Ocena brak

BAROK - Geneza nazwy epoki, granice czasowe, periodyzacja

Autor /RuFfffus Dodano /03.04.2013

Za punkt wyjścia rozważań na temat każdej epoki muzycznej przyjmu­jemy ustalenie genezy jej nazwy. W nazwie bowiem kryje się zasadniczy rys charakterystyczny epoki, który pozwala na wskazanie głównych tendencji i dążeń twórców. Określenie przyczyny zastosowania w sztuce terminu „barok" wydaje się sprawą bardzo interesującą. Epoka baroku postrzegana jest dziś jako czas pięknego i artystycznie owocnego okresu. Początkowo jednak termin „barok" miał zabarwienie pejoratywne. Bar-roco — słowo portugalskie, oznacza zdeformowaną perłę; w języku włoskim barocco wyraża przesadę, wyolbrzymienie i nienaturalność. Ową perłą — cennym klejnotem, w rozumieniu dawniejszych generacji był renesans.

Przeświadczenie o doskonałości renesansu wiązało się z jego naczelną zasadą, tj. nawiązywaniem do starożytności. Załamanie się owych dążeń u schyłku XVI wieku sprawiło, że nową stylistykę w sztuce (głównie w architekturze) zaczęto traktować jako wynaturzenie i defor­mację renesansu, a nie jako nową i postępową epokę. W sztukach plastycznych zniekształcenia upatrywano w nadmiarze złoceń, krzywizn, przepychu i zdobnictwie, w muzyce — we wszelkiego rodzaju ornamentyce. Tymczasem barok był najdłuższą epoką w dziejach muzyki nowożyt­nej; epoką o własnych zasadach estetycznych i wielkim znaczeniu dla całej późniejszej historii muzyki.

Po raz kolejny jedna, wspólna nazwa posłużyła jako etykieta różnym dziedzinom sztuki, których przecież porównywać ze sobą w szczegółach nie sposób. Najlepiej byłoby więc ustalić dla muzyki odrębną i jej tylko właściwą nazwę. Z kolei przyjęcie wyłącznie kryteriów czysto muzycznych spowodowałoby wyizolowanie zjawisk muzycznych z całokształtu rozwoju sztuki. Jest to tym bardziej niemożliwe, że muzyka baroku weszła w znacznie ściślejsze związki z innymi dziedzinami sztuki, niż to miało miejsce w epokach wcześ­niejszych.

Przedmiotem wielu dyskusji były — i są w dalszym ciągu — granice czasowe epoki baroku. Według najbardziej ogólnych kryteriów okres baroku umieszczany jest pomiędzy 1600 a 1750 rokiem. Lata 1600 i 1750 to swoiste symbole: rok 1600 wyznacza w przybliżeniu moment powstania opery (Dla wygody będziemy używać jednego określenia, tj. terminu „opera", także dla pierwszych utworów dramatycznych powstałych na początku XVII wieku. Trzeba w tym miejscu jednak zaznaczyć, że nazwę tę wprowadził po raz pierwszy w odniesie­niu do jednego ze swoich utworów Francesco Cavalli w 1639 roku. Do tego czasu, a także i później, posługiwano się innymi nazwami: tragedia, dramma per musica, ctramma musicale, pastorale, fauola.), rok 1750 natomiast jest datą śmierci Johanna Sebas­tiana Bacha. Trudno jednak wyznaczyć wyrazistą cezurę i określić jednoznacznie, co należy jeszcze do renesansu, co do wczesnego baroku, a co do baroku już nie należy.

Zwykle przy przechodzeniu jednej epoki w drugą występują jednocześnie tendencje postępowe i zachowawcze. Przyjmujemy więc, że w okresie przejściowym cechy renesansu i baroku istniały równolegle. Niemożliwe jest jednoznaczne zdefiniowanie styli­styki baroku, o rozwoju sztuki w tej epoce decydowało bowiem ścieranie się bardzo wielu, często całkowicie odmiennych tendencji.

Powstanie opery poprzedziły wieloletnie próby i dążenia do stworzenia złożonego dzieła dramatycznego. W związku z tym początek wczesnej fazy baroku należy przesunąć na lata osiemdziesiąte XVI stulecia. Podobnie ma się rzecz z datą zamykającą barok w muzyce: z chwilą śmierci Bacha najstarszy z klasyków wiedeńskich — Joseph Haydn — miał 18 lat, a przecież idea klasycyzmu zrodziła się już w twórczości kompozytorów o generację starszych, poprzedzających działalność klasy­ków wiedeńskich. Tak więc w niniejszym podręczniku przyjmiemy jako przybliżone granice czasowe baroku lata 1580 i 1730. Aby obraz przemian dokonujących się w ciągu 150 lat stał się bardziej czytelny, celowe będzie ustalenie dodatkowego, wewnętrznego podziału na następujące etapy:

1) barok wczesny (ok. 1580-1630), wykazujący jeszcze ślady tradycji renesansowej;

2) barok dojrzały (ok. 1630-1680), w którym krystalizują się najbar­dziej charakterystyczne dla baroku formy i gatunki muzyczne;

3) barok późny (ok. 1680-1730), tj. czas syntezy zasadniczych kie­runków stylistycznych.

Styl barokowy przeszedł wiele faz rozwojowych, które w różnych krajach przebiegały inaczej. Powyższe ustalenia odnoszą się przede wszystkim do Włoch, najbardziej aktywnego, dominującego ośrodka, w innych krajach natomiast poszczególne etapy rozpoczynały się 10-20 lat później.

Za niewątpliwie największe zdobycze epoki baroku należy uznać:

— wprowadzenie harmonii funkcyjnej i określenie jej prawideł,

— wykształcenie wielu nowych form, gatunków oraz określenie ich zasad formalnych i fakturalnych;

— pełne usamodzielnienie faktur: wokalnej i instrumentalnej.

Nowe ujęcie muzyki i jej zasad znalazło wyraz w pracach teoretycz­nych, które zawierały spekulacje dotyczące muzyki, poruszały zagadnie­nia związane ze sztuką kompozycji oraz wykonywaniem muzyki. W licz­nych dziełach o charakterze metodycznym — szkołach gry — rozważano technikę gry na poszczególnych instrumentach. Żywe zainteresowanie wzbudzały tajniki gry na takich instrumentach jak viole, trąbka, lutnia, flet, klawesyn, organy i skrzypce.

Podobne prace

Do góry