Ocena brak

Bajki Ignacego Krasickiego

Autor /Karen Dodano /06.04.2011

 

Ignacy Krasicki traktował swoje bajki podobnie jak Jan Kochanowski fraszki -zawierał w nich obserwacje otaczającego go świata, krytykował, żartował, wyśmie­wał, ale próbował także naprawiać rzeczywistość, pouczać. Pisał zarówno krótkie bajki epigramatyczne (naśladując Ezopa czy Lessinga), jak i dłuższe, narracyjne, pisane na wzór bajek Francuza La Fontaine'a. Przedstawił w nich wiele aspektów rzeczywistości XVIII-wiecznej Polski, przybliżył współczesnemu czytelnikowi koloryt tamtych czasów. Za życia Krasickiego ukazał się jeden tom bajek, zawierający 107 utworów, zaś po jego śmierci drugi, w którym znalazły się 72 bajki.

Swoistym komentarzem do całego zbioru jest Wstęp do bajek. Poeta stara się w tym krótkim utworze określić istotę bajki jako gatunku, składa również swego rodzaju deklarację ideową i artystyczną. W tym celu najpierw wylicza cały szereg nieprawdopodobnych sytuacji życiowych, będących w zasadzie zaprzeczeniem przy­jętych stereotypów („Był młody, który życie wstrzemięźliwie pędził / (...) stary, który nigdy nie łajał (...)/ celnik, który nie kradł; szewc, który nie pijał"). Dopiero w ostatnich dwóch wersach następuje puenta, żartobliwie dwuznaczna ocena wszyst­kich powyższych stwierdzeń. Krasicki pisze w niej, że „wszystko to być może" wszystkie sytuacje mogą być prawdą, ale... w czasach, w których on żyje należy je opisywać tylko w bajkach - rzeczywistość bowiem jest daleka od ideału.

Bajka Szczur i kot jest atakiem na jedną z najgorszych wad ludzkich, jaką jest pycha. Poeta posłużył się tu tak zwaną maską, alegorią: występujące w wierszu zwierzęta są konwencjonalnymi znakami cech ludzkich. Chwalący się przed ro­dzeństwem szczur to alegoria zarozumialstwa, pychy. Z kolei kot, wykorzystujący chwilę nieuwagi szczura, zwykle utożsamiany jest ze sprytem, drapieżnością, bez­względnością. Bajka zawiera wyraźne pouczenie (morał), że bezmyślna pycha, brak dystansu wobec siebie, brak umiejętności obiektywnej oceny sytuacji może być powodem klęski.

W bogatym zbiorze bajek szczególnie ważna jest ta pt.: Ptaszki w klatce. Krasic­ki poruszył tu problem uniwersalny, ważny właściwie dla każdej żywej istoty: pra­gnienie wolności. Ptaszki w klatce to rozmowa dwóch uwięzionych w klatce czyży­ków. Pierwszy, młodszy, urodził się już w niewoli i nie zna smaku wolności, nie rozumie jej. Akceptuje swe życie w klatce jako coś naturalnego. Nie zgadza się z nim drugi, stary czyżyk. On kiedyś żył na swobodzie, został jednak uwięziony. Nigdy nic przyzwyczai się do niewoli, zawsze będzie pragnął wolności.

Bajka powstała już po I rozbiorze Polski. Krasicki podjął w niej ważny wówczas i bardzo niepokojący patriotów problem „przyzwyczajenia" do niewoli. W czasach, gdy zafascynowana obcą modą i nowymi wzorami młodzież zapominała o tym, że żyje w niewoli, poeta-patriota apelował o pamięć, że najwyższym dobrem i warto­ścią, o którą warto walczyć jest wolność.

W bajce Malarze Krasicki przedstawił skontrastowane ze sobą sylwetki dwóch malarzy portrecistów. Piotr był malarzem dobrym, lecz żył w nędzy, Jan zaś malował bardzo kiepsko, ale pławił się w luksusie. Tę pozorną niedorzeczność wy­jaśniono w puencie. Piotr malował portretowanych takimi, jacy byli w rzeczywisto­ści, Jan natomiast malował „piękniejsze twarze ". Nic więc dziwnego, że spragnieni pochwał i pochlebstw ludzie wybierali Jana. Krasicki ilustruje ogólną prawdę ży­ciową: najtrudniej mówić prawdę, najlepiej jest być pieczeniarzem i schlebiać in­nym, wtedy bowiem można osiągnąć najwięcej.

Innym przykładem zastosowania alegorii jest utwór Jagnię i wilcy. Już pierw­szy wers przynosi morał (,. Zawżdy znajdzie przyczynę, kto zdobyczy pragnie "), w któ­rym wyrażono przekonanie, że w świecie dominuje prawo silniejszego, że racja stoi po stronic tego, kto ma siłę. Potwierdzeniem tej smutnej prawdy jest opowiedziana w bajce historyjka: niewinne jagnię (alegoria niewinności, słabości, naiwności) zo­staje napadnięte przez dwa wilki (alegoria siły, bezwzględności, okrucieństwa). Gdy usiłuje protestować i pyta .Jakim prawem "?, otrzymuje naprędce wymyśloną odpo­wiedź („Smacznyś, słaby i w lesie") i zaraz zostaje zjedzone.

W bajce Filozof Krasicki ukazuje człowieka wykształconego, przekonanego o własnej wszechwiedzy teoretyka, który odrzuca nawet wiarę w Boga. Jednak gdy spada na niego choroba, nawraca się i zaczyna wierzyć „nie tylko w Pana Boga", ale również w „upity" (duchy, zjawiska będące zaprzeczeniem zdrowego rozsąd­ku). Autor pokazuje, jak bardzo ludzie są chwiejni we własnych poglądach i przeko­naniach. Krasicki zwraca również uwagę, że często teoretyczna wiedza nic wystar­cza w życiu. Natura ludzka sprawia, że popadamy ze skrajności w skrajność, że nic w życiu nic jest ostateczne, zamknięte.

W bajce Dewotka Krasicki wyśmiewa i piętnuje religijną obłudę i fałsz moral­ny społeczeństwa. Dewocja tytułowej bohaterki to pobożność na pokaz, na zew­nątrz. Naprawdę dewotka jest złą, bezlitosną kobietą, potrafi jednocześnie modlić się (.....i odpuść nam winy, jako my odpuszczamy ") i bić swoją służącą. Dezaproba­ta Krasickiego wyrażona jest tym razem wprost: ,, Uchowaj, Panie Boże, takiej po­bożności!".

Bajką narracyjną, udramatyzowaną, jest utwór Kruk i lis. Rozpoczyna ją tzw. promythion, czyli morał wyrażony w sposób bezpośredni i znajdujący się na po­czątku utworu (,, Bywa często zwiedzionym, /Kto lubi być chwalonym "). W bajce tej w sposób alegoryczny (pod postaciami zwierząt znowu kryją się ludzkie cechy) Krasicki ukazuje konfrontację próżności połączonej z zarozumiałością i brakiem samokrytycyzmu (kruk) oraz przebiegłości i przewrotności (lis).

Podobne prace

Do góry