba. Urządzono jej pogrzeb i tylko śmiał się śnieg, bo bielszego nie masz nic pod niebem.

Na kwiatki” –poeta zazdrości kwiatom, że będą wpięte we włosy i za gorset Kasi, chciałby być na ich miejscu. Będzie skraplał je swymi łzami. Mają się strzec oczu Kasi, które palą, nawet, jeżeli zwiędną powinny być szczęśliwe, bo to „dla tej, dla której wszystek świat umiera”.

Niestatek” ( I ) prędzej można dokonać rzeczy niemożliwych np. wiatr zamknąć w worze, uspokoić burzliwe morze, zgasić ogień bez obrażenia ręki, w więzieniu będzie spokój, ludzie na pustyni itd. niż stała, wierna w uczuciach będzie kobieta. Poeta zastosował powtórzenia.

Niestatek” ( II ) Poeta mówi, że jeśli panna mu sprzyja, darzy go uczuciem jest dla niego najpiękniejsza na świecie, gdy się pokłuci piękno zmienia się w szkaradę np.: złote włosy w pajęczynę, białe zęby w szkapią kość, ogniste oczy w pogorzelisko.

Sonet do trupa – poeta porównuje nieszczęśliwie zakochanego do trupa. Wiersz zbudowany na zasadzie analogi i kontrastów. Trup – zabity strzałą śmierci, blady, palą się świece. Twarz przykryta żałobnym suknem, ręce związane.

Zakochany – trafiony strzałą miłości, blady nie ma rumieńców, pali go płomień miłości, nie może logicznie myśleć.

Trup – milczy, nic nie czuje, zimny jak lud, rozsypie się w proch.

Zakochany – ciągle narzeka skarży się, cierpi ból, czuje się jakby był w upale, nie może rozsypać się w proch. Lepiej być trupem niż nieszczęśliwie zakochanym.

Oświecenie

Przedstawiciele filozofii i nauki:

- Franciszek Bacon

- Rene Descartes (Kartezjusz) - Błażej Pascal

- Benedykt Spinoza - Izaak Newton

- Jan Lacke (Lak)

Przedstawiciele literatury:

- Karol Ludwik Montesquieu - Wolter

- Jan d' Alembert (Dalamber) - Dionizy Diderot (Didero)

- Jan Jakub Roussau (Russo)

Kierunki filozoficzne:

Racjonalizm - twórca Kartezjusz. Głoszono potęgę rozumu jako głównego narzędzia poznawania świata.

Empiryzm - doświadczenie Twórcą był Lacke pedagog, który wiele miejsca poświęcił zagadnieniom wychowania dzieci. Uważał, że wszystko, co wiemy, zawdzięczamy wyłącznie zmysłom. Umysł nie posiada, żadnych idei wrodzonych tzn. takich, z którymi człowiek przychodzi na świat, a które nie zależą od warunków, w których on żyje. Człowiek rodzi się jak czysta tabliczka, na której całą zdobywaną w ciągu życia wiedzę zapisuje całe nabyte doświadczenie

Deizm - deiści przyjmowali, że Bóg stworzył świat, uważali jednak, że nie wpływa on już na dalsze jego losy. Wszystko, co się dzieje na świecie zależy bezpośrednio nie od woli Bożej, lecz od nie zmiennych i nienaruszalnych praw natury

Ateizm - wysunęli pojęcie religii naturalnej to jest zespołu wierzeń, które są wspólne ludziom wszystkich wyznań, zaprzeczali istnieniu Boga.

Montesquiev można go nazwać literatem był prawnikiem i filozofem. Zasłynął jako autor dwóch dzieł "Listy Perskie" i "O duchu praw". W pierwszym utworze w postaci listów, rzekomo pisanych przez dwóch Persów przebywających we Francji zawarł krytykę ówczesnego społeczeństwa francuskiego. W drugim utworze głosił teorię ograniczenia władzy królewskiej i podziału władzy państwowej na prawo dawną, wykonawczą, sądowniczą.

Jan d'Alembert, Dionizy Diderot byli głównymi redaktorami i autorami wydawnictwa pod tyt. Encyklopedia, czyli słownik rozumowany, nauk, kunsztów, rzemiosła. Encyklopedia wychodziła w latach 1751- 1777 i skupiała wokół siebie najwybitniejszych publicystów, uczonych i pisarzy epoki, nazywano ich encyklopedystami. Najwybitniejszym pisarzem Oświecenia był Wolete - pisarz, filozof zajmował się również urbanistyką, transportem, handlem. Uprawiał różne gatunki literackie, od epopei i dramatów aż do drobnych epigramów i utworów okolicznościowych.

Czasopiśmiennictwo - W 1765 roku w Warszawie powstaje "Monitor" na wzór angielskiego czasopisma "Spektator" redaktorem naczelnym był Franciszek Bohomorec współpracowali Ignacy Krasicki, Adam Naruszewicz, Franciszek Zabłoci i inni. Było to czasopismo społeczno-literackie. Popierało obóz reform, na łamach "Monitora" walczono z ciemnotą, zacofaniem, przesądami, z cudzoziemczyzną, pijaństwem, marnotrawstwem, zepsuciem obyczajów, z głupotą. Domagało się tolerancji religijnej. Monitor wychodził do roku 1785.

"zabawy przyjemne i pożyteczne" - 1770 rok założenie - powstały na wniosek i były pod patronatem króla. Czasopismo typowo literackie. Umieszczano w nim różne utwory, recenzje sztuk z działalności teatru, z obiadów czwartkowych.

"Merkuriusz Ordynacyjny", "Gazeta Warszawska", "Gazeta Narodowa i Obca" redagowana przez Niemcewicza i propagująca program obozu reform.,"Co tydzień" wydawana i redagowana przez Ignacego Krasickiego.

Teatr - w 1765 roku powstaje na wniosek króla w Warszawie teatr publiczny nazwany później teatrem narodowym, przedtem istniały teatry dworskie z wędrownymi trupami aktorskimi, skupiające wąski krąg odbiorców. Król chciałby dostęp do sztuki mieli wszyscy, dlatego otworzył teatr publiczny. Pierwszym dyrektorem był Franciszek Bohomorec, który przez odpowiedni dobór repertuaru, realizował hasło, bawiąc uczyć. Wystawiał przede wszystkim komedie, ponieważ w każdym bohaterze scenicznym widz mógł ujrzeć samego siebie. W ten sposób teatr podjął walkę z wadami i przywarami ludzkimi. Bohomorec w większości wystawiał sztuki Moliera, które umiejętnie tłumaczył a nawet przerabiał dostosowując do realiów polskich. Pełny rozkwit teatru nastąpił za dyrektorstwa Wojciecha Bogusławskiego (1783 - 1814). Dbał nie tylko o sprawy organizacyjne, ale przede wszystkim o ,swych aktorów i odpowiednie pensje, stroje, warunki socjalno bytowe. Wprowadził odpowiednie dekoracje, kostiumy, oświetlenie sceny, wystawiał sztuki krajowe i obce jak również swoje własne. Dużą popularnością cieszyła się jego sztuka cud mniemany, czyli Krakowiacy i górale, pisał również dramaty historyczne położył również duże zasługi dla krzewienia kultury teatralnej w całym kraju, w latach 1784 - 1790 jeździł wraz ze swoją trupą z przedstawieniem do wielu miast polskich ,przyczyniając się w ten sposób do rozbudzania zainteresowania teatrem na prowincji.

Szkolnictwo - reformę szkolnictwa zapoczątkował Stanisław Koniarski, który w 1740 roku założył Kolegium Nobilium, czyli szkoła dla zamożnych synów szlacheckich. W 1773 roku sejm na wniosek króla powołuje się Edukacji Narodowej, pierwsze Ministerstwo Oświaty w Europie. Przeprowadzono reformę szkolnictwa, pieniądze na to zdobyto przez kasację zakonów jezuickich. Zniesiono średniowieczny system nauczania i wprowadzono metodę poglądową. Językiem wykładowym stał się język polski, do programu nauczania wprowadzono nauki przyrodnicze, następnie fizykę, chemię -oraz nauki humanistyczne, wychowanie obywatelskie i fizyczne. Po rat pierwszy dopuszczono do szkół dziewczęta. Utworzono szkoły: -elementarne-podwydziałowe -wydziałowe -pierwsze szkoły zawodowe rolnicza w Hrubieszowie, górnicze na Śląsku).

Uczono praktycznej nauki zawodu u poszczególnych majstrów . Komisję powołało Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, które miało opracować podręczniki dla szkół.

Pierwszą gramatykę języka polskiego opracował Grzegorz Piramowicz.

Podobne prace

Do góry