Ocena brak

BARANÓW SANDOMIERSKI

Autor /Bohusz Dodano /01.06.2012

Parafia i dekanat w diec. tarnowskiej (od 1786), dawny ośrodek kalwiński (1575-1652).

Prawdopodobnie już 1135 B. był grodem obronnym; 1354
król Kazimierz Wielki nadał B. prawa miejskie; 1568-1677 B.
był własnością Leszczyńskich, nast. Lubomirskich. Parafię w B.
w diec. krakowskiej (utworzoną z części par. Miechocin) uposażył
ok. 1350 Kazimierz Wielki; w wyniku opanowania kościoła
przez kalwinów 1575-78 bp M. Szyszkowski przyłączył 1626 par. B. do par. Padew, 1652 bp P. Gębicki spowodował zwrot kościoła
katolikom i odnowił parafię.

Cennym zabytkiem jest późnorenesansowy kościół par. Ścięcia Jana Chrzciciela, zbudowany
1604-07 jako zbór z fundacji Andrzeja Leszczyńskiego (w miejsce
poprzedniego, drewnianego), jednonawowy, kilkakrotnie
przebudowywany, z 2 kaplicami i wieżą;

we wnętrzu znajdują się
m.in. 2 ołtarze rokokowe z 2. poł. XVIII w., kamienna chrzcielnica
barokowa z 1669 (obecnie na zewnątrz kościoła), rzeźby
barokowe z poł. XVIII w. przedstawiające św. Kazimierza
i bł. Kingę oraz barokowy krucyfiks.

Zamek wzniesiony 1591-
-1606 w stylu manierystycznym, odbudowany po pożarze 1898
przez Tadeusza Stryjeńskiego posiadał kaplicę (obecnie sala
kinowa) z witrażami J. Mehoffera. Dekanat B. powstały 1928
ma 10 parafii (B., Borki Nizińskie, Borowa, Gawłuszowice, Górki,
Jaślany, Padew, Sarnów, Tyszów Nar., Wola Baranowska).

W okresie reformacji B. był znanym ośrodkiem kalwińskim;
1575-1652 znajdował się tu zbór, szkoła, prowadzona przez M.
Rybińskiego, drukarnia i szpital. Drukarnia, zakupiona 1625,
początkowo mieściła się we wsi Wielkanoc (k. Miechowa);
funkcję drukarza pełnił do 1634 A. Piotrkowczyk; J. Brożek
drukował tu satyrę antyjez. Gratis; w obawie przed represjami
drukarnię przeniesiono 1628 do B., ówczesnej posiadłości
R. Leszczyńskiego, protektora kalwinizmu;

pierwszym
oficjalnym drukiem były dekrety kalwińskich synodów gen.
Consensus (1628), nast. wydano Judith G. du Bartasa w przekł.
Leszczyńskiego (1629), trochę dzieł rei. i panegiryków oraz wiele
elementarzy, podręczników, katechizmów, zbiorów modlitw
i pieśni do użytku szkól i zborów kalwińskich, (z czego nic się
nie zachowało); 1634-48 drukarzem był J. Twardomęski; 1652
po kasacie zboru w B. drukarnię przeniesiono do Wojciechowa
(k. Bełżyc), lecz jej nie uruchomiono.

W zamku w XVI i XVII w.
mieściła się biblioteka Leszczyńskich; wg katalogu z 1627 (rps-
BUWr) liczyła ok. 1700 dzieł, z których połowę stanowiły dzieła
teol. ; m.in. znajdował się tam pergaminowy rps Biblii królowej
Zofii (-> Biblia IV C 1).

 

H. Merczyng, Zbory i senatorowie protestanccy w dawnej Rzeczypospolitej. Wwa 1904, 45-46; W. Krasiński, Zarys dziejów powstania i upadku reformacji w Polsce, Wwa 1905, II 2, 169-170; M. Sipayłlo, Działalność kulturalna rodu Leszczyńskich, Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk 9 (1935) 78-90; tenże, Dzieje drukarni baranowskiej w świetle akt synodalnych, RBi 4(1962) 79-101; MPT II 339-340; W. Dworzaczek, PSB XVII 101-103, 107-110; H. Kowalska, PSB XVII 103-104; M. Sipayłlo, PSB XVII 132-139; A. Majewski, Zamek w B., Wwa 1969; SzTw 59-61.

Podobne prace

Do góry