Ocena brak

AUGUSTIANIE - EREMICI, Ordo Fratrum Eremitarum Sancti Augustini (OESA)

Autor /Werner89 Dodano /30.05.2012

Zakon zał. 1256 we Włoszech przez pap. Aleksandra IV w wyniku złączenia kilku kongr. pustelniczych, oparty na regule św. Augustyna; ma na celu pracę duszpast. i mis., podejmuje także działalność nauk.; od 1303 zak. żebrzący.

I. GENEZA i DZIEJE — Geneza a. wiąże się z ruchem eremic-kim ( -> eremici) w XIII w. szczególnie we Włoszech, gdzie już w 1. poł. tego wieku małe grupy eremickie jednoczyły się w kongregacje. Najliczniejsze:

° eremici toskańscy Św. Trójcy, zatwierdzeni 1243 przez pap. Innocentego IV bullą Incubuit nobis, nadającą im regułę św. Augustyna; 1256 mieli w Toskanii 61 klasztorów;

° jambonici, zał. 1209 przez bł. Jana Dobrego, posiadający klasztory głównie w Lombardii i Romanii; regułę św. Augustyna nadał im 1240 pap. Grzegorz IX;

° brettyni (nazywani tak od swej pierwszej pustelni w Brettino k. Fano), mający placówki głównie w Marchii Ankońskiej; regułę św. Augustyna nadał im 1234 pap. Grzegorz IX;

° wilhelmici, wywodzący się od św. Wilhelma z Malewalu, który od 1155 prowadził życie pustelnicze w dolinie Malewalu k. Sieny ; 2 jego uczniowie Albert i Renald utworzyli kongr. św. Wilhelma, którą zatwierdził pap. Grzegorz IX, nadając jej regułę św. Benedykta; istnieli we Włoszech, Niemczech i na Węgrzech;

° bracia pokutnicy Chrystusowi, zw. także workowcami (od kształtu habitu), zatwierdzeni przez pap. Innocentego III;

istnieli we Francji, Hiszpanii i Anglii. Tendencje zjednoczeniowe wśród eremitów popierało papiestwo, dążące do połączenia wszystkich eremitów w jeden regularny zakon oddany pracy duszpast.; na zwołanej 1256 w Rzymie przez pap. Aleksandra IV kapitule gen. kongregacji eremitów przełożeni kongr. zawarli 1 III 1256 unię pod nazwą bracia zak. pustelniczego św. Augustyna i obrali generała, którym został Lanfranck Šeptala (zm. 1265), dotychczasowy przeor jambonitów; pap. Aleksander IV bullą Licet Ecclesiae z 9 IV 1256 potwierdził nowo utworzony zak. i nadał mu regułę św. Augustyna.

Od unii odłączyła się część wilhelmitów, natomiast przyłączyły się do niej mniejsze grupy eremickie, m.in. eremici z Vallis Hirsuti, z Turns Palmarum, od NMP z Rupe Cava, od NMP z Murcedo; utworzono 4 prowincje: wł., niem., franc, i hiszp.; dzięki nowym powołaniom i przyłączaniu się dalszych grup eremitów zakon a. szybko wzrastał liczebnie;

1295 liczył już 17 prowincji we Włoszech, Francji, Hiszpanii, Anglii i Niemczech; prow, niemiecką obejmującą także Czechy, Polskę i Węgry podzielono 1299 na prow. : kolońską, reńsko-szwabską, turyńsko-saską i bawarską. Równocześnie szybko dokonywał się proces upodobniania a. do zak. żebrzącego; zakonnicy opuszczali eremy, tworzyli klasztory w miastach, głosili kazania, przyjęli zasadę utrzymywania się z dobrowolnych ofiar; pap. Bonifacy VIII bullą Inter solli-citudines z 16 I 1303 zaliczył a. do zak. żebrzących, dając im jednak prawo przyjmowania zapisów.

W 1329 a. mieli już 24 prowincje i ok. 8000 członków; 1348-50 epidemia dżumy pochłonęła przeszło 5000 ofiar, najwięcej w Niemczech; wielkie szkody mor. wyrządziła a. schizma zach., dzieląc 1378 zakon na 2 obediencje; w czasie wojen husyckich 1419-34 husyci zniszczyli prawie wszystkie klasztory w Czechach, kilka w Austrii i Saksonii, w odwecie za antyhusyckie wystąpienia a. na Soborze w Konstancji 1415;

pod wpływem tych wydarzeń następowało rozprzężenie życia zak., czemu starano się zaradzić, zakładając kongr. obserwanckie, rządzone przez wikariuszy podległych generałowi; 1387 powstała kongr. Illiceto (istniała do 1782), 1419 saska (do 1525); 1421 kongr. św. Jana z Carbo-narii (do 1947); 1431 hiszp. (do 1505); 1436 peruzyjska (do 1770); 1436 z Monte Oronte (do 1810); 1439 lombardzka (do 1815); ok. 1470 genueńska (do 1822); 1487 Dulceto (do 1667); 1501 kalabryjska (do 1667); 1511 dalmatyńska (do 1786); 1546 Colloreto, Kalabria (do 1751); kongr. saska obejmowała na pocz. XVI w. prawie wszystkie klasztory w Saksonii oraz wiele bawarskich, jej wikariuszem 1503-20 był J. Staupitz;

1506 została wyłączona spod władzy generała zak. i otrzymała autonomię; do kongr. należał M. Luter, którego koncepcja wiary osobistej, kwestionująca sens istnienia klasztorów, znalazła wśród a. wielu zwolenników, jak np. G. Zwilling (zm. 1558), S. Agricola, Henryk z Zutphen, R. Barnes, W. Barlow. Reformacja zlikwidowała liczne klasztory a. (np. z kongr. saskiej pozostały tylko 2); po utworzeniu Kościoła anglik, zlikwidowana została 1540 cała prow, angielska.

Po Soborze Tryd. (1545-63) władze zak. podjęły wysiłki zmierzające do naprawy życia zakonnego. W końcu XVI w. pod wpływem reformy przeprowadzonej wśród —> karmelitów przez św. Teresę Wielką, nastąpił wśród a. zwrot ku życiu pokutniczemu i kontemplacyjnemu; doprowadziło to do powstania 2 kongr.: a. rekolektów w Hiszpanii (—> augustianie-eremici VI) i a. bosych we Włoszech (—> augustianie-eremici VII), które z biegiem czasu utworzyły 2 odrębne zakony a. Francuska kongr. z Bourges zał. 1594, której członkowie byli nazywani małymi augustianami (petits augustins), zachowała zależność od gen. zakonu.

Odrodzenie życia duchowego w zakonie przyczyniło się do jego zewn. rozwoju; największy rozkwit przeżywał on w XVII w.: 1686 liczył 42 prow., 13 kongr. obserwanckich, ok. 2000 domów i 30 000 członków; wielkich strat doznał ponownie w końcu XVIII i w XIX w. ;

w okresie —> kasaty zakonów w wielu państwach z powodu nazwy eremici (która miała znaczenie tylko hist.) a. uznawani byli mylnie przez władze państw, za zakon kontemplacyjny i likwidowani ; w dobie —> józefiniz-mu 1780-90 skasowano w Austrii ok. 20 klasztorów; Zgromadzenie Nar. rewolucyjnej Francji zniosło 1790 wszystkie klasztory a.; 1835 zlikwidowano 105 klasztorów w Hiszpanii, 1860 wszystkie klasztory w Meksyku, 1866 ponad 540 we Włoszech; w XIX w. kasacie uległy wszystkie klasztory w Niemczech.

Pod koniec XIX w. zakon zaczął odradzać się dzięki wybitnemu gen. Sebastianowi Martinelli; a. wrócili do Francji, Hiszpanii, Anglii i Meksyku; 1910 liczyli 2343 członków, mieli 188 klasztorów, 23 prow, i 2 kongr. obserwanckie; 1931 — 3000 członków, 400 klasztorów, 18 prow., 5 komisariatów, 2 kongr.; a przed II wojną świat. ok. 4000 członków, 22 prow., 6 wice-prow. i 2 kongr.;

po II wojnie świat, zlikwidowana została prow, czeska i wiceprow. polska; 1957 zakon liczył 3656 członków, 1964 - 4287 zakonników i 2406 kandydatów, 400 placówek, 24 prow., 8 wiceprow. i 1 komisariat, w tym 7 prow, we Włoszech, 1 na Malcie z placówkami w pn. Afryce, 4 w Hiszpanii, 1 na Filipinach z placówkami w Brazylii, Porto Rico, Republice Dominikańskiej, Wenezueli, Urugwaju, 1 w Irlandii ź wiceprow. w Anglii i Szkocji, 1 w Holandii z 2 placówkami w Paryżu, 1 w NRF z placówkami w Szwajcarii, 2 w Meksyku, 2 w Stanach Zjedn. z 3 wiceprow., 1 prow, w Belgii, 1 w Ekwadorze, 1 w Chile, 1 w Australii oraz wiceprow. w Argentynie, Peru, Kolumbii, Boliwii, komisariat czes. z placówkami w Austrii; 1970 liczyli 423 placówki, 4447 członków, w tym 3021 kapłanów.

Do a. były agregowane różne wspólnoty klasztorne augustianek, stanowiące II zakon św. Augustyna (—augustianki I) oraz zgromadzenia zak. w charakterze III zakonu regularnego św. Augustyna (-> augustianie-eremici V) i grupy tercja-rzy świeckich.

II. ORGANIZACJA i ŻYCIE — Zakon ma scentralizowaną organizację wzorowaną w swych początkach na zak. —> dominikanów; przełożeni wybierani są przez kapituły gen. i prow.; cały zakon podzielono na prowincje, a w miarę rozwoju na wicepro-wincje lub okręgi;

z końcem XTV w. ruch obserwancki doprowadził do wyodrębnienia kongr. obserwanckich. Konstytucję zak. zatwierdzono 1287 na kapitule gen. we Florencji, a nast. 1290 w Ratyzbonie, zmiany wprowadził do nich 1345-47 gen. Tomasz ze Strasburga; 1575 zostały na nowo zredagowane przez kard. Giacomo Savellego i po zatwierdzeniu przez pap. Grzegorza XIII opublikowane 1580; nast. redakcji dokonano 1895 i 1926.

Głównym zadaniem a. była działalność duszpast. i mis., np. już w XIV w. misjonarze augustiańscy działali w Afryce (Mikołaj Teschel, zm. 1371). W XVI w., w okresie wielkiego ożywienia ruchu mis. w Kościele kat. po odkryciach geogr., a. założyli wiele placówek mis.; ożywioną działalność podjęli zwł. a. hiszpańscy i portug. w koloniach amer.: 1533 w Meksyku, 1550 w Peru, 1575 w Kolumbii, 1587 w Ekwadorze, 1595 w Chile;

1565 jako pierwsi misjonarze przybyli na Filipiny, skąd 1575 udali się do Chin, 1601 do Japonii, 1573 podjęli pracę mis. w Indiach, gdzie A. de Menezes jako abp Goa doprowadził 1599 do unii -> chrześcijan św. Tomasza z Kościołem kat., 1578 w Angoli i Kongo, 1598 w Kenii, 1602 w Persji, 1606 na Cejlonie, 1623 w Iraku; obecnie prowadzą misje w Australii, na Filipinach, w Meksyku, Kolumbii, Peru, Brazylii, Argentynie, Chile, Japonii, Nigerii, Kongo, Etiopii, Nowej Gwinei. Swe zadania duszpast. realizują przez prowadzenie parafii, spowiadanie i kaznodziejstwo;

obejmowali stanowiska kaznodziejów katedralnych i nadwornych spowiedników panujących świeckich (bł. -> Alfons z Orozco) i papieży (-> Augustyn No-vellus); do najwybitniejszych kaznodziejów a. należeli: św. Mikołaj z Tolentino, Szymon z Kremony, Idzi z Viterbo, bł. Alfons z Orozco; w swej historii zakon miał ok. 17 kardynałów i ponad 600 bpów, wydał ok. 40 błogosławionych i 3 świętych: Mikołaja z Tolentino, Jana od św. Fakunda i Tomasza z Villanovy.

A. od początku swego istnienia włączyli się w życie umysłowe na równi z dominikanami i franciszkanami; Idzi Rzymski, który słuchał wykładów Tomasza z Akwinu na uniw. paryskim, a nast. został prof, tegoż uniw., stworzył tzw. starszą szkołę augustiańską; teolodzy augustiańscy przełomu XVII i XVIII w. tworzyli tzw. młodszą szkołę augustiańską (-> augustiańska szkoła).

Do najwybitniejszych teologów a. należeli: Augustyn Triumphus, Tomasz ze Strasburga, Grzegorz z Rimini, G. Seripando, E. Noris, F. Bellèlli, G.L. Berti; a. zorganizowali wzorowany na dominikanach system studiów, który obejmował 3 stopnie: przygotowawczy, studia niższe i wyższe; studia przygotowawcze i niższe były zorganizowane prawie we wszystkich klasztorach; studia wyższe istniały w miastach uniwersyteckich: 1259 założyli studium gen. w Paryżu, nast. w Oksfordzie, Cambridge, Erfurcie, Magdeburgu, Pradze, Wiedniu, Bolonii, Perugii, Sienie i Florencji;

1261 objęli katedry na uniw. paryskim, zajmowali je także w Oksfordzie, Tuluzie, Salamance, Coimbrze, Wiedniu, Pradze, Erfurcie, Wittenberdze, Kolonii, Neapolu, Padwie i Pizie; 1285 kolegium a. w Paryżu wcielono do uniw. paryskiego; obok filozofii i teologii zajmowali się poezją, muzyką, astronomią, matematyką, historią (E. Flórez), w biologii świat, sławę zdobył G. Mendel; obecnie studia wyższe a. znajdują się w Rzymie (Collegio di S. Monica).

III. W POLSCE — W XIII w. przybywali eremici z Niemiec na Pomorze już przed oficjalnym utworzeniem zakonu; 1253 mieli swoją siedzibę w Szczecinie wilhelmici, a przed 1256 w Stargardzie eremici żyjący wg reguły św. Augustyna (być może także wilhelmici). Po utworzeniu zakonu powstały klasztory a. na Pomorzu: ok. 1266 w Gardźcu nad Odrą, Lipianach (diec. kamieńska), przed 1267 w Stargardzie, 1290 w Sokolnikach i Chojnie.

Drugim obszarem działania a. w XHI w. był Śląsk, gdzie założyli klasztory: ok. 1294 w Grodkowie i ok. 1299 w Chojnowie. Początkowo klasztory a. na ziemiach pol. należały do prowincji niem.; po 1299 klasztory na Pomorzu i w Prusach weszły w skład prow, turyńsko-saskiej, tworząc od 1359 osobny okręg pod jurysdykcją prowincjała saskiego; od 1507 należały (w liczbie 10) do kongr. saskiej J. Staupitza. Klasztory śląskie włączono 1299 do prow, bawarskiej.

Po 1342 Kazimierz Wielki sprowadził do Krakowa a. z Czech, a 1350 założył drugi klasztor w Wieluniu; 1347 bp warmiński Hieronim z Pragi założył dla a. klasztor w Reszlu, przyłączony do prow, turyńsko-saskiej; ces. Karol IV sprowadził ok. 1351 a. do Wrocławia, a książę mazowiecki Ziemowit III St. dzięki poparciu cesarza otrzymał 1356 od pap. Innocentego VI pozwolenie sprowadzenia a. na Mazowsze, gdzie powstały klasztory 1356 w Warszawie i Rawie, ok. 1358 w Ciechanowie;

1381 otrzymali a. od wojewody krak. Spytka z Melsztyna nową fundację w Książu Wielkim; Władysław Jagiełło założył klasztory w Olkuszu 1387, Krasnymstawie 1394 i Pilźnie 1403; ok. 1410 wielki książę Witold założył klasztor a. w Brześciu Litew., a 1447 kasztelan krak. Jan z Czyżewa w Parczewie; 1431 po podziale prow, bawarskiej na okręgi, utworzono okręg pol. (klasztory w Małopolsce), okręg mazowiecki i okręg ruski (ziemie litew-sko-ruskie).

W XVI w. reformacja przyczyniła się do zlikwidowania klasztorów a. na Śląsku, Pomorzu i w Prusach; z pozostałych utworzono 1547 prow, polską; życie rel. zakonników osłabło: 1580 wśród a. było zaledwie 10 kapłanów. Celem naprawy życia zak. władze centr, przeprowadziły 1605, 1628, 1662 wizytacje gen. ; szczególnie pozyt. rezultaty przyniosła wizytacja 1628, przeprowadzona z polecenia pap. Urbana VIII przez o. M. Cruseniusa.

Około 1600 a. w prow, polskiej posiadali ok. 12 klasztorów; w XVII w. powstały nowe fundacje, zwł. na wsch.: 1605 w Białutach, 1610 w Orchówku, 1618 w Bobrku (obecnie Zawada w diec. tarnowskiej), 1620 w Średnikach i Za-turcach, 1624 w Lublinie, 1625 w Radomyślu, 1639 w Załoź-cach, 1641 we Lwowie, 1646 w Kodniu, 1667 w Białej Cerkwi, 1675 w Wilnie, 1676 w Witkowie, 1690 w Radziechowie, 1696 w Mauryczynie; fundacje w Białutach, Bobrku, Średnikach, Mauryczynie i Białej Cerkwi trwały zaledwie kilka lat. W 1628 Crusen polecił zorganizować zak. studia wyższe (filoz.-teol.) w klasztorach warsz. i krak. oraz kilka zakładów niższych (humanist.); wielu zakonników wyjeżdżało na studia zagr.; 1625 prow, polska a. liczyła 119 zakonników w 25 domach.

W poł. XVII w. wskutek wojen kozackich i szwedzkich a. ponieśli znaczne straty; 1648 Kozacy zniszczyli klasztor w Zaturcach, 1655 w Kodniu, Lublinie, Krasnymstawie i Załoźcach, 1659 w Orchówku; Szwedzi — 1655 w Wieluniu i w Krakowie, 1656 w Chojnicach; wielu a. zginęło, część wyjechało za granicę (1650 było 189 zakonników, a 1658 - 111). Upadek zakonu pogłębił się jeszcze w XVIII w.; w czasie wojny północnej 1700-21 wielu a. opuściło klasztory, epidemia 1710 spowodowała śmierć 20 a. ; doszło do wyludnienia klasztorów, znacznie osłabła karność, co było także wynikiem ogólnego obniżenia poziomu religijności w społeczeństwie pol. w tym okresie.

W trosce o odnowę życia zak. podjęto próbę reformy w klasztorze krak., który wyłączono spod władzy prowincjała i poddano 1705-61 bezpośredniej jurysdykcji generała; przyczyniło się to w pewnym stopniu do poprawy obserwancji; powstały także 4 nowe fundacje; 1706 w Gizowie (istniała tylko 5 lat), 1708 w Żydaczewie (istniała 10 lat, a dopiero 1730 a. zostali tu sprowadzeni po raz drugi), 1763 w Narodyczach, 1784 w Malinie; 1772-73 a. w prowincji pol. mieli 23 domy i 262 zakonników.

Po I rozbiorze (1772) 7 klasztorów znalazło się w zaborze austr., które wkrótce zlikwidowano. Po III rozbiorze (1795) pol. prowincję a. podzielono na prowincje ros., galie, i prus.; prowincja ros., utworzona 1795, obejmowała 2 klasztory litew. oraz 4 na Wołyniu (1786 liczyły one 110 zakonników, 1825 — 64), które do 1864 skasowała władza carska; prowincja galie, utworzona 1797, obejmowała 7 klasztorów, a prow, pruska, utworzona w tym samym roku — 5; 1809 klasztory prowincji galie, i prus., z wyjątkiem Chojnic, znalazły się w granicach Księstwa Warsz. i 1811 zostały ponownie złączone w jedną prow, polską; odizolowany klasztor w Chojnicach władze prus. skasowały 1819; 1864 kasacie uległy pozostałe klasztory w Królestwie Pol.;

było wówczas w prow, polskiej 87 a.; władze carskie umieściły zakonników w klasztorze w Wieluniu, gdzie z braku możliwości rozwoju skazywało ich to na powolne wymarcie. Z całej prow, polskiej ocalał tylko klasztor w Krakowie; 1909 założyli a. drugą placówkę w Prokocimiu k. Krakowa; 1930 liczyli 28 członków; 14 VII 1950 metropolita krak. A.S. Sapieha z upoważnienia Stolicy Apost. rozwiązał zakon a. w Polsce; księża zak. zostali sekularyzowani.

A. polscy rozwijali działalność duszpast. i częściowo mis. na ziemiach litewsko-ruskich oraz na Pomorzu wśród Prusów; niekiedy administrowali parafie, m.in. 1625-1791 w Radomyślu, 1917-50 w Prokocimiu, 1942-50 św. Katarzyny w Krakowie; do najwybitniejszych kaznodziei augustiańskich w Polsce należeli: Stanisław Jędrowski (zm. 1584), kaznodzieja przy kościele Mariackim w Krakowie oraz spowiednik i nadworny kaznodzieja Zygmunta Augusta, S. Mniszek, B. Mstowski, C. Gołębiowski, K.K. Potocki, N. Potocki; a. wywierali wpływ na życie umysłowe Krakowa w XV w., zajmowali katedry profesorskie na Akademii Krakowskiej;

profesorami teologii w XV w. byli tu: Czech Maurycy Rvačka, Izajasz Boner, o. Jan z Krakowa, o. Mateusz z Krakowa, którzy w studiach nad doktryną Tomasza z Akwinu opierali się na licznych komentarzach Idziego Rzymskiego; inni wybitni teolodzy: E. Bartolt i H. Górny; 1852-80 prof, literatury niem. na UJ był T. Bratránek (zm. 1884). A. pisali także zbiory kazań i prace ascet., spośród których na uwagę zasługuje traktat o eucharystii napisany 1388 przez Jana Merkelina.

Z ksiąg liturg., przypuszczalnie jedynie z krak. klasztoru św. Katarzyny, zachowało się 7 rpsów (BJ — 5, BN i BKórn po 1): mszał i brewiarz z XIV w., 2 brewiarze z poł. XV w., graduai De Sanctis z 1528, oraz 2 księgi do specjalnych obchodów z 1782-89 (ordo festivitatum, ordo diumus);

najbardziej jednak interesujące są augustiańskie księgi liturg. sprowadzone z Włoch: 6-tomowy antyfonarz fundacji Jana de Martyribus, opata w Rocca Contrata, wykonany przez Fryderyka z Perugii, miniatury szkoły flor. (rpsBCzart, z 1524-31) oraz, przypuszczalnie tego samego pochodzenia, antyfonarz z wklejonym inicjałem lombardzkim (BJ) z ok. 1300.
W porównaniu z innymi zak. żebrzącymi (dominikanie, franciszkanie) działalność a. na ziemiach polskich była jednak słabsza.

IV. DUCHOWOŚĆ — kształtowała się pod wpływem łączenia nauczania z pobożnością, pracy umysłowej z życiem kontemplacyjnym i apost.; stąd duże znaczenie miały dla niej zasadnicze tezy szkoły teol. zakonu (-> augustiańska szkoła), przede wszystkim wyjaśniające antropologię Augustyna;

jednym z najwcześniejszych i najliczniej używanych przewodników duchowości i nauki monastycznej Augustyna był napisany ok. 1357 przez Jordána z Quedlinburga Liber Vitasfratrum (R 1587) oraz Milleloquìum Sancii Augustini (Ly 1555) Bartłomieja z Urbino; podstawowym źródłem duchowości a. była reguła Augustyna, do której opracowali wiele komentarzy; najwięcej wydań miał komentarz Alfonsa z Orozco; innym ważnym źródłem duchowości a. było Pismo św. ; w XIH-XTV w. a. napisali ok. 85 komentarzy bibl.;

najbardziej znane było opracowanie Tomasza od Jezusa, Trabalhos de Jesus, powstałe między 1578 a 1582: wybitnymi biblistami byli: Dionisio Vázquez (zm. 1539), Tomasz z Villanovy, G. Seripando, Ludwik Ponce; a. koncentrując swoją duchowość wokół Chrystusa i Kościoła, podkreślali rolę odkupienia Chrystusowego; prymat łaski Bożej jako zabezpieczenie ludzkiej wolności głosili: Idzi Rzymski (De laudibus divinae sapientiae), Augustyn Triumphus (De amore Spiritus Sancii), Tomasz z Villanovy (Condones); działalność Chrystusa w jego Ciele Mist, jako Króla, Księcia Pokoju, Pasterza i Oblubieńca dusz ludzkich objaśniał Ludwik Ponce;

w duchowości a. na pierwsze miejsce wysuwa się miłość ku Bogu i bliźnim jako źródło wszystkich innych cnót; dewizą a. jest hasło amor meus pondus meum; źródło dobrych uczynków widzą w częstym odmawianiu dobrej intencji, praktyce sakramentów, szczególnie pokuty i eucharystii, oraz modlitwie, której centrum stanowi msza św. ;

naczelne miejsce w hierarchii modlitw przyznają kontemplacji Trójcy Świętej oraz chórowemu Divinum officium i Officium parvum o Matce Bożej; cześć Chrystusa łączą z czcią Maryi; G. Seripando, propagując kult Matki Kościoła, podkreślał współudział Maryi w dziele odkupienia oraz duchowe macierzyństwo wobec członków Mist. Ciała Chrystusa; od XIII w. szerzyli a. kult Matki Łaski, od XV w. Matki Dobrej Rady, Pocieszenia i Wspomożenia;

w tym duchu pisano traktaty maryjne (np. B. de los Rios y Alarcón, Hierarchia mariana, An 1641) oraz dzieła lit. (Anselm de Men-tebelluna, El pianto della Venene Maria i Luis de León, Poesías proprias e versioni sacre e profane (Ma 1631, Fi 1950).

V. TRZECI ZAKON ŚW. AUGUSTYNA — zrzeszenie wiernych dążących do ewangelicznej doskonałości w oparciu o regułę św. Augustyna pod kierunkiem a.; dzieli się na III zak. świecki (wierni żyjący w świecie) oraz III zak. regularny (zgromadzenie zak. agregowane do a.); do III zak. św. Augustyna należą także oblaci, którzy żyją w klasztorach a.; wg konstytucji a. odbywają oni roczny nowicjat, po którym otrzymują od przełożonego klasztoru habit zak.;

nie składają ślubów zakonnych. III zak. żeński św. Augustyna został zatwierdzony 1400 przez pap. Bonifacego IX, męski — 1470 przez pap. Pawia II; tercja-rze świeccy dążą do doskonałości chrzęść, w sposób odpowiadający ich życiu wśród świata, przystępują do sakramentów pokuty i eucharystii przynajmniej raz w miesiącu i w główne święta zak., odmawiają codziennie wyznaczone modlitwy;

korzystają z łask duchowych przyznanych tercjarzom świeckim; należy do nich m.in. Arcybractwo Paskowe Matki Bożej Pocieszenia (—y Pocieszenia MB IV) oraz Pobożne Zjednoczenie Matki Bożej Dobrej Rady, zał. przy augustiańskim kościele w Genazzano (Włochy) i zatwierdzone 1753 przez pap. Benedykta XIV.

Członkowie III zak. regularnego korzystają z łask i przywilejów a.; do III zak. regularnego św. Augustyna należą m.in.: —> asumpcjoniści, —> asumpcjonistki, augustianki Tomasza z Villanovy (—> augustianki II 3), augustianki Najśw. Serca Maryi Panny (—> augustianki II 5), augustianki pol. (—> augustianki IV);

1614 do a. została agregowana kongr. tuluska (Francja) -> urszulanek, której członkinie przyjęły nazwę urszulanek--eremitek św. Augustyna (Ursulines Eremites de Saint-Augustin); wskutek afiliacji do Unii Rzym. 1900 zrzekły się nazwy eremitek; za rządów gen. Eustase Estebana (1920-31) do a. w charakterze III zak. regularnego św. Augustyna było agregowanych ponad 50 nowych zgrom, augustianek (-» augustianki III).

 

Ossinger; T. Kolde, Die deutsche Augustiner-Kongregation und Johann von Staupitz, Go 1879; V. Maturana, Historia generał de los eremitanos de san Augustin, Santiago 1912; A. Raimbert, Ursulines érémites de saint Augustin, P 1924; A. de Romanis, L'ordine a., Fi 1930; G. Uth, Szkic historyczno--biograficzny zakonu a. w Polsce, Kr 1930; M.T. Disdier, DHGE V 499-581, 600-601 ; Heimbucher I 536-565, 568-571 ; A. Sage, La doctrine et le culte de Marie dans la famille a., MarMan II 679-712; M. Merino, Misioneros a. en el extremo Oriente 1565-1780, Ma 1954; E. Ypma, La formation des professeurs chez les érémites de saint Augustin de 1256 à 1354, P 1956; D. Gutiérrez, DSAM IV 983-1018; M. Menendez Vallinas, El cullo liturgico de la Virgen en la orden de san Augustin, ArA 58 (1964) 5-52, 205-245; H.E. Wyczawski, Augustiańska parafia w Radomyślu nad Sanem, Wwa 1964; J. Kloczowski, Zakony na ziemiach polskich w wiekach średnich, KwP I 375-582 (passim); tenże, Zakony męskie w Polsce XV1-XVI1I wieku, KwP II 485-730 (passim); A. Kunzelmann, Geschichte der deutschen Augustiner-Eremiten I-II, Wü 1969--71; B.van Luijk, L'ordine a. e la riforma monastica, Auga 19(1969) 14-32, 349-383; AnPont 1970.

 

VI. AUGUSTIANIE REKOLEKCI, Ordo Recollectorum Sancti Augustini, ORSA — rodzina zak. wyodrębniona z a. w Hiszpanii w końcu XVI w. na skutek przeprowadzonej tam odnowy życia zak.; 1588 zaprowadzono reformę w klasztorze w Tala-vera de le Reina; motywem jej było dążenie do ścisłej obser-wancji, umiłowanie samotności, życie w ubóstwie, bardziej pokutnicze i kontemplacyjne; reforma ujawniła nurtujące a. dążenia eremickie i wkrótce objęła liczne klasztory w Hiszpanii, z których 1601 pap. Klemens VIII utworzył osobną prowincję;

1621 obserwanci mieli już tu 3 prowincje, a od 1629 jedną na Filipinach; nazywali się początkowo bosymi, gdyż chodzili w sandałach plecionych ze sznura; wkrótce jednak zmienili nazwę na rekolektów; idee eremickie uzewnętrzniali przez istnienie w każdej prowincji przynajmniej jednego klasztoru z osobnymi domkami dla poszczególnych zakonników; udawali się tam ci, którzy pragnęli prowadzić życie pustelnicze;

1835 wszystkie klasztory rekolektów w Hiszpanii uległy likwidacji, z wyjątkiem Monteagudo, gdzie było seminarium dla Filipin; pod koniec XIX w. rekolekci w Hiszpanii zaczęli się odradzać; 1912 pap. Pius X mianował komisarza rekolektów generałem;

1957 mieli 5 prowincji: Andaluzja, Kolumbia, Filipiny, Brazylia, Wenezuela i 1062 członków; od 1605 prowadzili misje na Filipinach, gdzie obecnie administrują ponad 200 parafiami i prowadzą wiele szkół; 1964 mieli w 14 państwach 7 prowincji i 1580 członków; 1970 liczyli 1607 członków, w tym 1070 kapłanów.

 

M.T. Disdier, DHGE V 581-587; Heimbucher I 546-549; G. Fernandez, ECat X 610-611; J.M. Echaverria, Orígenes de les misiones de a. recoletos en extremo Oriente, MHis 10(1953) 123-174, 209-269; AnPont 1970.

 

VII. AUGUSTIANIE Bosi, DisCALCEATI, Ordo Eremitarum Dis-calceatorum Sancti Augustini, OEDSA — gałąź obserwancka a. powstała w końcu XVI w. we Włoszech; 1592 Andrea Diaz zreformował w duchu rekolektów hiszp. klasztory a. na Sycylii, w Neapolu i Rzymie; a., którzy przyjęli reformę, wyodrębnili się 1592 pod nazwą a. bosych; reforma objęła wkrótce liczne klasztory we Włoszech; od 1596 szerzyła się we Francji, gdzie jej zwolennicy zwani byli Petits-Pères (przestali istnieć 1790);

od 1623 była zaprowadzona w Niemczech i Czechach, a ok. 1624 w Austrii; a. bosi zostali aprobowani 1599 przez pap. Klemensa VIII; konstytucje ich zatwierdził 1620 pap. Paweł V, ponownie zostali zatwierdzeni 1931; prowadzą życie kontem-placyjno-czynne; 1677-1823 prowadzili misje w Chinach; 1930 liczyli ok. 100 członkć zależni od własnego generała wybieranego co 6 lat; 1970 liczyli 26 placówek i 150 członków, w tym 99 kapłanów.

 

M.T. Disdier, DHGE V 587-595; Heimbucher I 546-549; G. Raimondo, ECat X 1330-1331; AnPont 1970; J. Gavigan, The Discalced A. in Vienna, Auga 20 (1970) 495-580.

 

VIII. SZTUKA SAKRALNA — kształtowała się pod wpływem lokalnych ośrodków artyst., nie ograniczały jej szczegółowe przepisy dotyczące formy artystycznej. Jedną z charakterystycznych cech wynikających z zak. reguły a. była lokalizacja klasztorów z dala od głównych ośrodków miejskich (przy murach obronnych, w uboższych dzielnicach poza murami miasta, najczęściej w pobliżu rzek).

Istniała też tendencja, zwł. w średniowieczu, wznoszenia budowli skromnych, często o charakterze obronnym, co znalazło wyraz w planie budowli; był to zazwyczaj zamknięty w czworoboku zwarty kompleks, w obrębie którego wznoszono często szpitale z osobnymi kościołami lub kaplicami, złączonymi z budynkiem szpitalnym.

W większych konwentach kościoły wyposażano w liczne ołtarze lub kaplice (nieraz po kilkanaście). W odróżnieniu od innych zakonów architektura a. wyróżniała się znacznym zindywidualizowaniem; wiele sakr. budowli a. reprezentuje wysoki poziom artystyczny.

Powstanie i rozwój sztuki a. w Europie przypada na okres rom. (od 1. poł. XI w.) we Włoszech, skąd sztuka ta rozprzestrzeniła się na Francję, Szwajcarię, Niemcy i Austrię, a od XVI w., w związku z misjami a. — także w Ameryce Łac, na Filipinach, w Chinach i Japonii.

Kościoły a. były bazylikami filarowymi z transeptami lub bez, sklepione lub przykryte stropami, zakończone 3 apsydami lub wydłużonymi prostokątnymi chórami. Budowano je głównie z kamienia, jedynie we Włoszech używano do dekoracji tufu, a niekiedy marmuru. Na uwagę zasługują 4-wieżowe bazyliki beztranseptowe w środk. i pn. Niemczech, wzorowane na bazylice w Hirsau. W XIII w. powstał we Włoszech typ budowli jednonawowej z wieńcem kaplic.

Do najbardziej znanych należą kościoły: S. Giorgio w Valabro (z freskami Pietro Cavalliniego z XIII w.), S. Marco w Mediolanie (architekt Lanfranco, XIII w.), S. Giorgio e Vezzo-lano (1189, portal z dekoracją rzeźbiarską i freskami z XIII/XIV w.), S. Giovanni w Palermo (XII w.), Notre-Dame w Baugy, S. Nicolas w Cellefrouin (1060); kościół Mariacki w Halberstadt (1149, freski z XIII w.), S. Zeno w Reichenhall (1228, przebudowany 1520) oraz kościół w Erfurcie (1289-1325, witraże z XIII w.).

W got. architekturze Włoch i Francji przeważają kościoły jednonawowe na planie krzyża łac. ; na terenie Niemiec i Austrii pojawiają się nadto kościoły halowe, w Czechach — dwuna-wowe oraz kaplice o sklepieniach palmowych na 1 filarze.

Najbardziej znane kościoły: S. Agostino w Sienie (XIV w., freski Simone Martini z 1330), S. Maria delie Grazie w Gravedona z końca XIII w. (ornaty XV w.), S. Marco w Ravello z XIV w., kościół w Niederwartha z XIV w. ; klasztor w Ebers-dorf z 1474, kościół św. Tomasza (zbarokizowany) i NMP w Pradze (XIV/XV w.), kościół i klasztor w Roudnice 1338 (wpływ pd.franc). Najczęściej używanym materiałem budowlanym była cegła.
Architektura renesansowa pozostawiła najwybitniejsze dzieła we Włoszech.

Są to budowle na planie krzyża gr. lub 3-nawowe bazyliki zdobione marmurami i rzeźbami; kościół S. Agostino w Rzymie (architekt Jacopo Pietrasanta, 1483) stanowi przykład powiązania systemu bazylikowego z 3-nawowym transeptem i kopułą (grobowiec św. Moniki rzeźbiony przez Izajasza z Pizy), S. Maria del Popolo w Rzymie (architekt Baccio Ponteiii, rzeźby Andrea Bregno, freski z 1485-89 Pinturicchia, kaplica książąt Chiggi projektu Raffaela), S. Pietro in Vincoli w Rzymie (architekt G. Vasari, 1475, mauzoleum pap. Juliusza II, dzieło Michała Anioła 1525, reliefy A. Bregno) wraz z klasztorem (architekt G. da Sangallo, 1503); kościół S. Spirito w Wenecji (architekt F. Brunelleschi, 1443, w prezbiterium Ukrzyżowanie — Michała Anioła oraz obrazy Filippo Lippi).

W okresie baroku obok jednonawowych i salowych występują kościoły budowane na planie centralnym. W dekoracji wnętrz przeważają stiuki i freski. Do najwybitniejszych dzieł należą kościoły: S. Lucia in Selci w Rzymie (architekt Carlo Maderna, 1604, kaplica Landich wg projektu F. Borrominie-go), S. Nicolo da Tolentino w Rzymie (G.M. Baratta), S. Tommaso da Villanova w Castelgandolfo (L. Bernini, 1661, sztukaterie A. Raggi), kościół w Brukseli o cechach włosko-flan-dryjskich (Wenzel Coerberger, pocz. XVII w.), kościół w Libercu (1626, wystrój A. i C. Carlone 1695).

Wśród budowli późnobarokowych na uwagę zasługują kościoły w Treviso (architekt augustiański F. Vecelli, 1750-60), św. Stefana w Herzogen-burgu (J.B. Fischer von Erlach, 1716, freski B. Altomonte), św. Tomasza w Pradze (architekt Kilian Dientzenhofer, freski W.L. Reiner, ołtarze i rzeźby J.A. Quitteiner, F.M. Brokof i in.).

W Polsce — rozkwit architektury a. przypada na poł. XIV w., kiedy sprowadzeni z Czech a. wznosili monumentalne budowle: bazyliki, kościoły halowe oraz skromniejsze 1- i 2-na-wowe kościoły z dostawionymi do fasad lub wolno stojącymi dzwonnicami.

Do najwybitniejszych osiągnięć sztuki a. należą:

° w Krakowie — kościół św. Katarzyny (fundacja Kazimierza Wielkiego, 1342-78), będący bezwieżową bazyliką 5-nawową z 5-bocznym prezbiterium, wzniesiony wg krak. systemu fi-larowo-skarpowego, kaplica Węgierska z 1426 oraz malowidła ścienne, poliptyk tzw. augustiański z ok. 1470 (obecnie w MNKr), sklepienie got. z 1535;

° we Wrocławiu — kościół pod wezw. św. Doroty, Stanisława bpa i Wacława z przełomu XIV-XV w. (1609-92, bernardyński, 1707 parafialny), halowy odznaczający się wysmukłymi szczytami (arch. H. Parter ?) znacznie zniszczony w czasie II wojny świat., odbud. 1946-50;

° w Warszawie — wzniesiony ok. 1354 z fundacji księcia Ziemowita mazowieckiego bazylikowy kościół św. Marcina (przebudowany 1628-42 przez J. Spinole oraz 1728-41 przez K. Baya), z wolno stojącą wieżą, włączoną do zabudowań klasztornych; w kościele znajdują się relikty architektury z XIV w., portale i fragmenty murów z XV i XVI w.

Do skromniejszych fundacji należą kościoły: w Olkuszu (poł. XIV w., polichromia), w Wieluniu (po 1350, zbarokizowany), Ciechanowie i Rawie (poł. XIV w.), Chojnicach (1356) i Reszlu Warm, (przebudowany) oraz powstałe w XVI-XVII w. kościoły: w Zaturcach na Wołyniu, Zawadzie, Grodnie (zniszczony w czasie wojen szwedz.), Książu Wielkim (przebudowany w XIX w.), Orchówku k. Włodawy, św. Anny we Lwowie (augustiański od 1671), kościół św. Agnieszki w Lublinie (z 1646-81), o cechach późnorenesan-sowej architektury Iubel., oraz kościół i klasztor św. Anny w Wilnie (1746-68), zbudowany zapewne wg projektu J.K. Glau-bitza z wysmukłą wieżą w typie wił. rokoka, i klasztor a. we Lwowie, prawdopodobnie wg projektu Bernarda Meretyna. We wsch. części Rzeczypospolitej istniały także inne zabytki a., zniszczone podczas wojen (Witków, Radziechów, Mauryczyn).

Polska architektura augustiańska odróżniała się od zach. wydłużonym prezbiterium typu zak. oraz uboższymi zazwyczaj założeniami.

 

W. Łuszczkiewjcz, Kościół Św. Katarzyny z klasztorem ojców a., Kr 1898; P. Coers, Die Bautätigkeit der A. in Niedersachsen, während des 12. Jahrhunderts, Han 1909; G. Dehio, Handbuch der deutschen Kunstdenkmäler, Mitteldeutschland, B 1915 (passim); E. Lütghen, Belgische Baukunstdenkmäler, L 1915, 74-77; L. Bürgemeister, Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau, Br 1930, I 205-244, II 248-253; D. Frey, K. Ginhart, Wien. Niederösterreich, Oberösterreich und Burgenland, B 1935, 17, 199, 231, 333; O. Thulin, RDK I 1252-1268; D. Libai, Gotická architektura v Čechách a na Moravě, Pr 1948 (passim); W. Hümpfner, LThK I 1084-1088; H.G. Frantz, Bauten und Baulimeister der Barockzeit in Böhmen, Entstehung und Ausstrahlung der böhmischen Barockbaukunst, L 1962 (passim); Dictionnaire des églises de France, P 1964, III-IV (passim); Roma centre mondiale di vita religiosa e missionaria capelli solitare. Boi 1965 (passim); Kościoły w Polsce, Wwa 1969, il. 124-127; R. Zdziarska, Kościół i klasztor a. w Warszawie. Dzieje architektury od XIV do XVIII w. ze szczególnym uwzględnieniem okresu baroku, Wwa 1969 (mps-BKUL).

Podobne prace

Do góry