Ocena brak

AUGUSTYNA REGUŁA

Autor /Hegezyp Dodano /30.05.2012

Zbiór podstawowych przepisów normujących życie zak., pochodzących w swoich istotnych założeniach od św. —> Augustyna.
Istnieje kilka różnych tekstów r.A., nad którymi prowadzone były studia źródłoznawcze oraz bardzo wzmożone, zwł. w ostatnich latach, polemiki; krytyczne ich podsumowanie dał L.M. Verheijen (La règle de saint Augustin II, P 1967).

W świetle współcz. stanu badań można wyróżnić nast. teksty r.A. :

1. Prae-ceptum — reguła zaczynająca się słowami: Haec sunt quae ut obseruetis praecipimus [...] i zakończona: [...] in tentationem non inducatur;

2. Ordo monasterii — zwięzły tekst zawierający w 10 artykułach praktyczne wskazania porządkowe dla mnichów, zaczynający się słowami: Ante omnia, fratres carissimi [...] i zakończony: [...] de uestra salute. Amen;

3. Praeceptum longius — połączenie Ordo monasterii z Praeceptum (D. de Bruyne, La première règle de saint Benoît, RBen 42 (1930) 318-326);

4. Regula recepta — Praeceptum poprzedzone pierwszym zdaniem Ordo monasterii: Ante omnia, fratres carissimi, diligatur deus, deinde proximus, quia ista praecepta sunt prin-cipaliter nobis data. Haec igitur sunt quae ut obseruetis praecipimus [...] (Regula ad Servos Dei, PL 32, 1377-1384);

5. Obiur-gatio — List Augustyna do mniszek w Hippo Regius, rozpoczynający się słowami: Sicut parata est seueritas [...] i zakończony: [...] lacrimas Petri pastoris;

6. Regularis informatio — kopia Praeceptum dla żeńskich wspólnot;

7. Epistola longior — połączenie Obiurgatio z Regularis informatio (Epistola 211, PL 33, 958-965);

8. Ordo monasterii feminis datus — wersja Ordo monasterii dla żeńskich wspólnot;

9. Epistola longissima — połączenie wyjątków z Obiurgatio, Ordo monasterii feminis datus i Regularis informatio.

Badacze tych tekstów zgodnie utrzymują, że Praeceptum i Regularis informatio są identyczne i że jeden z nich jest kopią drugiego (ze zmienioną tylko formą rodzajową);

ponieważ Praeceptum posiada swoją wersję przeznaczoną dla żeńskich wspólnot połączoną z autentycznym listem Augustyna (Obiurgatio), niektórzy badacze r.A. (D.C. Lambot) utrzymywali tradycyjne (od VIII w.) przekonanie, że autentycznym dziełem Augustyna jest Regularis informatio, a Praeceptum jego kopią przeznaczoną dla wspólnot męskich; natomiast w świetle obecnego stanu badań uważa się, że oryginalnym tekstem r.A., napisanym przez Augustyna 397-400 dla klasztoru braci laików w Hippo Regius (zał. przez Augustyna przed jego konsekracją biskupią), jest Praeceptum;

dowodem istnienia pisanej reguły dla klasztoru w Hippo Regius jest zestaw tekstów z Dz 4, 32b-32c--35b podanych przez Posydiusza (Vita sancii Augustini V, PL 32, 37), który występuje także tylko w Praeceptum; porównania filol. Praeceptum z innymi dziełami Augustyna świadczą również o jego autorstwie.

Pozostałe teksty r.A. są wynikiem transkrypcji Praeceptum i jego kompilacji z Ordo monasterii i Obiurgatio; dyskusyjny jest również problem autorstwa Ordo monasterii; wg np. P. Mandonneta i jego uczniów autorem tegoż był także Augustyn, natomiast L.M. Verheijen stoi na stanowisku, że Ordo monasterii napisał ok. 395 Alypius (bp Tagasty, przyjaciel Augustyna) po powrocie z Betlejem (gdzie zaznajomił się z regułami wsch., z którymi Ordo monasterii wykazuje pewne powiązania);

prawdopodobnie Augustyn napisał do Ordo monasterii wstęp (styl właściwy Augustynowi, odróżniający ten ustęp od reszty tekstu) i przeznaczył go dla klasztoru w Tagaście; Alypius wykonał nast. kopię Praeceptum i połączył ją z Ordo monasterii, tworząc w ten sposób pierwszy Codex re-gularum; kopię tego kodeksu, czyli Praeceptum longius, ofiarował podczas swych podróży do Italii Paulinowi z Noli;

w tej więc formie r.A. zaczęła się rozpowszechniać; prawdopodobnie korzystał z niej Benedykt z Nursji przy układaniu reguły dla Monte Cassino; ślady jej pozostały także w Regula tamanten-sis (nieznanego autora, napisana ok. 470 prawdopodobnie dla klasztoru St. MauriceSzwajcaria) oraz w Regula ad virgines, napisanej ok. 512 przez Cezarego z Arles (PL 67,1103-1108);

tekst Praeceptum longius zachował się w rpsie Parisinus 12 634 (tekst łac.) pochodzącym prawdopodobnie z VI-VII w. z okolic Neapolu (przechowywany w Bibliothèque Nationale w Paryżu) oraz w rpsie Laudunensis 328bis pochodzącym z IX w., przechowywanym w Laon; samo Praeceptum występuje w rpsach: Lambacensis 31 z pocz. IX w. (w Münsterschwarzach) oraz Monacensis clm 28 118 z IX-X w. (w Monachium);

r.A. (wersja Praeceptum longius) rozpowszechniła się nast. w Hiszpanii i pn. Francji, gdzie w XI w. została przyjęta przez —> kanoników regularnych; ponieważ przepisy Ordo monasterii, normujące porządek życia klasztornego, okazały się za trudne do praktykowania w klimacie eur., papieże już na pocz. XII w. pozwalali je eliminować z r.A., podkreślając konieczność zachowania jedynie Praeceptum; przeróbki tekstu Praeceptum longius dokonał prawdopodobnie pod koniec XI w. -» Iwon z Chartres; w jej wyniku z Ordo monasterii pozostało tylko pierwsze zdanie (Ante omnia, fratres carissimi [...]), umieszczone przed Praeceptum;

w ten sposób powstała tzw. Regula recepta; autorstwo Iwona z Chartres uzasadnia się występowaniem podobieństw między zbiorem jego kanonów (Decretum S. col-lectiones canonum, Lv 1561) a Regula recepta oraz świadectwami jej najstarszych rpsów z XII w., pochodzących z Francji i Anglii.

Od XII w. jako r.A. używano tekstu Regula recepta; prawdopodobnie z okazji napisania 411-430 przez Augustyna upomnień (Obiurgatio) do mniszek w Hippo Regius dokonano w ich klasztorze redakcji Praeceptum (Regularis informatio) i złączono je z Obiurgatio, co dało tekst zw. Epistola longior;

ok. 570 grupa mnichów afrykańskich, których przeorem był Donat, przewiozła teksty r.A. (Praeceptum i Epistola longior) do Hiszpanii; tu opracowano redakcję Ordo monasterii feminis datus, którą połączono z Epistola longior, tworząc tym samym tekst zw. Epistola longissima;

korzystali z niego przy układaniu reguł: Leander z Sewilli (Regula sive liber de ins tit ut ione vir ginum et contemptu mundi, ad florentinam sororem) orda. —> Izydor z Sewilli (Regula monachorum); najstarsze teksty Epistola longissima zachowały się w rpsach hiszp. z X w.: Casiniensis 331 i Scorialensis a I 13 (w Bobadilla);

być może tekst Epistola longior przedostał się także do Italii, gdzie mógł być znany na pn. (Florencja), oraz do Szwajcarii, na co zdaje się wskazywać rps Turicensis Rhénaug Hist. 28 z IX w. znajdujący się w Zurychu; opierając się na najstarszych przekazach Epistola longissima (manuskrypt hiszp.) część badaczy r.A. przyjmuje, że wszystkie redakcje tekstów dla wspólnot żeńskich (także i Regularis informatio) mogły być dokonane w Hiszpanii.

Zasadniczy tekst r.A. (Praeceptum) jest bardzo zwięzły i w sposób ogólny określa postępowanie mnichów; składa się z 12 rozdziałów: o miłości Boga i bliźniego, pokorze, modlitwie, poście, opiece nad chorymi, stroju oraz skromności zewn. i wewn., upomnieniu braterskim, wspólności posiadania dóbr, czyszczeniu odzieży oraz higienie ciała i innych potrzebach braci, przepraszaniu i darowaniu winy, posłuszeństwie wobec przełożonego, dobrowolnym zachowaniu reguły i częstym jej czytaniu.

Myślą przewodnią r.A. jest wezwanie do życia wspólnego, jedności i miłości braterskiej na wzór pierwszych chrześcijan; stąd wypływają rady dotyczące praktykowania cnót niezbędnych do zachowania jedności: przede wszystkim konieczność ubóstwa, które polega na całkowitym wyzbyciu się własności prywatnej i przywiązań do rzeczy materialnych; wszystkie rzeczy w klasztorze stanowią wspólną własność, z której przełożony udziela każdemu wg jego potrzeb; z innych cnót gruntujących miłość braterską r.A. wymienia pokorę i usłużność;

podkreśla potrzebę opieki nad chorymi (możliwość korzystania z pomocy lekarskiej), akcentuje konieczność praktykowania posłuszeństwa wobec przełożonych, jako przedstawicieli Boga, oraz czystości, która wymaga nie tylko zachowania celibatu, ale także opanowania pragnień i uczuć;

zaleca ćwiczenie się w pamięci na obecność Bożą, zachowanie skromności (roztropna troska o wygląd zewn.) i wstrzemięźliwości w pokarmach i napojach (ale w stopniu dostosowanym do możliwości fiz. danej jednostki) oraz umartwienie; zakazuje spożywania posiłków poza wyznaczonymi godzinami (z wyjątkiem osób chorych);

zaleca słuchanie pobożnej lektury podczas posiłków; ponadto kładzie nacisk na obowiązek codziennej lektury rel., modlitwy wspólnej w oznaczonym czasie (śpiewanie lub odmawianie psalmów) i indywidualnej (rozmyślanie).

Precyzując wyraźnie zasadnicze wymagania, r.A. nie określa bliżej form działalności ; zaleca umiarkowany ascetyzm, ma nastawienie praktyczne; te cechy nadają jej elastyczność i umożliwiają zastosowanie w różnych, męskich i żeńskich społecznościach zak., stowarzyszeniach i bractwach; w XI i XII w. odegrała wielką rolę w dziele reformy kleru; przyjmowały ją różne kongr. kanonickie, którym dawała praktyczne wskazówki realizacji ideału braterskiej wspólnoty, oraz złączone z nimi żeńskie kongr. -> kanoniczek regularnych św. Augustyna;

także zak. wyrosłym w obrębie ruchu kanonickiego, nastawionym na realizację celów praktycznych, zajmującym się zwł. szpitalnictwem (-» antonianie, -> bożogrobcy, —> duchacy), r.A. dawała możliwości realizowania miłości ewangelicznej i zdobywania środków utrzymania; to praktyczne nastawienie r.A. sprawiało, że sięgały po nią również zak. rycerskie (—> templariusze) lub niosące pomoc chrześcijanom będącym w niewoli muzułm. (—» mer-cedariusze, trynitarze);

w XIII w. r.A. odegrała wielką rolę w dziele jednoczenia ruchu eremickiego (papieże nadawali ją różnym kongr. eremitów) i w formułowaniu się zak. żebrząco--apostolskich (—> augustianie-eremici, —> dominikanie) oraz ich żeńskich odłamów (-> augustianki, -> dominikanki);

w XIV w. -> paulini wywodzący się z ruchu eremickiego na Węgrzech także przyjęli r.A., łącząc ją nie z apostolstwem, lecz raczej z odosobnieniem (kontemplacją) i życiem wspólnym; na pocz. XVII w. przyjęły ją również —> wizytki; opierały się na niej także niektóre z powstających w XIX w. zgrom, misyjnych (—> asump-cjoniści, -> asumpcjonistki);

w XX w. ponad 50 nowo powstałych zgrom, żeńskich (— augustianki III) przyjęło r.A.; obecnie wg r.A. żyje ok. 150 zgrom, zakonnych, zw. dlatego augustiańskimi; we właściwym znaczeniu augustianami nazywa się augustianów-eremitów, a popularnie także kanoników regularnych i asumpcjonistów.

Z pol. przekładów r.A. znane są: Regula św. Augustyna, konstytucje i dyrektorium dla sióstr zakonnych Nawiedzenia NMP, Wwa 1664; Regula świętego ojca naszego, Augustyna hipponeńskiego biskupa, Kr 1797, Wwa 1836, Kr 1895, 1908; Bober AP 268-274.

 

C. Lambot, L'influence de saint Augustin sur la règle de saint Benoit, Revue liturgique et monastique 14 (1929) 320330; tenże. La règle de saint Augustin et Saint Césaire, RBen 41 (1929) 333-341; F. Weninger, Die Regeln des heiligen Augustinus, In 1929; P. Mandonnet, Saint Dominique, P 1937. II 107--162; C. Lambot, Saint Augustin a-t-il rédigé la règle pour moines qui porte son nom?, RBen 53 (1941) 41-58; Ch. Dereine, Vie commune. Règle de saint Augustin et chanoines réguliers au XIesiècle, RHE 41 (1946) 365-407; L. Cil-lerueto, El monacato de San Augustin y su regla, Valladolid 1947; L.M. Ver-heijen. Autour de la règle de saint Augustin, AnTh 12 (1951) 345-348, ArA 46 (1952) 254-258; tenże, Les manuscrits de la „Lettre CCXI de saint Augustin", RMA 8 (1952) 97-122; G. Bardy, Les origines des écoles monastiques en Occident, SE 5 (1953) 86-104; J. Mois, Augustiner-Chorherren und Augustiner-Regel, Mn 1953; F. ChatUlon, La règle de saint Augustin, Str 1956; D. Sanchis, Pauvreté monastique et charité fraternelle chez saint Augustin, Auga 8 (1958) 521, SMon 4(1962) 733; T. van Bavel, Parallèles, vocabulaire et citations bibliques de la regula sancii Augustini, Auga 9 (1959) 1277; C. Capelle, Le voeu d'obéissance, dès origines au XIIe siècle, P 1959; A. Manrique, La vida monástica en san Augustin, Sal 1959; A. Sage, La règle de saint Augustin commentée par ses écrits, P 1961 ; L.M. Verheijen, La règle de saint Augustin et deux publications récentes, Auga 11 (1961) 414420; J. Gavigan, De vita monastica in Africa septemrionali inde a temporibus sancii Augustini usque ad invasiones Arabům, R 1962; E. Boularand, Expérience et conception de la vie monastique chez saint Augustin, BLE 64 (1963) 81116, 172194; A. C. Vega, Notas kistoricocriticas en torno a los orígenes de la regia de san Augustin, Boletín de la Real Academia de la Historia 152 (1963) 1394; J. Kloczowski, Wspólnoty chrześcijańskie, Kr 1964 (passim) ; L.M. Verheijen, La règle de saint Augustin. L'état actuel des faits, Aug 4 (1964) 109-122; tenże, La règle de saint Augustin I-II, P 1967; tenże, Eléments d'un commentaire de la règle de saint Augustin, Auga 21 (1971) 5-23, 357-402, 22 (1972) 5-34, 469-510; tenże, Le „Polydore" de Dodsworth et Dugdale. Un complément à „La règle de saint Augustin", Auga 21 (1971) 24-26.

Podobne prace

Do góry