Kryptonim niemieckiego planu agresji na Związek Radziecki, która rozpoczęła się 22 czerwca 1941 r. o godz. 3.00.

1. PLANY

Ideę wielkiej wyprawy na Wschód Hitler sformułował 4 czerwca 1940 r. Licząc, że Wielka Brytania nie będzie kontynuować wojny, za­kładał szybkie pokonanie Związku Radzieckiego. 21 lipca 1940 r. polecił marsz. Walterowi von *Brauchitschowi zajęcie się przygo­towaniem działań. 5 sierpniu 1940 r. gen. Erich Marcks przedstawił podstawowe zasady planu operacji opracowane przez dowództwo wojsk lądowych (Oberkommando des Heeres), które zakładały główne uderzenie na północ od bagien rzeki Prypeci w kierunku Moskwy. Grupa Armii nacierająca na prawym skrzy­dle, z rejonu Warszawy, miała rozbić nieprzyjaciela na Białorusi i wes­przeć lewoskrzydłową grupę uderza­jącą z Prus Wschodnich na Lenin­grad. Wojska działające na południe od Prypeci otrzymałyby zadanie zni­szczenia *Armii Czerwonej na Ukrainie, przed jej odwrotem na li­nię Dniepru. Po zakończeniu bitew po obu stronach Prypeci armie nie­mieckie miały opanować na połu­dniu Zagłębie Donieckie, a na pół­nocy Moskwę. W efekcie dalszych studiów prowadzonych jesienią 1940 r. założenia te zmieniły się. Hitler, zmierzając do jak najszyb­szego opanowania radzieckich rejo­nów przemysłowych, żądał, aby po pierwszym okresie walk podjąć ofensywę w stronę Leningradu, opóźniając uderzenie na Moskwę. Rozważał również możliwość opa­nowania Ukrainy przed zajęciem stolicy ZSRR ze względu na zasoby rolnicze i bogactwa mineralne tej re­publiki (węgiel, ruda żelaza, man­gan, gaz ziemny), potrzebne nie­mieckiemu przemysłowi zbrojenio­wemu.

Ostateczną wersję planu „Barbarossa", zaakceptowaną przez Hitlera 3 lutego 1941 r. opracował I zastępca szefa Sztabu Generalnego gen. Friedrich *Paulus. Fuhrer zamierzał zrealizować 5 ce­lów: zdobyć Lebensraum przestrzeń życiową dla narodu niemieckiego, wyniszczyć Żydów, zniszczyć reżim bolszewicki, zamienić ludność podbitych terytoriów w niewolni­ków i przechwycić bogactwa natu­ralne niezbędne dla niemieckiej gospodarki i armii do ostatecznej rozprawy z mocarstwami anglosa­skimi. Jednakże on i jego stratedzy popełnili wiele błędów, które prze­sądziły o wyniku tej wojny. Przede wszystkim nie docenili radzieckich sił zbrojnych i potencjału gospodar­czego państwa. Siły * Armii Czer­wonej w sierpniu 1940 r. oceniali na 151 dywizji piechoty, 32 dywizje kawalerii i 38 brygad szybkich, z czego jak przewidywano - Rosja­nie skierują do obrony 96 dywizji piechoty, 23 dywizje kawalerii i 28 brygad szybkich. Nie uwzględnio­no, że Armia Czerwona dysponuje 967 nowoczesnymi czołgami *T-34 oraz 508 czołgami *KW-1, przewyż­szającymi pod względem uzbrojenia i grubności pancerza najcięższe niemieckie *PzKpfw IV, których armia niemiecka miała tylko 439.

Zbyt nisko oceniono wartość bojo­wą Armii Czerwonej, opierając się na analizie jej nieudolnych działań w Polsce i Finlandii w 1939 r. Nie uwzględniono możliwości zmobili­zowania ogromnych rezerw ludz­kich (szacowanych na 9-12 min) oraz potęgi przemysłu. W 1941 r. wartość produkcji wojennej ZSRR wynosiła (w przeliczeniu na dolary amerykańskie) 8,5 mld dolarów,a Niemiec 6 mld; radzieckie zakła­dy produkowały 15 735 samolotów,a niemieckie - 11 776. Tuż przedwybuchem wojny Hitler rozproszyłsiły: część ich skierował na Bałkany,w Norwegii (w obawie przed bry­tyjską inwazją) pozostawił 12 dywi­zji, do Afryki Północnej na począt­ku 1941 r. wysłał 2 dywizje pancer­ne i 200 samolotów. Obniżyła sięsiła niemieckich jednostek pancer­nych, które miały odegrać główną rolę w przełamywaniu radzieckiej obrony. Wynikało to także z gwał­townego wzrostu liczebnego nie­mieckich jednostek pancernych. W efekcie stan czołgów w dywizji pancernej spadł z 258 (1940 r.) do 196(1941 r.).

Sztab niemiecki zlekceważył pro­blemy logistyczne, szczególnie istotne w warunkach działania wie­lu armii na ogromnych obszarach. Nie docenił znaczenia „głębi strate­gicznej", jaką dysponowała Armia Czerwona, choć działania w Polsce i we Francji wykazały, że zasięg operacji może wynosić 300 km, po czym musi nastąpić przerwa na pod­ciągnięcie odwodów, budowę linii zaopatrzeniowych, utworzenie za­plecza itp. Jednocześnie ta przerwa operacyjna dawała przeciwnikowi czas na odtworzenie siły bojowej. Rozpoczęcie operacji wyznaczono na kwiecień 1941 r., ale wkrótce przesunięto termin na 15 maja tego roku.

Nagła decyzja Hitlera o ataku na Jugosławię spowodowała opóź­nienie inwazji na Związek Radziec­ki o ponad miesiąc, co miało istotne następstwa. Stalin odrzucił wszystkie ostrzeże­nia przekazywane przez brytyjskie­go ambasadora Stafforda *Crippsa, wywiad (m.in. przez działającego w Tokio szpiega Richarda Sorgego), a nawet ambasadora Niemiec hr. Friedricha von der Schulenburga. Zdając sobie sprawę ze słabości własnych wojsk, które pozbawił najbardziej doświadczonych dowód-1 ców, usiłował za wszelką cenę zy-B skać na czasie i nie dawać Hitlerowi™ pretekstu do wojny. W efekcie,I choć strategiczne rozwinięcie wojskB Armii Czerwonej trwało od począt-1 ków czerwca, w stan pogotowia po­stawiono je dopiero kilka godzinB przed niemieckim atakiem.

2. SIŁY NIEMIECKIE

Niemieckie wojska lądowe liczyły I 208 dywizji, z których do agresji na I ZSRR przeznaczono 153. Na prawym skrzydle Grupa Armi i I „Południe" (Heeresgruppe „Siid") I dowodzona przez feldmarsz. Gerda I von *Rundstedta składała się ze I skoncentrowanej w Mołdawii 11 ar-1 mii (gen. Eugen von Schobert) oraz ] 3 i 4 armii rumuńskiej, a w rejonie Karpaty - Lublin 17 armii (gen. Carl-Heinrich von *Stulpnagel) i 1 grupy pancernej (750 czołgów) gen. Ewalda von *Kleista oraz 6 ar­mii (feldmarsz. Walther von Reiche-nau). Łącznie 42 dywizje, w tym 5 pancernych i 3 zmotoryzowane. W centrum, od Lublina do Suwałk, działała Grupa Armii „Środek" („Mitte", dowodzona przez feld­marsz. Fedora von *Bocka.

W jej skład weszły (od południa): 2 grupa pancerna (930 czołgów), dowódca gen. Heinz *Guderian, 4 armia (dowódca feldmarsz. Giinther von *Kluge), 9 armia (dowódca gen. Adolf Strauss), 3 grupa pancerna (840 czołgów) pod dowództwem gen. Hermanna *Hotha. Łącznie 49 dywizji, w tym 9 pancernych, 6 zmotoryzowanych, 1 kawaleryj­ska (wycofana pod koniec roku w celu przekształcenia w pan­cerną). Na północy, w Prusach Wscho­dnich, Grupa Armii „Północ" („Nord"), dowodzona przez feld­marsz. Wilhelma von *Leeba obej­mowała: 16 armię (dowódca gen. Ernst Busch), 4 grupę pancerną (570 czołgów, dowódca gen. Erich *H6ppner) i 18 armię (dowódca gen. Georg von Kiichler). Łącznie 29 dywizji, w tym 3 pancerne i 2 zmotoryzowane.

Niemieckie wojska w pierwszej linii liczyły 120 dywizji, w tym 17 pancernych (z 21 dywizji tego ro­dzaju, jakimi w 1941 r. dysponował Wehrmacht) dysponujących 3090 czołgami oraz 12 dywizji (z 14) zmotoryzowanych. W rezerwie po­została 2 armia (dowódca gen. Ma-ximillian von Weichs) z 2 dywizja­mi pancernymi, 2 zmotoryzowa­nymi, a także ok. 24 dywizjami piechoty. Siłę niemiecką uzupełnia­ły wojska państw sojuszniczych: Rumunia skierowała do walki, w re­jonie działań Grupy Armii „Połu­dnie", 3 i 4 armie liczące 12 dywizji piechoty, brygadę górską, kawale­ryjską i pancerną, odpowiadające sile 2 dywizji. Węgry przekazały pod dowództwo tej samej Grupy Armii nieduży kor­pus liczący brygadę zmotoryzowa­ną i 2 brygady kawalerii. Słowacja skierowała do walki w ramach Grupy Armii „Południe" brygadę zmotoryzowaną i 2 małe dywizje piechoty.

Finlandia wysłała do woj­ny przeciw ZSRR 18 dywizji pie­choty, które miały walczyć w Ka­relii i na Przesmyku Karelskim, aby odzyskać ziemie stracone na rzecz Związku Radzieckiego w cza­sie wojny *radziecko-fińskiej w 1939/40 r. Włochy, których rząd został powiadomiony przez Hitlera o planie „Barbarossa" (choć infor­macje o tym dotarły wcześniej do Rzymu) dopiero wieczorem 21 czerwca, utworzyły korpus eks­pedycyjny Corpo di spedizione italiano in Russia (CSIR). Liczył 3 dywizje piechoty: częściowozmotoryzowane „Pasubio" i „Tori-no" oraz „Celere", pod dowódz­twem gen. Giovanniego Messego,które w ramach niemieckiej 11 ar­mii weszły do walki 7 sierp­nia 1941 r. Hiszpania przekazała w sierpniu „*Błękitną dywizję" zło­żoną z ochotników (dowódca gen. Augustin Muńoz Grandes, następ­nie gen. Esteban Infantes), która jako 250 dywizja piechoty weszła do składu Grupy Armii „Północ". Łącznie państwa sojusznicze oddały pod niemieckie dowództwo lub wsparły niemieckie działania (Fin­landia) 50 dywizjami, jednakże ich wyposażenie, wyszkolenie i war­tość bojowa (z wyjątkiem jednostek fińskich) były znacznie niższe od niemieckich. Wojska lądowe wspierały 4 floty Luftwaffe: - Luftflotte 4 dowodzona przez gen. Alexandra Lóhra, współdziałająca z Grupą Armii „Południe"; - Luftflotte 2 pod dowództwem feld-marsz. Alberta *Kesselringa wspie­rająca Grupę Armii „Środek"; - Luftflotte 1 gen. Alfreda Kellera współdziałająca z Grupą Armii „Północ".

Dodatkowo do akcji włączono Luft­flotte 5 gen. Hansa-Jurgena Stumpf-fa, której zadaniem było atakowanie *Murmańska. Do wojny ze Związ­kiem Radzieckim Luftwaffe skiero­wała 2770 samolotów, co stanowiło 65% ogółu sił lotniczych, liczących 21 czerwca 1941 r. 4882 samoloty. 3. SIŁY RADZIECKIE Armia Czerwona dysponowała w zachodnich rejonach pogranicz­nych siłami ok. 2,9 min żołnierzy, zorganizowanymi w 5 okręgów: - Leningradzki Okręg Wojskowy, dowodzony przez gen. M. Popowa, obejmował odcinek od Półwyspu Rybackiego do Wyborga (Viipuri), tj. ok. 1200 km. W jego składzie działały: 14 armia (gen. W. Frołow, 7 armia (gen. F. Gorolenko), 23 ar­mia (gen. P. Pszennikow). - Bałtycki Specjalny Okręg Woj­skowy dowodzony przez gen. F. Kuzniecowa, miał bronić odcin­ka od Połągi (Palanga) do połu­dniowych granic Litwy, o długości ok. 350 km. Obejmował 8 armię (gen. P. Sobiennikow) i 11 armię (gen. W. Morozów). - Zachodni Specjalny Okręg Woj­skowy (od południowej granicy Litwy do północnej granicy Ukrainy - 450 km), dowodzony przez gen. Dmitrija Pawłowa, składał się z 3 armii (gen. Wasilij Kuzniecow), 10 armii (gen. K. Gołubiew), 4 armii (gen. A. Korobkow).

- Kijowski Specjalny Okręg Wojsko-wy (od północnej granicy Ukrainy do Lipkan - 800 km), dowodzony przez gen. Michaiła Kirponosa, obejmował 5 armię (gen. M. Pota-pow), 6 armię (gen. I. Muzyczen-ko), 26 armię (gen. F. Kostenko), 12 armię (gen. P. Poniedielin). - Odeski Okręg Wojskowy (od Lip-kan do Morza Czarnego - ok. 500 km), dowodzony przez gen. Iwana Tiuleniewa, obejmował 18 armię (gen. A. Smirnow) i 9 armię (gen. J. Czieriewiczienko). Siły powietrzne ZSRR liczyły w za-chodnich okręgach ok. 3000 samo­lotów (z ogólnej liczby 8000 samo­lotów *Wojenno-Wozdusznoj Flo­ty), wśród których było ok. 1500 samolotów nowych typów; 40% z nich w gotowości bojowej. 4. AGRESJA Bezpośrednim sygnałem do agresji było kodowe słowo „Dortmund" po­dane przez Hitlera 20 czerwca. 22 czerwca między 3.00 a 3.30 nad ranem ruszyła do boju niemiecka tzw. Armia Wschodnia (Ostheer). Atak całkowicie zaskoczył Armię Czerwoną.

Do południa niemieckie samoloty zniszczyły 528 radziec­kich samolotów na lotniskach i 210 w powietrzu. Wg zapisków feld-marsz. Erharda *Milcha, inspektora generalnego Luftwaffe, pierwszego dnia walk Niemcy zniszczyli 1800 samolotów, drugiego - 800, trzecie­go dnia - 557. Grupa Armii „Śro­dek" („Mitte") ruszyła wzdłuż drogi Mińsk - Smoleńsk - Moskwa. Dzia­łająca na południowym skrzydle 2 grupa pancerna gen. Guderianaodniosła ogromny sukces, zajmującmosty na Bugu w rejonie BrześciaLitewskiego i posuwając się szybkodo przodu. Do końca pierwszegodnia XXIV korpus pancerny (do­wódca gen. Geyer von Schweppen-burg) doszedł do Kobrynia leżącego65 km od linii demarkacyjnej,a czołgi XLVII korpusu (gen.Joachim Lemelsen) dotarły do Pru-żan, w odległości 75 km od linii de­markacyjnej. Podobne sukcesy od­niosła 3 grupa pancerna gen. Hotha.

LVI I korpus pancerny (gen. Adolf--Friedrich Kuntzen) i XXXIX kor­pus (gen. Rudolf Schmidt) uchwyci­ły mosty na Niemnie i do końca dni a XXXIX korpus dotarł na odle­głość 95 km od pozycji wyjścio­wych. Obie grupy połączyły się za Mińskiem, zamykając w okrążeniu jednostki czterech armii radziec­kich. 9 lipca Niemcy ogłosili, że w rejonie działań Grupy Armii „Środek" wzięli do niewoli 289 874 jeńców oraz zniszczyli 2585 czoł­gów i 246 samolotów. Gdy dywizje piechoty likwidowały kocioł miński, czołgi 2 i 3 grupy pancernej konty­nuowały natarcie i 19 lipca okrąży­ły dalsze oddziały radzieckie w rejo­nie Smoleńska, gdzie zniszczyły lub zdobyły (wg danych niemieckich) 2000 czołgów, 1900 dział i wzięły do niewoli 100 tys. jeńców. W ciągu trzech tygodni walk od­działy niemieckie wdarły się na przeszło 600 km w głąb ZSRR. Do Moskwy pozostawało ok. 300 km, ale niemieckie linie zaopatrzeniowe przestawały funkcjonować. Zacięte walki pochłaniały ogromne ilości amunicji, sprzętu i paliwa. Wycofu­jące się oddziały radzieckie niszczy­ły linie kolejowe, tabor, parowo­zownie, warsztaty naprawcze i mo­sty. Już 5 lipca VIII korpus lotniczy(Fliegekorps VIII) informował, że mimo ograniczenia liczby lotów norm bojowych brakuje paliwa dla samo­lotów.

Szef Sztabu gen. Franz *Halder za­notował U sierpnia: „(...) kolos ro­syjski, który przygotowywał się do wojny świadomie i z całą pasją wła­ściwą państwu totalitarnemu, nie był przez nas doceniony. (...) Na po­czątku wojny liczyliśmy się z ok. 200 dywizjonami nieprzyjaciela. Obecnie zakładamy już 360. Te dy­wizje nie są na pewno uzbrojone i wyposażone według naszych a dowodzenie poważnie szwankuje, jednakże faktem jest, że istnieją. Jeżeli tuzin z nich zostanie rozbitych, Rosjanie wystawią na­stępny tuzin". Tempo ofensywy w kierunku Mo­skwy malało. 4 sierpnia 1941 r. na naradzie w kwaterze głównej Gru­py Armii „Środek" w Nowym Bo-rysowie Hitler wskazał Leningrad jako główny cel niemieckich ata­ków. Nie był zdecydowany, czy na­stępnym celem powinna być Mo­skwa, czy też Ukraina. 21 sierpnia wydał rozkaz zajęcia Kijowa. Stwierdził wówczas: „główne zna­czenie przed nadejściem zimy ma raczej okupacja Krymu, przemysło­wego i węglowego Zagłębia Do-nieckiego, odcięcie rosyjskich linii zaopatrzeniowych z kaukaskich pól naftowych i - na północy - Lenin­gradu oraz ustanowienie kontaktu z Finami, a nie zajęcie Moskwy. (...) Zdobycie Półwyspu Krymskie­go ma szczególne znaczenie dla ochrony naszych linii zaopatrzenio­wych prowadzących z rumuńskich pól naftowych".

Taka koncepcja strategiczna oznaczała niebezpiecz­ne dla Niemców rozproszenie sił. Kijów zdobyto 19 września, a na wschód od miasta zniszczono duże zgrupowanie wojsk radzieckich. 2 października Hitler ogłosił: „Dzi­siaj rozpoczyna się ostatnia wielka decydująca bitwa tego roku". Woj­ska niemieckie ruszyły na Moskwę i w ciągu trzech tygodni doszły na odległość ok. 50 km od stolicy ZSRR. Rosjanom jednak przyszedł na pomoc sprzymierzeniec o nie­zwykłej sile - pogoda. W listopa­dzie deszcze zamieniły drogi w grzą­skie bajora, w których tonęły niemieckie samochody i czołgi, roz-miękały pasy startowe polowych lotnisk, a wkrótce mróz zaatakował oddziały niemieckie, nie przygoto­wane do zimy. Żołnierze nosili letnie mundury, w skrzyniach biegów sa­mochodów i czołgów nie było zi­mowego oleju, a w chłodnicach niezamarzającego płynu. W jednej z brygad grupy pancernej Guderianaudało się uruchomić tylko kilkana-ście czołgów. Ze względu na błoto, mróz, niedostatek części zamien- nych i paliwa liczba samolotów  zdolnych do walki zmniejszyła się  o połowę i w dalszym ciągu spadała.

W grudniu tylko 32% samolotów myśliwskich było zdolnych do wal­ki. Armia niemiecka była wyczerpa­na: do końca listopada straciła 74? 112 żołnierzy zabitych, rannych i wziętych do niewoli. Luftwaffe od 22 czerwca do 1 listopada straciła 42,8% samolotów i załóg. Zakłady produkcyjne i szkoły lotnicze nie by­ły w stanie uzupełniać kadry i sprzę­tu w oddziałach bojowych.

Tymczasem siła Armii Czerwonej rosła. Dzięki rozpaczliwemu oporo­wi oddziałów na froncie i błędom Hitlera opóźniającego uderzenie na Moskwę, dowództwo radzieckie zy­skało czas potrzebny do zmobilizo­wania rezerw. Wg danych niemiec­kich, w pierwszych pięciu miesią­cach kampanii Rosjanie stracili 3 min ludzi (zabitych, rannych, wziętych do niewoli), a mimo to w grudniu 1941 r. Armia Czerwona w dalszym ciągu miała na froncie 4200 tys. żołnierzy; wg danych ro­syjskich w 1941 r. Armia Czerwona straciła 4,3 min ludzi, w tym 3 min stanowiły tzw. straty bezpowrotne, tzn. zabici, kaleki, w niewoli. Po­mimo ogromnych strat gospodar­czych, które spowodowały spadek wydobycia węgla o 57% i produkcji surówki o 68%, radzieckie zakłady lotnicze w 1941 r. wyprodukowały o 4 tys. samolotów więcej niż zakła­dy niemieckie, a produkcja czołgów w drugim półroczu tego roku była wyższa niż w pierwszym (I pół­rocze: 1848 czołgów, II: 4742). W grudniu Armia Czerwona dyspo­nowała 32 194 działami i moździe­rzami, gdy wszystkie wojska nie­mieckie (łącznie z oddziałami na zachodzie Europy i w Afryce Pół­nocnej) dysponowały 36 430 dzia­łami i moździerzami.

Już w pierwszym dniu inwazji nie­mieckiej premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill zaoferował Związkowi Radzieckiemu pomoc i podjął decyzję o przesłaniu Rosja­nom 200 samolotów myśliwskich, przeznaczonych wcześniej do obro­ny * Singapuru. 1 października 1941 r. w Moskwie został podpisa­ny protokół określający warunki pomocy (*Lend-Lease), ale minęły miesiące, zanim dostawy sprzętu wojennego mogły zaważyć w zma­ganiach na froncie. Sił y niemieckie wyczerpywały się. Od polowy października do połowy grudnia 1941 r. Niemcy stracili 55 tys. zabitych, 100 tys. rannych, 77 7 czołgów, 297 dział i moździe­rzy. Ostatnia próba zdobycia Mo­skwy, podjęta na początku grudnia, gdy 4 armia uderzyła z rejonu Na-ro-Fomińska, została udaremniona, a wojska niemieckie odrzucone na pozycje wyjściowe. W grudniu 194 1 r. Rosjanie zgromadzili wy­starczające siły, aby przystąpić do kontrofensywy pod Moskwą na froncie o długości ok. 1000 km. Od stycznia 1942 r. kontrofensywa przekształciła się w ogólne natarcie na całym froncie. Niemcy zostali odepchnięci o ok. 250 km na za­chód. Był to zwrotny moment tej wojny, wskazujący, że *Blitzkrieg w Związku Radzieckim nie udał się.