Ocena brak

ATENY, Athenai

Autor /Werner89 Dodano /29.05.2012

Stolica Attyki, od 1835 Grecji i siedziba abpstwa kat. i prawosławnego.

I. MIASTO — Kolebką był Akropol (wyszogród, polis, gród) ; od XXX w. prz. Chr. A. były osadą rolniczą, od XIV w. warowną siedzibą król. z kultem bogini pałacowej i związanego z nią demona wegetacji, węża Erechteusza, od VIII w. po obaleniu monarchii głównym ośrodkiem religii, od 2. poł. V w. także sztuki. A. — Akropol zachowały ciągłość rozwoju między epoką brązu i żelaza, odpierając napór z zewnątrz w dobie migracji doryckiej (XII w.).

Związany z migracją wzrost ludności (dopływ elementów jońskich z Beocji i Peloponezu) doprowadził do osadnictwa na pd. i na pn. od Akropolu. Ok. X w. Akropol i nowe dzielnice połączono w jedno miasto, stolicę Attyki (tzw. synojkizm Tezeusza).

Ośrodkiem polit, miasta po upadku monarchii był Areopag, gdzie urzędowała rada arystokratyczna, od VI w. zaś agora, przy której zbierało się zgromadzenie i trybunały lud., od V w. również demokratyczna rada pięciuset; zgromadzenie lud. od tego wieku zwoływano na wzgórze Pnyks, od 2. poł. IV w. do teatru Dionizosa.

W dzielnicach na pd. od Akropolu leżały prastare sanktuaria: Zeusa Olimpijskiego, Apollona Pytyjskiego i Ziemi, Dionizosa na Błotach (z wiosennym kultem zmarłych i odradzającej się przyrody — Antesteria), Afrodyty w Ogrodach (ze słynnym posągiem Alkamenesa) i Dionizosa Lenajskiego, pana tłoczni winnej (z obchodów na jego cześć rozwinęła się komedia).

U pd. stoku Akropolu rozwijał się od 2. poł. VI w. kult Dionizosa z Eleuteraj (świątynia i teatr, kolebka tragedii, nast. ośrodek dramatu) i boga-Iekarza Asklepiosa, wprowadzony pod wrażeniem zarazy z 429.

Przy agorze, na pn. od Akropolu, wznosiły się świątynie: Apollona — ojca szczepu jońskiego (Patrojos), matki bogów, z czasem połączona z archiwum państw., i bóstw eleuzyńskich (Eleuzynjon) — wszystkie z VI w.; w 1. poł. V w. doszło Tezejonie, gdzie spoczęły zwłoki Tezeusza, w 2. poł. — świątynia Hefajstosa i Ateny jako bóstw rękodzielnictwa (zachowana do dziś) i Aresa, prawdopodobnie przeniesiona w całości z odległych o 9 km Acharnaj przez ces. Augusta.

Partenon, Eleuzynjon i Tezejon uchodziły za główne świątynie. Na pn.-zach. od agory, przy świętej Drodze do Eleusis, w dzielnicy garncarzy (Kerameikos), rozciągał się cmentarz używany od XII w. przez 16 stuleci, cenne źródło do poznania wierzeń w życie pozagrobowe i sztuki A.

Na pn.-zach. peryferiach miasta odbierał cześć heros Akademos (w jego okręgu sakr. Kimon założył ok. 460 pierwsze gimnazjum, tj. plac ćwiczeń sportowych, a nast. miejsce dyskusji filoz.), na wsch. — Apollon Likejos (słynny posąg Praksytelesa).

Od poł. XI w. A. były głównym ośrodkiem ceramiki geometrycznej w Grecji. W VII w. na Akropolu wzniesiono niewielkie budowle kultowe, a z pocz. VI w. pierwszą kamienną świątynię patronki państwa Ateny-Polias (prawdopodobnie na miejscu pałacu król. w pn. części wzgórza), zastąpioną pod koniec stulecia przez bardziej okazałą, dzieło Pizystratydów; w niej odbierał cześć jako palladium państwa archaiczny posąg bogini z drewna (potem umieszczony w Erechtejonie).

W VI w., zwł. w 2. poł., wraz z emancypacją stanu średniego dzięki Solonowi i Pizystratowi nastąpił wszechstronny rozwój A., którego przejawem jest monumentalne budownictwo sakr. (świątynie Ateny-Polias i Artemidy Braurońskiej na Akropolu, Dionizjon u jej pd. stoku, Eleuzynjon przy agorze, początek prac nad świątynią Zeusa Olimpijskiego) i świeckich budowli (kanalizacja, wodociągi), uświetnienie ceremonii rel. (Panatenaje, Eleuzynje) i wprowadzenie nowych (Dionizje Wielkie z przedstawieniami teatralnymi), szczytowy rozkwit ceramiki czarnofi-gurowej i początki czerwonofigurowej, twórczość poetycka (Solon, potem Anakreont i Simonides).

Obalenie 510 tyranii i prawodawstwo Klejstenesa, w 3 lata później, zapoczątkowały demokrację wprowadzoną w interesie ubogiej warstwy ludności w 2. poł. V w. (urzędy drogą losowania, diety za służbę państw.). Po zniszczeniach wskutek pers. inwazji A. — po raz pierwszy jako miasto — zostały obwarowane, a nast. połączone z portem Pireus tzw. długimi murami w jeden system obronny.

Ok. 475 wzniesiono przy agorze Portyk Wzorzysty (Stoa Pojkile) z malowidłami Mikona, Panajnosa i Polignota, wraz z wystrojem ściennym świątyń Tezeusza i Dioskurów, pędzla tych samych artystów, główny zbiór malarstwa gr. (tematyka mit. lub hist., konsekwentne stosowanie zasad perspektywy).

W oparciu o daniny członków Związku Morskiego, zał. 478 pod egidą A. celem walki z Persją, uchwalono 456 na wniosek Peryklesa plany zabudowy Akropolu ;

od zach. wzniesiono 437-432 z marmuru pentelikońskiego monumentalną bramę Propyleje (architekt Mnesikles), dorycką świątynię Ateny Dziewicy jako pani mądrości i ziemi attyckiej, Partenon (447-438, architekci Iktinos i Kallikrates) z 12-metrowym posągiem bogini wykonanym przez Fidiasza ze złota i kości słoniowej, i zaczęto budowę jońskiej świątyni Ateny-Polias, Erechteusza i Posejdona — Erechtejon (ukończona 409-406, architekt Filokles);

pod koniec V w. wzniesiono na pd.-zach. przyczółku wzgórza małą świątynię jońską Ateny-Nike (Zwycięskiej). Na placu Akropolu stanął spiżowy posąg Ateny-Pro-machos, tj. bojowniczki za swoje miasto, wykonany przez Fidiasza.

W V w. przeżywał złoty okres dramat (Ajschylos, Sofokles i Eurypides oraz tzw. stara komedia z Arystofanesem na czele). Szybki postęp myśli filoz. budził częściowo obawy, których wyrazem było wygnanie Anaksagorasa (450) i skazanie Sokratesa (399) jako przedstawiciela oświecenia sofistycznego.

Niemniej 431 Perykles oświadczył w imieniu wszystkich: „kochamy piękno z umiarem, kochamy mądrość bez słabości". Przyczyniało się do tego w dużym stopniu życie rel., w którym element dewocyjny szedł w parze z elementem estetycznym i agonistycznym (popisy teatralne i muz., zawody sportowe).

W nast. wiekach A. traciły znaczenie polit, (od 338 rządy maced., od 146 rzym.), zachowując jednak przodującą rolę kulturalną; zrodził się nowy typ komedii, w historiografii kontynuowano dziedzictwo Herodota i Tucydydesa, filozofię uprawiano w wielkich szkołach (platońską w Akademii, perypatetycką w -> Liceum, stoicką w Portyku Wzorzystym), kwitła retoryka; powstawały nowe budowle: w 2. poł. IV w. kamienny teatr Dionizosa, w epoce hellenist. z fundacji cudzoziemskich królów gimnazjum przy agorze (Ptolemejon), portyk Eumenesa na pd. stoku Akropolu i Attalosa przy agorze (odbudowany dziś jako muzeum).

W czasie rzym. wojen domowych Sulla oblegał miasto i zburzył jego zach. peryferie (86 prz. Chr.); Rzymianie wznieśli nowe budowle: okrągłą świątynię Romy i Augusta na Akropolu, okazałą salę muz. przy agorze i forum. Szczególne zasługi dla A. położył ces. Hadrian (117-138), który wzniósł drugie forum (tzw. Bibliotekę Hadriana), dokończył budowę świątyni Zeusa Olimpijskiego i założył w jej sąsiedztwie dzielnicę willową, zw. Nowym Miastem Hadriana.

W II w. Ateńczyk Herodes obdarzył miasto marmurowym stadionem (odbudowanym w związku z pierwszą nowoż. olimpiadą) i wzniósł nowe odejon na pd.-zach. stoku Akropolu; 267 A. spustoszyli germ. Herulowie; ok. 330 część ocalałych dzieł sztuki wywieziono do Konstantynopola, pozostałe zniszczyli 396 Wizygoci Alaryka. Kres starożytnym A. położył ces. Teodozjusz II zamieniając 439 świątynie pogańskie na kościoły (Partenon przekształcono na katedrę Matki Bożej), ces. Justynian zamykając -> Akademię Platońską.

Pod władzą cesarzy bizant. A. spadły do rzędu miast prowincjonalnych. W 1204 krzyżowcy utworzyli hrabstwo ateńskie pod władzą franc, rodu de la Roche jako jedno z lenn cesarstwa łac. ; od 1311 A. przeszły pod władzę Katalończyków, a 1385 wł. rodu Acciaiuoli. Rządy tur. w A. 1458-1830 przyczyniły się do upadku miasta (1830 liczyły 2000 mieszk.). Przeniesienie 1834 do A. stolicy Grecji zapoczątkowało rozwój miasta, centrum życia polit., umysłowego i rel. Grecji.

 

N.M. Hill, The Ancient City of A., Lo 1953; E. Kirsten, W. Kraiker, Griechenlandskunde, Hei 1956, 1967s.

 

II. KOŚCIOŁY LOKALNE —

1. Starożytne abpstwo — Apostołem A. był św. Paweł, który 53 głosił tu ewangelię, m.in. na Areopagu (Dz 17, 16-34). Jednym z nawróconych przez niego był Dionizy Areopagita, który został pierwszym bpem A. Gmina chrzęść, rozwijała się w A. powoli; w II w. wydała już szereg męczenników, m.in.: Herakliusza Paulina, bpów Narcyza (ok. 125), Publiusza (ok. 170), Leonidasa (ok. 250).

Z A. pochodzili pierwsi gr. apologeci: Kwadratus, Arystydes i Atenagoras, oraz kierownik -> aleksandryjskiej szkoły egzeget. Klemens Aleks., a w —> Akademii Platońskiej studiowało wielu chrzęść, pisarzy, np. Grzegorz Cudotwórca, Bazyli Wielki, Grzegorz z Nazjanzu. Bpstwo A. do IX w. było sufr. Koryntu. Około 733 ces. Leon III oderwał A. wraz z całą Ilirią od patriarchatu zach. i przyłączył do konstantynopolitańskiego.

Około 810 bpi A. otrzymali od patriarchów Konstantynopola godność metropolity; w XI w. A. podlegało 11 sufraganii: Euripos, Diauleja, Koroneja, Andros, Skyros, Oreos, Karystos, Parthmos, Aulon, Syra-Seriphos, Keos-Thermia.

Wybitniejsi bpi A. : Pistus (325), Jan II (680-681)- legat pap. Agatona na Soborze Konstant. III, kanonista Michał I Syncełlus (zm. 1030). W XI w. abpi A. opowiedzieli się po stronie —> schizmy wschodniej. Gdy w czasie IV wyprawy krzyżowej łacinnicy zdobyli A. (1204), metropolita Michał Choniates odmówił poddania się Stolicy Apost. i został skazany na wygnanie (zm. 1220).

2. Abpstwo łacińskie —Po usunięciu 1205 metropolity gr., pap. Innocenty III erygował w A. bpstwo łac, podniesione 1209 do godności metropolii. W 1482 w okresie panowania Turków abpstwo A. upadło i przez 4 wieki było abpstwem tytularnym.

Po uzyskaniu przez Grecję niepodległości pap. Grzegorz XVI ustanowił 1834 delegaturę apost. dla katolików zamieszkałych na terenie Grecji ; 23 VII 1875 pap. Pius IX erygował abpstwo łac. w A., z którym złączył dawną delegaturę apostolską.

W 1928 poddano abpowi A. wikariat apostolski gr. Macedonii i Tesalii. Wybitniejsi abpi: J. Marangos (1875-78), uczony bizantynista L. Petit (1912-26). Abpstwo zajmuje obszar 46 775 km,2 i liczy 4 min mieszk., w tym 27 000 katolików, 11 parafii, 18 księży diec. i 25 zak., 7 domów zak. męskich, 69 zakonników, 12 domów zak. żeńskich, 91 sióstr.

3. Egzarchat apostolski — A. są stolicą erygowanego 1923 egzarchatu apost. dla katolików obrządku bizant. w Grecji; zajmuje obszar 135 000 km2 i liczy 8,3 min mieszk., w tym 3000 wiernych, 3 parafie (14 kościołów), 15 księży diec, 6 klasztorów żeńskich, 30 sióstr.

4. Ordynariat dla katolików obrządku ormiańskiego — eryg. 1925 dla ormian mieszkających na terenie Grecji; liczy ok. 3000 wiernych, 2 parafie, 4 kapłanów.

5. Abpstwo prawosławne — istniejące od XIII w. obejmuje Attykę, Megarę i wyspę Eginę, liczy ok. 2 min wyznawców, 173 parafie, 325 kapłanów, 7 klasztorów męskich, 130 zakonników; abp A. od 1833 nosi tytuł metropolity całej Grecji i jest przewodniczącym Świętego Synodu.

 

A. Mommsen, A. christianae, L 1868; F. Gregorovius, Geschichte der Stadt A. im Mittelalter von der Zeit Justinians bis zur Türkischen Eroberung I-II, St 1889, Ba 19624; H. Leclercq, DACL I 3039-3104; R. Janin, DHGE V 15-42; G. Hoffmann, ECat II 279-291 ; H. Paulus, LThK I 993-995.

Podobne prace

Do góry