Ocena brak

AUSTRIA

Autor /Hegezyp Dodano /30.05.2012

Republika Austrii, Republik Österreich, państwo w środk. Europie, republika związkowa, zajmuje 83 849 km2, liczyła 7,4 min mieszk. (1969); dzieli się na 9 krajów związkowych (Austria Górna, Dolna, Burgenland, Karyntia, Salzburg, Styria, Tyrol, Vorarlberg, Wiedeń).

I. KOŚCIÓŁ KATOLICKI - był silnie związany z dynastiami panującymi, toteż na jego dzieje rzutowały w poważnym stopniu zmiany polityczne.

A. STAROŻYTNOŚĆ i WCZESNE ŚREDNIOWIECZE — Ziemie dzisiejszej A. na pd. od Dunaju dostały się u schyłku I w. prz. Chr. pod władzę Rzymian i należały do IV w. do prow. : Nori-kum (obszar od rzeki Inn do Lasu Wiedeńskiego i na pd. od Dunaju do Drawy), Recji (dzisiejszy Tyrol), Panonii (wsch. A.).

Za pośrednictwem legionistów, kolonistów i kupców chrześcijaństwo szybko rozprzestrzeniało się, tworząc gminy (już w II w.), szczególnie w większych osiedlach wzdłuż Dunaju. W III i IV w. systematyczną chrystianizację prowadziły ośrodki kośc. w Mediolanie (dla Recji), Akwilei (dla Norikum) i Sirmium (dla Panonii).

W pocz. IV w. istniała na tych terenach silnie rozwinięta organizacja kośc., np. bpstwa Virunum (Zollfeld), Teurnia (Sankt Peter im Holz), Aguntum (Lienz), Lauriacum (-> Lorch, gdzie 304 poniósł śmierć męczeńską bp tego miasta św. Florian), Curia (—Chur). Pomyślny rozwój gmin chrzęść, zahamowały wędrówki ludów germ. (V w.).

Nowym misjonarzem ziem austr. stał się 453-482 św. Seweryn, zw. apostołem Norikum. Po 568 A. zajęli Awarowie i Bawarowie, wśród których w VI i VII w. działali mnisi iro-szkoccy.

Jednym z nich (prawdopodobnie frankońskiego pochodzenia) był św. Rupert, zał. (ok. 700) opactwa św. Piotra w -> Salzburgu i (ok. 710) złączonego z nim bpstwa. Część Tyrolu, należącą dziś do A., objęło swoim działaniem bpstwo Säben, wkrótce przeniesione do Brixen. Górna i Dolna A. (od 739) dostały się pod jurysdykcję bpstwa w —> Pasawie.

Karol Wielki po zwycięstwie nad Awarami wyodrębnił wsch. kresy ówczesnej Bawarii, tworząc Marchię Wsch., a przy współpracy abpa Arno erygował 796 w Salzburgu metropolię (z sufr.: Pasawa, Freising, Ratyz-bona, Brixen), powierzając jej m.in. prowadzenie misji wśród Słowian na Morawach (np. abp Adalram ok. 830 ochrzcił księcia słow. Priwinę i konsekrował kościół w Nitrze); dlatego też abpi Salzburga byli przeciwni prowadzeniu misji na Morawach przez obcych, np. Cyryla i Metodego. W Di w. zaczyna rozwijać się sieć par. metropolii salzburskiej.

B. RZĄDY BABENBERGÓW i HABSBURGÓW (976-1805) — Za panowania w Marchii Wsch. Babenbergów (976-1246) i dzięki ich staraniom nastąpił rozwój organizacji diecezjalnej. Erygowano bpstwa: 1070 Gurk, 1218 Seckau i Chiemsee, 1225 Levant, poddając je abpom Salzburga, którzy otrzymali (w XI w.) prawa książąt świeckich i przywilej samodzielnego obsadzania bpstw w swej metropolii. Abpi Gebhard (1060-88) i Thiemo (1090-1102) zasłużyli się jako reformatorzy Kościoła A. wg zaleceń pap. Grzegorza VII.

Na rządy abpa Konrada I (1106-47) przypada rozkwit życia zak. (sam abp ufundował 14 klasztorów kanoników regularnych).
Po wymarciu dynastii Babenbergów (1246) i zwycięstwie króla niem. Rudolfa Habsburskiego nad królem czes. Przemysłem Ottokarem II (1278) A. przeszła we władanie Habsburgów. Władcy nowej dynastii pomogli Kościołowi przezwyciężyć silnie rozpowszechnioną (w XIII i XIV w.) w A. herezję -> walden-sów.

Założenie 1217 klasztoru domin, w Friesach, a franciszkańskiego 1230 w Wiedniu zapoczątkowało szybki rozwój zak. żebrzących w A. Ważnym ogniskiem rozwoju życia rel. i nauki kośc. w A. stał się zał. 1365 przez księcia Rudolfa IV uniw. w Wiedniu. Jednym z pierwszych jego rektorów był N. Sey-ringer, wybitny reformator Kościoła w A.

W okresie Soboru w Konstancji uniwersytet opowiedział się za —> koncyliaryz-mem, a jego profesorowie w większości byli zwolennikami —> nominalizmu i prądów myślowych odrodzenia (-» humanizm). Ich działalność oraz konkordat wiedeński z 1448, przyznający panującemu znaczny udział w obsadzaniu stanowisk kośc, przyczyniły się do pogłębienia kryzysu rel. poprzedzającego reformację protestancką.

W niewielkim stopniu poprawiło sytuację założenie 1469 nowych bpstw w Wiedniu i w Wiener Neustadt dla terytoriów oderwanych od bpstwa w Pasawie (ordynariuszy mianowano z opóźnieniem wskutek protestu Pa-sawy). W pierwszym okresie reformacji niemal cała szlachta przyjęła protestantyzm.

Głęboki kryzys przeżywał uniw. wiedeński. Postępy reformacji zahamowała działalność arcyksięcia Ferdynanda (od 1565 ces. Ferdynand I), bpów wiedeńskich: Johanna Fabera (1530-41) i Friedricha Nausego (1541-52), a także jezuitów, którzy 1552 otworzyli w Wiedniu pierwsze kolegium (czołowym reformatorem życia kośc. stał się ich prowincjał -> Piotr Kanizjusz).

Czynnikiem utrudniającym Ferdynandowi przeciwdziałanie reformacji była konieczność liczenia się z protest, książętami niem. wobec zagrożenia tureckiego. Ces. Maksymilian II (1564-76) i jego brat Karol, arcyksiążę Karyntii, Krainy i Styrii, przyznali protestantom swobody, m.in. w zakresie szkolnictwa. Wpływy katolicyzmu utrwaliły się za ces. Rudolfa II (1576-1612) oraz jego następców Macieja (1612-19) i Ferdynanda II (1619-37);

duże znaczenie miała działalność bpów: Melchiora Klesla z Wiednia (konwertyty z protestantyzmu), Georga Stobäusa z Lavantu i Martina Brennera z Seckau, założenie kolegium jezuickiego w Grazu i przekazanie jezuitom tamtejszego uniw. (zał. 1586) oraz utworzenie stalej nuncjatury w Wiedniu (od 1513) i Grazu (1580). Sprzyjające warunki zewn. dla katolicyzmu w A. wytworzyły polit, sukcesy Habsburgów, m.in. odparcie oblegających Wiedeń Turków (1619, 1683).

Z inicjatywy ces. Karola VI erygowano 1722 w Wiedniu metropolię, podporządkowując jej bpstwo Wiener Neustadt. Wprowadzony w tym czasie system rządów absolutystycznych, wychodząc ze słusznych nieraz dążeń do reformy Kościoła, doprowadził do powstania tzw. -> józefinizmu. Zapoczątkowany przez cesarzową Marię Teresę (1740-80), rozwinął się za ces. Józefa II (1780-90) i trwał za Leopolda II (1790-92), Franciszka II (1792-1835) i Ferdynanda I (1835-48).

Toteż w stosunkach A. ze Stolicą Apost. (z którą A. już od końca XVII w. pozostawała w konfliktach na tle polit.) nastąpiło, zwł. za ces. Józefa II, napięcie, którego nie usunęła podróż (1782) pap. Piusa VI do Wiednia. Edykt tolerancyjny z 1781 dla wszystkich wyznań, wydany przez ces. Józefa II, spowodował liczne konwersje na protestantyzm.

W 1784 w wyniku reorganizacji administracji kośc. powstało bpstwo w Linzu, a bpstwo w Wiener Neustadt przeniesiono do Sankt Pölten, podporządkowując obydwa metropolii w Wiedniu. Jednym z pozyt. skutków józefinizmu było utworzenie licznych nowych parafii.

C. OKRES CESARSTWA AUSTRIACKIEGO (1805-1918) — Zmieniona sytuacja polit. Europy w okresie wojen napoleońskich zmusiła Franciszka II do złożenia korony średniow. cesarstwa rzym.-niem. i przyjęcia tytułu cesarza A. Nie ustała wszakże ścisła łączność państwa z Kościołem. Wewnątrz Kościoła zauważa się wzrost religijności, szczególnie po 1808, kiedy w Wiedniu zaczął działać Klemens Maria Dworzak, zaprzyjaźniony i współpracujący z K.W.F. Schlegelem.

Z tego środowiska wyszli wybitni ludzie Kościoła austr., świeccy i duchowni, m.in. A. Müller, F.A. Klinkowström, Zacharias Werner, J.E. Veith, A. Günther. Kongres Wiedeński utwierdził w A. sojusz „ołtarza z tronem". Kanclerz K.W.L. von Metternich widział w Kościele przede wszystkim pomoc przeciw ruchom rewolucyjnym, a także narodowowyzwoleńczym. Wiosna ludów wstrząsnęła monarchią absolutną i Kościołem.

Wzmocnienie autorytetu Kościoła przyniosła działalność powstałej wtedy prasy kat., Dni Katolików organizowane (do 1877 wspólnie z katolikami niem.) w Linzu (1850) i Wiedniu (1853) oraz działalność episkopatu (kardynałowie Friedrich Schwarzenberg, J.O. Rauscher). Konkordat zawarty 18 VIII 1855 (dzieło Rauschera i ministra oświaty Leo Thuna) odrzucił system józefiński i przywrócił prawy Stolicy Apost. w A.

W 1861 ces. Franciszek Józef wydał nowa edykt tolerancyjny dla wszystkich wyznań. Po klęsce pod Sadową ogłosił konstytucję (21 XII 1867), która zapewniła poszczególnym krajom monarchii samorząd, a narodom równouprawnienie.

Wydane natomiast przez niego austr. prawa majowe (1868) o małżeństwie i szkolnictwie ograniczyły konkordat. Bpi pod naciskiem cesarza przyłączyli się do grupy inoportu-nistów na Soborze Wat. I, a po ogłoszeniu dogmatu o — nieomylności papieża A. zerwała konkordat. Następca Piusa IX, Leon XIII, prowadził politykę proaustriacką, dopiero pod koniec pontyfikatu zmienił polit, orientację na franc. ; Pius X pozbawił natomiast cesarza wielowiekowego prawa do -» ekskluzy-wy przy wyborze papieża.

Teologia austr. podupadła po potępieniu 1857 pism A. Günthera, który próbował stworzyć nowy system teol. w oparciu o idealistyczną filozofię niemiecką. Rozwój natomiast dokonał się w społ. nauce i działalności Kościoła (K. Vogelsang tworzy ideologię chrześcijańskiego socjalizmu).

D. OKRES REPUBLIKI — I wojna świat, doprowadziła do powstania ustroju republikańskiego. Ze zmiany granic państw, wynikła konieczność reorganizacji diecezji (metropolia w Wiedniu z sufraganiami Linz i Sankt Pölten, metropolia w Salzburgu z sufraganiami Gurk i Seckau oraz administracje apost. Inns-bruck-Feldkirch i Burgenland).

Prawnie zapewniono równość wszystkim wyznaniom. Katolicy brali czynny udział w życiu polit., tworząc partię chrześc.-socjalist. ; oparcie zyskali w wybitnym polityku, dwukrotnym kanclerzu państwa, ks. I. Seiplu.

Na czele hierarchii stanął kard. F.G. Piffl z Wiednia, twórca wielu organizacji i instytucji kośc, m.in. Canisiuswerk für Priesterberufen, Schwestervereinigung Caritas Socialis, Instytutu Pastoralnego w Wiedniu i Apostolatu Liturgicznego.

Szerzył się jednak ateizm; liczne też były oficjalne wystąpienia z Kościoła. Konkordat zawarty 1933 (ratyfikowany 1934) za kanclerza E. Dollfussa zapewniał katolikom pełną swobodę religijną. Przewidziane dla austr. Tyrolu samodzielne bpstwo w Innsbrucku nie zostało wówczas eryg. (dopiero 8 XII 1968), utworzono natomiast administrację apost. w Eisenstadt (18 V 1922). Po przyłączeniu 1938 A. do Trzeciej Rzeszy Kościół doznał prześladowania przez hitlerowski faszyzm.

Rozwiązano organizacje kośc, zniesiono ponad 200 klasztorów, ograniczono i utrudniano duszpasterstwo oraz nauczanie religii, uwięziono wielu kapłanów. Pod naciskiem hitleryzmu ponad 300 000 osób oficjalnie wystąpiło z Kościoła. Po II wojnie świat. Kościół otrzymał pełną wolność. W 1957 potwierdzono ważność konkordatu z 1934. Dnia 15 VIII 1960 utworzono diec. Eisen-stadt (sufr. Wiednia), a 8 XII 1968 diec. Feldkirch (sufr. Salzburga).

 

A. Humbert, E. Tomek. DHGE V 829-881; Tomek I-III (passim); R.
Noll, Frühes Christentum in Österreich, W 1954; I. Zibermayr, Naricum, Baiern und Österreich, Horn 1956; Wodka K (passim); F. Engel-Janosi, Österreich und der Vatikan I-II, Gr 1958-60; A. Diamant, Austrian Catholics and the First Republic 1918-34, Pri 1960; E. Weinzierl-Fischer, Die österreichischen Konkordat von 1855 und 1933, W 1960; E. Winter, Der Josefinismus. Die Geschichte des österreichischen Reformkatholizismus 1740-1848, B 1962; F. Klostermann i in., Kirche in Österreich 1918-65 I-II, W 1966-67 (bibliogr.); E. Winter, Frühliberalismus In der Donaumonarchie. Religiöse, nationale und wissenschaftliche Strömungen von 1790-1868, B 1968; H. We-reszycki, Historia A., Wr 1972.

 

E. STATYSTYKA — Organizacja Kościoła w A. obejmuje 2 metropolie, 9 archidiec i diec, 1 opactwo niezależne obrządku łac. i 1 ordynariat dla katolików obrządku bizant.; są to: metropolia Salzburg — sufr. : Feldkirch, Graz-Seckau, Gurk-Kla-genfurt, Innsbruck, metropolia Wiedeń — z sufr.: Eisenstadt, Linz, Sankt Pölten, opactwo podległe bezpośrednio Stolicy Apost. — Wettingen-Mehrerau.

W 1869 A. w dzisiejszych granicach liczyła 2 metropolie, 6 archidiec. i diec, 4,5 min ludności, w tym 4 min katolików, 108 000 protestantów, 61 000 żydów, 3000 wyznawców innych religii. W 1900 — 2 metropolie, 6 archidiec. i diec, ok. 6 min ludności, 5,7 min katolików, 163 000 protestantów, 167 000 żydów, 12 000 wyznawców innych religii.

W 1939 — 2 metropolie, 6 archidiec. i diec, 2 administracje apost., ok. 7 min ludności, 6,2 min katolików, 361 000 protestantów, 84 000 żydów, 343 000 wyznawców innych religii. W 1960 — 2 metropolie, 6 archidiec. i diec, 2 administracje apost., 1 opactwo niezależne, 1 ordynariat dla katolików obrządku bizant., 2988 parafii, 4193 kapłanów diec. i 2482 zak., 660 alumnów, 3917 zakonników, 13 639 sióstr, 6,3 min katolików i ok. 7 min ludności.

W 1966 — 2 metropolie, 7 archidiec. i diec, 1 opactwo niezależne, 1 ordynariat dla katolików obrządku bizant., 3023 parafie, 4089 kapłanów diec. i 2537 zak., 611 alumnów, 4041 zakonników, 15 911 sióstr, 6,6 min katolików i 7,8 min ludności.

W 1970 - 2803 parafie, 722 szpitale, 432 szkoły kat., 3980 kapłanów diec. i 2471 zak., 4 wydziały teol. (Wiedeń, Graz, Salzburg, Innsbruck), 10 wyższych seminariów duch., 488 alumnów, 11 seminariów duch. niższych, 3646 zakonników, 14 935 sióstr, 6,7 min katolików obrządku łac. i 4000 obrządku bizantyjskiego.

 

SEC 370-382; BdM II 117; WCH 1968, 186; AtHier 16-17; AnPont 1970.

 

II. INNE WYZNANIA - Od XVII w. protestanci stanowili zdecydowaną mniejszość mieszkańców A. Zainteresowanie protestantyzmem obserwujemy dopiero po edykcie z 1861 na skutek ruchu „Los von Rom"; protestanci zyskali wtedy wielu nowych wyznawców (do 1898 zanotowano ok. 75 000 konwersji z katolicyzmu na protestantyzm oraz ok. 20 000 na staro-katolicyzm).

W 1961 przyznano Kościołowi protest, pełną wolność. W 1969 liczba protestantów wynosiła 422 000 (6% ludności). Po II wojnie świat, ożywioną działalność rozwinęli metodyści i mormoni (ok. 31 000).

Prawosławni razem ze starokatolikami stanowią 0,5% ludności, wyznawcy religii mojżeszowej 0,2%. W kontaktach międzywyznaniowych episkopat kat. z kard. Franzem Königiem usilnie popiera ekumenizm, a także dialog z ateistami (stanowią 4% ludności).

 

O. Mecenseffy, Geschichte des Protestantismus in Österreich, Gr 1956.

 

III. SZTUKA SAKRALNA - stanowi część sztuki niem. (- Niemcy IV) i jedynie w niektórych okresach tworzy osobne szkoły, o czym decydował zwykle silniejszy wpływ sztuki wł. (-> Włochy III) i bezpośredni udział wł. artystów. Reprezentowane są w A. wszystkie eur. formacje stylowe. Chrystianizacja kraju w VII/VIII w. zadecydowała o powstaniu pierwszych zabytków budownictwa sakralnego.

Zachowane elementy sztuki zdobniczej: malowidła ścienne w Mals i Naturns, motywy zdobnicze i plecionki w rzeźbie architektonicznej, a przede wszystkim malarstwo iluminatorskie (Ewangeliarz z Cutbercht, Codex Millenarius z Kremsmünster) zdradzają wpływy iryjskie.

Architektura rom., która wiąże się z rozwojem zakonów w XI i XII w., reprezentowana jest przede wszystkim przez trzynawowe bazyliki bez transeptu z 3 apsydami i płaskim stropem (katedra w Gurk z XII w., katedra w Wiedniu 1141, przebudowana w stylu got.); lokalną formą są okrągłe lub poligonalne kaplice cmentarne (Karnburg);

rzeźbę reprezentuje głównie ornamentyka architektoniczna; przykład malarstwa stanowią m.in. freski zach. empory katedry w Gurk (XIII w.) i w klasztorze Heiligenkreuz; malarstwo miniaturowe wzorowane na bizant. i ottońskim rozwijało się w ośrodku salzburskim (Biblia z Ad-mont); z XIII w. pochodzą również ciekawe zabytki sztuki złotniczej (ołtarz z emaliami Mikołaja z Verdun w Kloster-neuburg, 1181).

Z okresu przejściowego od sztuki rom. do gotyku, a częściowo z gotyku, pochodzą kościoły klasztorne cystersów w Heiligenkreuz, Lilienfeld i Zwettl; ten ostatni z prezbiterium typu halowego. Właściwy gotyk pojawia się w A. ok. 1300, propagowany przez cystersów i zak. żebrzące.

Zasadniczym typem jest nadal trzynawowa bazylika, obok niej dwunawowe kościoły halowe, a w XIV w. także układy wzbogacone transeptem i wieńcem kaplic promienistych, oraz pseudobazyliki. Najwybitniejszym przykładem austr. gotyku jest katedra św. Stefana w Wiedniu (1330-1433), w wystroju której widoczny jest wpływ czes. kręgu —> Parlerów. Kierunek monumentalny reprezentują H. Stethaimer (ok. 1389-1432) i Hans Buchsbaum (ok. 1418--55).

Późny gotyk cechuje bogata dekoracyjność (spiralne kolumny, ornamenty roślinne). W rzeźbie styl ostrołamany ustępuje w 2. poł. XIV w., pod wpływem sztuki czes., miejsca formom bardziej realistycznym (piękne madonny, piety).

Najwyższy poziom osiąga rzeźba w XV w. w formach tzw. miękkiego stylu (—> gotyk), a wyraża się w rzeźbionych i malowanych poliptykach (ołtarz z Sankt Wolfgang M. Pacherà z 1471-81), wystroju wnętrz (ambona w kościele św. Stefana w Wiedniu A. Pilgrama), w rzeźbie sarkofagowej (sarkofag ces. Fryderyka III dłuta Mikołaja Gerhaerta z Leidy, Wiedeń).

Malarstwo freskowe rozwija się na przełomie XIII i XIV w. w Tyrolu; w XV w. głównym jego ośrodkiem staje się Brixen; malarstwo tablicowe w Wiedniu i Tyrolu (Hans z Tybingi, K. Leib); ilu-minatorstwo w Dolnej A., witrażownictwo w Wiedniu.

Renesans w sztuce kośc. nie pozostawił w A. ciekawszych dzieł i rozwijał się początkowo równolegle (XVI w.) ze sztuką późnogot.; w okresie kontrreformacji zaznaczył się wyraźny upadek sztuki rodzimej, co wiąże się z napływem artystów obcych, którzy zadecydowali o charakterze austr. baroku.

Rozróżnia się w nim dwa okresy: 1650-90 reprezentowany przez wielkie budowle sakr. w stylu wł. baroku, projektowane przeważnie przez architektów wł. V. Scamozziego (katedra w Salzburgu rozpoczęta 1614), A. del Pozzo (kościół św. Marcina w Wiedniu, wnętrze kościoła uniw. w Wiedniu), G. Zuccallego (kościół św. Kajetana w Salzburgu), oraz 1690-1740 odznaczający się monumentalnymi, a zarazem dekoracyjnymi formami w oryginalnych osiągnięciach, dla których stosowana jest  niekiedy nazwa baroku austr.; twórcami byli m.in.: J.B. Fischer von Erlach (kościół św. Karola w Wiedniu i kolegiacki w Salzburgu), J. Prandtauer (kościół w Melk) i in.

Wśród rzeźbiarzy baroku na czoło wysuwa się Włoch Lorenzo Mattielli i G.R. Donner, łączący cechy baroku z elementami klasycyzmu. Spośród licznych przykładów rzeźby figuralnej wyróżnia się Dreifaltigkeitskolonne na Graben w Wiedniu.

Wysoki poziom osiągnęło monumentalne malarstwo rel. w twórczości J.M. Rott-mayera, D.F. Allio, twórcy fresków w kopule kościoła Salezja-nek w Wiedniu i w gmachu opactwa w Klosterneuburg, Paula Trogera (1698-1762), F.A. Maulbertscha, tworzącego w duchu Tiepola, twórcy obrazów ołtarzowych J.S. Martina (1718-1801), Bartłomieja Altomonte, Daniela Grana i in.

Epoka klasycyzmu końca XVIII i 1. poł. XIX w. w sztuce kośc. A. nie zaznaczyła się wybitniejszymi osiągnięciami. W 2. poł. XIX w., w epoce tzw. stylów hist., najwybitniejszym dziełem jest neogot. kościół wotywny — Votivkirche w Wiedniu, dzieło H. Ferstela, 1856-79. Sztukę secesji, przy znacznym udziale tradycji baroku, reprezentuje kościół przy zakładzie dla obłąkanych w Wiedniu (dzieło Otto Wagnera).

Najnowszą architekturę kośc. w A. zapoczątkowały dzieła uczniów D. Böh-ma — C. Holzmeistra (kościół Chrystusa Króla w Gloggnitz, 1963) i R. Kramreitera; na uwagę zasługuje kościół o stalowej konstrukcji w Donawitz (1954), dzieło K. Lebwohla i K. Webera, kościół Św. Rodziny w Kopfenberg-Hafendorf (1963) K. Schwanzera, kaplica uniw. w Wiedniu (1963) O. Uhla.

 

österreichische Kunsttopographie I-XL. W 1907; G. Swarzenski, Die Salzburger Malerei von den ersten Anlangen bis zur Blütezeit des romanischen Stils, L 1913; E. Tietze-Conrat, Österreichische Barockplastik. W 1920; E. Winkler, Die Buchmalerei in Niederösterreich, L 1923; R. Ernst, E. Garger, Die früh- und hochgotische Plastik des Stefansdoms zu Wien I-II, W 1924-26; F. Ottmann, Malerei in Österreich, L 1924; M. Riesenhuber, Die kirchliche Barockkunst in Österreich, Linz 1924; R.K. Donin, Die Bettelordenskirchen in Österreich, W 1935; R. Kramreiter, P. Parsch, Neue Kirchenkunst im Geist der Liturgie, W 1939; K. Holzmeister, Kirchenbau ewig neu. In 1951; W. Bu-chowiecki. Die gotischen Kirchen Österreichs, W 1952; A. Coreth, Pietas Austriaca. Ursprung und Entwicklung barocker Frömmigkeit in Österreich. Mn 1960; E. Widder, Zeichen des Heils. Kirchenkunst der Gegenwart in Österreich. Linz 1963.

 

IV. LITERATURA — rozwijała się w kręgu kultury niem. strefy językowej; jednak sąsiedztwo narodów słow., a nast. wielonarodowy charakter państwa decydowały ojej odrębności; istotne znaczenie miał tu również kat. charakter kraju.

Literaturę austr. zapoczątkowała w XI i pocz. XII w. literatura rel. w języku średniogórnoniem. (mittelhochdeutsch), zachowana w rpsach, z których najważniejszymi są: rps klasztoru Vorau, wiedeński (nr 2721), milsztacko-klagenfurcki i wiedeński (nr 2696); z końca XI w. pochodzi epos rel. przedstawiający stworzenie świata (Genesis wiedeńska); w 1. poł. XII w. powstały opowieści bibl., m.in. wiedeński Exodus i Księgi Mojżesza;

poemat o dziejach zbawienia wraz z historią życia Chrystusa (Das Leben Jesu) napisała Frau —> Ava, pierwsza poetka pisząca w języku niem. ; wpływ reformy kluniackiej widoczny jest w poemacie pokutnym Sündenklage z rpsu z Millstatt i w poemacie (traktacie teol.) z końca XII w. Anegenge (Początek);

natomiast poemat o Duchu Świętym Arnolda stanowi wykład symboliki liczb. Realistyczne motywy występują w rymowanych kazaniach pokutnych Henryka z Melk (XII w.), piętnujących nadużycia szlachty i duchowieństwa, oraz w kazaniach nieznanego księdza, zachowanych w rpsie z Millstatt.

Przejście od dogm.-teol. do bardziej subiektywnej pobożności wyraziło się już począwszy od końca XII w., w znamiennej dla następnego stulecia, poezji maryjnej (Pieśń maryjna z klasztoru w Melk i sekwencja z Sankt Lambrecht). Zainteresowaniom ludzi świeckich odpowiadały liczne legendy o świętych.

Od poł. XII w. obok rel. rozwija się również poezja świecka; przejście od eposu rel. do dworskiego stanowi Kindheit Jesu (ok. 1200) Konrada z Fussesbrunnen, wzorowany na poezji Hartmanna z Aue. Równolegle zaś do świeckiej literatury satyryczno-obyczajowej rozwija się poezja religijno-obyczajowa; uprawiał ją m.in. Styryjczyk Heinrich der Teichner, rzecznik mieszczaństwa, krytyczny wobec kultury rycerskiej.

Przełom XIII i XIV w. cechował rozwój popularnej poezji rel. w języku niem., kiedy poezja uczona — zarówno rel., jak i świecka — zachowywała język łaciński. Rozbudzone przez herezje zainteresowanie tekstami rel. sprzyjało przekładom: Heinrich z Mügeln tłumaczył psalmy, mnich Herman z Salzburga — hymny i sekwencje. Wybitnym dziełem wczesnego odrodzenia był dialog ze śmiercią Der Ackermann aus Böhmen Tana z Saaz.

Od XIV do XVI w. podstawową formą literatury mieszczańskiej był dramat, zarówno rel. jak i świecki; pierwszy rozwinął się z modlitw i ceremonii kośc, związanych z cyklem wielkanocnym (np. Wiener Passionspiel, ok. 1325). Szczególnie bogate były przedstawienia pasyjne w Tyrolu; najstarsza zachowana tu pasja pochodzi z przełomu XIV i XV w. Począwszy od XIV w. rozwijała się również pieśń religijna.

Z XV w. pochodzi zbiór pieśni anonima „wielkiego grzesznika" (Hohenfurter Liederbuch), a z XVU w. cenny zbiór benedyktyna D.G. Cornera. Literaturę human, w języku łac. uprawiali głównie poeci i uczeni pochodzenia mieszczańskiego skupieni wokół uniw. wiedeńskiego, który zachował charakter kat. i brał udział w pracach wielkich soborów.

Reformacja upowszechniła język niem. w broszurach agitacyjnych i kazaniach, wprowadzała pieśni w języku niem. do nabożeństw; środkiem jej propagandy był dramat szkolny. Przybycie 1551 do A. jezuitów ożywiło literaturę kat.; obok pism polem, i pieśni rel. szczególne znaczenie przypadło też teatrowi szkolnemu, którego teoretykiem był Jakob Pontanus, a najwybitniejszym autorem N. Avancini. Teatr szkolny rozwijały też inne zakony, z którymi rywalizowali protestanci.

W klasztorach kwitła również human, literatura rel. (N. Avancini, Jakob Balde i in.). Do głosu dochodzi również lokalny folklor, którego elementy przeniknęły ze zbiorów anegdot (Schwankbücher) m.in. do kazań i pism polem. —> Abrahama a Sancta Clara. Nie przezwyciężyło tego nurtu oświecenie z jego przewagą wpływów franc, i czynnym w Wiedniu teatrem francuskim.

W 1751 zakazano wystawiania fars lud., a 1783 skasowano wszystkie zakłady nauk. przy stolicach biskupich i klasztorach, z których większość uległa kasacji (-> józefinizm). Idee oświecenia i poglądy wolnomularskie szerzyła powstająca prasa i literatura; nie przyniósł jednak ten okres wybitnych pozycji.

Romantyzm austr., pozostający pod silnym wpływem romantyzmu ogólnoniem., wyraził się w tendencjach patriotycznych i wolnościowych, w mniejszym stopniu w twórczości religijnej. Jedynie najwybitniejszy liryk tego okresu, N. Lenau, występując przeciw dogmatom Kościoła (Faust 1836, Savonarola 1837), podjął próbę stworzenia własnego systemu religijnego.

W epoce realizmu pojawili się pisarze, w których twórczości wystąpiły związki z religią bądź zainteresowanie jej sprawami. Ludwig Anzengruber (1839-89) postulował m.in. małżeństwa duchownych i śluby cywilne (Der Pfarrer von Kirchfeld 1871), występował przeciw uchwałom Soboru Wat. I o nieomylności papieża (Der Meineidbauer 1872), postulował „oświetlenie blaskiem rozumu mrocznej natury religii" (Die Kreutzelschreiber 1872).

Pisarze z końca XIX w. przeciwstawiali się dominującej po 1848 ideologii liberalizmu mieszczańskiego; literatura austr. dzięki kilku wybitnym talentom uzyskała wówczas znaczenie międzynarodowe. Krzewiły się bujnie kierunki fin du siècle: dekadentyzm, impresjonizm i neoromantyzm, estetyzm i symbolizm. W ewolucji ideowej czołowych pisarzy i krytyków następowało często zbliżenie do katolicyzmu. Tak było w wypadku czołowego teoretyka tego okresu H. Bahra, red. „Die Zeit", który od socjalizmu poprzez anarchizm przeszedł pod wpływy katolicyzmu.

Ogłoszona przez K. Mutha Steht die katholische Belletristik auf der Höhe der Zeit? (Mz 1838), postulująca odnowę literatury kat. przez sięganie do źródeł religii, wywołała żywy oddźwięk w A. Katolicka literatura austr. przesiąknięta była jednak nazbyt modernizmem i liberalizmem, aby mogła uznać maksymalistyczne postulaty Mutha. R. von Kralik, filozof, polihistor i poeta (pozostający pod wpływem Tiecka), założył 1905 związek pisarzy kat. Gralbund, reprezentowany przez czasopismo „Der Grał" (1901), wokół którego skupili się pisarze zainteresowani kat. romantyzmem.

W twórczości sięgał natomiast Kralik m.in. do misteriów średniow., nie ograniczając się jedynie do wykorzystania wątków tematycznych, a jednocześnie podjął próby ich wskrzeszenia. Współorganizatorem rel. widowisk był również J.A. Lux, historyk literatury, dramaturg i autor powieści biograficznych.

Na pocz. XX w. w kręgu myśli kat. pozostawali najwybitniejsi lirycy tego okresu, nawiązujący w dramacie do antyku i średniowiecza pisarz kat. H. von Hofmannsthal, najwybitniejszy zaś R.M. Rilke oraz bliski symbolistom franc. R. von Schaukal. Powieść hist, o problematyce kat., stylem i treścią wywodzącą się z kontrreformacji, reprezentowała Enrica Han-del-Mazzetti (1871-1955).

Literatura austr. 1. poł. XX w., która wydała wielu pisarzy o światowym znaczeniu (J. Wasermann, S. Zweig, F. Kafka, G. Traki, O.M. Fontana i in.), obejmuje również liczny krąg pisarzy inspirowanych przez myśl kat.; reprezentują oni przeważnie środowiska regionalne.

Są to: M. Meli, łączący human, tradycje z teatrem lud. (Apostelspil 1923, Das Nachfolge-Christi--Spiel 1927 i in.), odzwierciedlający w swej twórczości obyczajowość i mentalność rel. Tyrolczyków Joseph Georg Oberkofler (ur. 1889), piewca Karyntii Josef Friedrich Perkonig (ur. 1890), dramaturg Herman Heinz Ortner (ur. 1891), bliski K. Hamsunowi klimatem swoich powieści Karl Heinrich Waggerl (ur. 1897), pisząca dramaty rel. i powieści Paula Grogger (ur. 1892), poeta, dramaturg i eseista Friedrich Schreygvogl (1899), oscylujący w swej twórczości między naturalnym mitem a Bogiem R. Bil-linger, D. Viesèr (właśc. Wilhelmine Wieser, ur. 1904) i czołowy obecnie pisarz kat. R. Henz.

Pod koniec życia zbliżył się do katolicyzmu wybitny przedstawiciel ekspresjonizmu austr. liryk i dramaturg F. Werfel. Większość tych pisarzy reprezentowała również nurt kat. w literaturze austr. po II wojnie światowej. Do młodszego pokolenia należy w niej m.in. poetka Christine Busta (ur. 1915).

 

J.W. Nagi, J. Zeidler, E. Castle, Deutsch-österreichische Literaturgeschichte I-IV, W 1899-1937; R. Kralik, Die katholische Literaturbewegung der Gegenwart. Rb 1909; R. List, Katholische Dichtung in Österreich, W 1934; E. Thurn-her. Katholischer Geist in Österreich. Das österreichische Schrifttum im zwanzigsten Jahrhundert, Bregenz 1953; H. Vogelsang, österreichische Dramatik des 20. Jahrhunderts, W 1963; A. Schmidt, Dichtung und Dichter Österreichs im 19. und 20. Jahrhundert I-II, Sa 1964; M. Urbanowicz, Dramat austriacki XX wieku. Główne kierunki i tendencje, Germanica Wratislaviensia 11 (1967) 3-40; H. Vogelsang, Der katholische Roman in Österreich, Österreich in Geschichte und Literatur 11 (1967) 311-331; F. Fuhrer, Thealergeschichte Österreichs I, Gr 1968, II. W 1967.

Podobne prace

Do góry