Ocena brak

BARIERY NA DRODZE ZMIANY ZACHOWAŃ ŻYWIENIOWYCH

Autor /niebieska Dodano /13.02.2014

Jeśli informacja żywieniowa, z którą styka się człowiek jako odbiorca komunikatu perswazyjnego, jest dla niego istotna, ale nie jest zgodna z dotychczasowymi przekonaniami na dany temat, to może on doświadczyć dysonansu poznawczego, opisywanego jako stan dyskomfortu, czyli negatywnego emocjonalnego pobudzenia. Ci, którzy spożywali mięso z przekonaniem, że jest to produkt o wysokiej wartości odżywczej i traktowali jego stalą obecność w codziennym jadłospisie jako niezbędny składnik w utrzymaniu zdrowia i kondycji, mogli odczuć dysonans w zetknięciu z argumentacją, że wysokie spożycie mięsa i przetworów może się przyczynić do rozwoju różnych chorób cywilizacyjnych. Tendencja do myślenia o sobie jak najlepiej, uważania siebie za osobę racjonalną może rodzić poczucie dyskomfortu w sytuacji, gdy sensowność dotychczasowych działań zostanie podważona. dlatego człowiek jest motyw owany do zredukowania dy sonansu. Zmiana postawy, na którą składa »ię sposób myślenia, emocjonalne ustosunkowanie oraz zachowanie (ryc. 13.2), jest jednym ze sposoMw redukcji dysonansu. Można zatem zmienić dotychczasowe nawyki żywieniowe (sfera behawioralna) i zmniejszyć udział mięsa i przetworów w diecic, równocześnie reformując stan wiedzy dotyczącej tego produktu (sfera poznawcza) oraz stosunek do niego (sfera emocjonalna).

W tym przy padku wzbudzenie dysonansu poznawczego sprzyja kształtowaniu prozdrowotnych nawyków żywieniowych, ale dla smakosza mięsa zmiana zachowania nie zawsze jest tak łatwa. Może on zredukować dysonans w inny sposób, zmieniając jedynie funkcjonowanie w jednej, wybranej sferze, najczęściej poznawczej. Bagatelizując lub zmieniając jakiś element poznawczy można uzasadnić własne zachowanie np. podważając badania naukowe na temat związku odżywiania z chorobami cywilizacyjny mi lub eksponując tylko częściowy aspekt zagadnienia, czyli akcentując szczególną rolę mięsa jako źródła żelaza w diecie. Można również dodając nowe elementy poznawcze usprawiedliwić własne zachowanie, np. przywołując w pamięci przykłady wielu znajomych smakoszy mięsa, którzy dożyli w zdrowiu sędziwego wieku, lub podpierając się badaniami na temat dobroczynnego wpływu czerwonego wina. które niweluje potencjalne szkodliwe skutki spożywania mięsa. W redukcji dysonansu ludzie zwykle wybierają drogę najmniejszego oporu, czy li modyfikują to, co zmienić najłatwiej.

W ostatnich latach zdrowy styl życia jest preferowany społecznie. Przekazy zdrowotne w mediach upowszechniają wiedzę i pozytywne postawy w stosunku do zdrowia. Racjonalne odżywianie jcsl podstawową kategorią zachowań zdrowotnych. ale często pomimo akcentowania jego znaczenia, trudno jcsl dostrzec zmiany zachowań żywieniowych w kierunku prozdrowotnym. Do barier psychospołecznych ograniczających perswazyjne oddziaływanie przekazów zdrowotnych zaliczamy przede wszystkim przyjemność, jaką można czerpać z niezdrowych nawyków. Słodycze, potrawy smażone, niezdrowe przekąski, jakie można spożywać razem z przyjaciółmi, dostarczają wielkiej przyjemności na poziomie fizjologicznym. ale także społecznym. Przyjemność czerpana z niezdrowych nawyków jest bezpośrednim wzmocnieniem dla tych zachowań, natomiast nagroda wynikająca ze stosowania diety i odmawiania sobie przyjemności może być zauważalna dopiero po kilku latach. Zgodnie z zasadą behawioralną określaną jako gradient wzmocnienia, bezpośrednia nagroda lub kara jest bardziej efektywna, niż nagroda lub kara odsunięta w czasie. Umiejętność odraczania gratyfikacji jest kształtowana w procesie wychowywania. Bardziej liczy się bowiem natychmiastowe zaspokojenie pragnień, aniżeli znoszenie dyskomfortu w imię przyszłych korzyści.

Kolejną barierą w przyswajaniu sobie zdrowotnych zachowań są różnego rodzaju kontrprzekazy. Treści piozdrowotne w mediach często muszą rywalizować z przeciwstawnymi przekazami odwołującymi się np do wsłuchiwania się w swoje pragnienia, do szukania przyjemności, czy wygody. Częsta przyczyną kwestionowania, bądź przyjmowania z dużymi oporami zaleceń żywieniowych dotyczących tzw. zdrowej, zbilansowanej diety są sprzeczne informacje na ten temat. Zmienność publikowanych wyników badań nad działaniem pro- lub anty-zdrowotnym niektórych pokarmów lub substancji zawartych w żywności i rozmaitość diet czyni całą wiedzę o racjonalnym żywieniu mało konkluzywną. co zniechęca do zmiany zachowań Ąwieniowych. Chaos informacyjny wprowadza dodatkowo fakt niedostatecznego oznakowania produktów spożywczych, fałszywe łub niejednoznaczne informacje zawarte w reklamie oraz to. żc wiełe produktów podlega procesom technologicznym, co znacznie utmdnia określenie ich rzeczywistej wartości odżywczej.

Charakterystyczną reakcją na komunikaty dotyczące zagrożeń zdrowia jest często cynizm i defefyzm. Współczesny człowiek codzicnnic styka się z informacjami na temal szkodliwego wpływu różnych substancji na zdrowie, dochodząc w efekcie do przekonania, że żadna żywność nic jest bezpieczna. Ogrom zagrożeń i czyhających zewsząd niebezpieczeństw odbiera chęć do jakichkolwiek starań w walce, która nie rokuje szans na powodzenie.

Następną istotną przeszkodą ograniczającą perswazyjne oddziaływanie komunikatów promujących racjonalne prawidłowe odżywianie jest nierealny optymizm co do własnego zdrowia. Przeciętny człowiek uważa swój ogólny stan zdrowia za lepszy od innych, zaś tyzyko własnego zachorowania za niższe, zatem odwoływanie się do zagrożenia chorobą na skutek nieracjonalnych zachowań żywieniowych jcsl mało motywujące szczególnie dla młodych i zdrowych ludzi.

Tego rodzaju bariery, jak atrakcyjność niezdrowych nawyków, nierealistyczny optymizm co do własnego zdrowia, przeciwstawne przekaz)-, czy cyniczny stosunek do informacji o zagrożeniu, są przeszkodą w zmianie zachowań żywieniowych w jej pierwszej lazie. czyli decyzji o zmianie. Już na etapie wzbudzenia motywacji do zmiany występują problemy, ale nawet gdy decyzja zapadła, bądź została podyktowana koniecznością, pojawiają się kolejne bariery. Na duże trudności w stosowaniu zaleceń dietetycznych natrafiają ludzie odchudzający się oraz pacjenci po przebytych chorobach, którzy muszą stosować dietę jako element terapii lub jako niezbędny warunek rekonwalescencji. Podstawową przyczyną tych trudności jest natura samych zachowań żywieniowych. Wysoka powtarzalność zachowań żywieniowych prowadzi do ich zautomatyzowania. Wszelkie działania ludzkie można uszeregować od w pełni zautomatyzowanych, czyli szybkich i bczwysilkowych zachodzących poza świadomością, do w pełni kontrolowanych. czyli wykonywanych sekwencyjnie krok po kroku, relatywnie wolnych i wymagających zaangażowania zasobów poznawczych i sil. 

Faza wprowadzenia zmiany w zachowaniu wiąże się z samokontrolą, a proces ten jest dla większości osób trudniejszy niż kontrola świata zewnętrznego. Wymaga bowiem postawienia się w podwójnej roli: obiektu wpływu i źródła wpływu. Takie swoiste rozdwojenie prowadzi do wydatkowania zasobów energii mentalnej, gdyż zwykle człowiek broni się przed tym. gdy ktoś próbuje go zmienić i do czegoś zmuszać. Występuje zatem wewnętrzny konflikt pomiędzy Ja-kontrolowanym i Ja-konUolującym. który często skutkuje załamaniem procesu samokontroli i obniżeniem samooceny. Załamanie diety, rezygnacja z modyfikowania sposobu odżywiania występuje często wówczas, gdy źle oszacujemy nasze zasoby psychoenergetyeine związane z wprowadzaniem zmiany i procesem samokontroli oraz zaniżymy koszty (np. nic docenimy czasu potrzebnego na wprowadzanie zmiany). Osoby wykorzystujące energię mentalną na kontrolowanie siebie wykazują niedobór tej energii w innych sytuacjach, więc jeśli człowiek sam decyduje się na zmianę, powinien najpierw dobrze oszacować własne zasoby. Uchroni go to przed decyzją o podjęciu diety wówczas, gdy przechodzi nerwowy okres w pracy lub życiu osobistym, gdy przeżywa negatywne stany emocjonalne itp. Wtedy bowiem łatwo można redukować napięcie wynikające z negatywnych emocji poprzez powrót do starych nawyków. W fazie utrwalania prozdrowotnych zachowań trzeba z kolei mieć na względzie to. żc zautomatyzowane reakcje mają tendencję do nawrotów, nawet po długim okresie ich niewystępowania.

Podobne prace

Do góry