Ocena brak

ATENA, Pallas, Dziewczyna

Autor /Werner89 Dodano /29.05.2012

Gr. bogini wzgórz zamkowych, opiekunka królów i bohaterów, a z czasem również państw (zwł. Aten, którym dała nazwę), źródło mądrości praktycznej i sprawności rzemieślniczych, jedno z 12 głównych bóstw olimpijskich (—y Olimp).

1. Wierzenia i kult — Egejską poprzedniczką A. była, z jednej strony, zbrojna we włócznię Pani Natury (z jej — epifanią na szczytach gór wiąże się prawdopodobnie mit o narodzinach A. z głowy Zeusa), a z drugiej — bogini pałacowa, współmieszkanka i opiekunka króla.

Z tej epoki A. zachowała w Atenach związek mityczny i kultowy z duchem ziemi, wężem Erechteuszem-Erichtoniosem, z uosobieniem rosy, Pandrosos, z drzewem oliwnym i z ptakiem jako formą epifanii ; w rodyj-skim Lindos utożsamiła się z górską Panią Zwierząt, w Trojzen miała związki z małżeństwem, w Elidzie, gdzie nosiła miano Matki — z płodnością niewiast, w Tegei — z porodami.

Przeniesiona z otwartych pałaców minojskich do położonych na wzgórzach zamków mykeńskich, A. nabrała wojowniczych cech swych helleńskich czcicieli (możliwy jest także wpływ śródziemnomorskiej bogini wojny w rodzaju anatolijskiej Ma lub pragreckiej Enyo).

Ze względu na swe znaczenie uważana była za umiłowaną córkę Zeusa, hipostazę jego rozumu i energii ; podobnie jak Zeus (i sporadycznie Apollon) miała prawo do egidy (magiczna tarcza, pierwotnie z koziej skóry, obrzeżona wężami miotającymi płomienie, z paraliżującą wrogów głową Gorgony pośrodku) i klucze do komory z piorunami.

Pod Troją, jako „pani zastępów" z okrzykiem bojowym wiodła do ataku oddziały achajskie, czczona zarazem jako „strażniczka grodu" przez ich wrogów; przede wszystkim zaś wspierała królów i bohaterów; z tego okresu pochodzą jej przydomki: Areja (Wojenna) i Hippia (Konna).

Wspomagała swych podopiecznych również w innych trudnościach, np. Jazona w wyprawie po złote runo, - Heraklesa w sławnych pracach, -> Odyseusza w czasie tułaczki; wtedy odkładała oręż i zjawiała się w postaci starego przyjaciela, królewicza-pasterza z symboliczną włócznią w ręku, postawnej niewiasty, biegłej w domowych robotach, bądź dziewczynki z dzbankiem.

Charakter pani polis (pollas, poliuchos) A. zachowała również po zmianie polis z zamku w państwo. Rozszerzyła nawet zasięg swej władzy kosztem lokalnych bogiń (beockiej Alalko-mene, tesalskiej Itonii, arkadyjskiej Alei), dziedzicząc w formie przydomków ich imiona.

W Sparcie nosiła miano Chalkiojkos (od świątyni pokrytej spiżem). Ideę opieki A. nad polis wyrażało palladiumposąg bogini, strzeżony w „świętym świętych" jej przybytku; wg pohomerowej tradycji epickiej oryginalne palladium miał otrzymać od Zeusa protoplasta Trojan, Dardanos, wykradli je zaś z Troi Odyseusz i Diomedes; w czasach hist, posiadały je rzekomo Alalkomenaj, Argos, Ateny, Nowe Ilion, a także Rzym (dzięki Eneaszowi).

Już eposy Homera przedstawiały A. również jako opiekunkę niewiast, zwł. królowych i heroin, które obdarzać miała roztropnością i biegłością w robotach domowych (przędzenie, tkanie i haftowanie).

Opiekowała się też rzemiosłami męskimi, jak obróbką metali (wespół z -> Hefajstosem) i drewna (jej dziełem był koń trojański i okręty, a u Hezjoda również pług); w pieśni lud. przypisywanej Homerowi jest proszona o opiekę nad piecem garncarskim. Ta funkcja bogini znalazła wyraz w jej kulcie jako Ergane (Pani Rzemiosł), poświadczonym w wielu ośrodkach greckich.

Szczególnie bliskie więzy łączyły A. z jej grodem, Atenami. Zyskała do nich prawo jako piastunka protoplasty rodu ateńskiego, węża — Erichtoniosa, i — przez dar oliwki — zwyciężczyni w sporze o władztwo nad krajem z bóstwem helleńskim, -> Posejdonem. Królując na wzgórzu (akropolis), objawiała się jako niewiasta w zbroi, jako sowa (chętnie zakładająca gniazda w szczelinach wzgórza) lub jako wąż (który opuścił swe legowisko jedynie w dobie najazdu pers.).

Na Akropolu odbierała cześć we wszystkich swych hipostazach: jako pokojowa Pani Grodu (Polias) i źródło jego bogactwa, jako uzbrojona Pártenos (Dziewica), osłaniająca swój lud przed wrogiem, jako Nike (Pani Zwycięstwa) i jako Ergane.

Przeciętny Ateńczyk widział w niej po prostu „boginię", do której zwracał się w każdej potrzebie: z prośbą o zdrowie (A. Hygieja, czczona od VI w. prz.Chr.) i z podzięką za dar poezji (A. Musike). Od IV w. prz.Chr. w Atenach, które zarzuciwszy wielką politykę, nabierały coraz bardziej charakteru ośrodka nauki i sztuki, A. uoso-biała głównie mądrość, a gałązka jej świętej oliwki, niegdyś oznaka zwycięstwa w boju i zawodach sportowych, stała się symbolem pokoju.

Ateny obchodziły wiele świąt ku czci A.: upamiętniające zjednoczenie Attyki (Synojkia); święto rzemieślników (Chal-keja); związane z cyklem 'wegetacji — wiosenne Prochariste-ria i jesienne Arreforia; obliczone na regenerację sił bogini Plynteria (z rytualną kąpielą i obłóczynami drewnianego posągu A. Polias);

przede wszystkim zaś narodziny bogini (Panatenaja), obchodzone szczególnie uroczyście co 4 lata z ceremonią ofiarowania bogini nowej szaty, z igrzyskami sporto-wo-muzycznymi i z wielką ucztą publiczną. Rocznicę narodzin państwa i narodzin bogini obchodzono w tym samym, pierwszym miesiącu roku.

2. W ikonografii jednym typem A. jest dostojna pani grodu, bez broni, siedząca na tronie; tak przedstawił A. trojańską Homer, w takiej postaci czcili swoją Polias z drzewa oliwnego- Ateńczycy. Drugim typem jest A. wojowniczka, stojąca i uzbrojona, znana z waz, zwł. z amfor panatenajskich, na których bywa ukazywana z podniesioną włócznią w prawej i tarczą w lewej ręce (być może za wzorem posągu kultowego w świątyni Pizystrata).

W V w. prz.Chr. ikonografia A. pozostawała pod przemożnym wpływem Fidiasza, od którego pochodzi pełna dziewczęcego wdzięku A. z metop świątyni Zeusa w Olimpii, kolosalna, spiżowa A. Promachos z ateńskiej akropolis, urzekająca dostojnym pięknem A. Lemnja (głowa w muzeum bolońskim, tors w Dreźnie), A. Pártenos, 12-metrowy posąg ze złota i kości słoniowej w Partenonie, symbol wielkości Aten, wreszcie A. ze wsch. przyczółka Partenonu (kopią — Tors Medicis w Luwrze).

Obok Fidiasza pełną samodzielność zachował jedynie Myron, twórca młodziutkiej A. w słynnej grupie A. i Marsjasza (kopie we Frankfurcie n. Menem i Watykanie).

Tradycje Myrona zachował jego syn, Likios. Zdobycze szkoły Fidiasza i Polikleta połączyli ok. 420 prz. Chr. Zdobycze szkoły Fidiasza i Polikleta połączyli ok. 420 prz.Chr. Alkamenes (posąg A. w świątyni przy agorze) i Kresilas (znana z licznych kopii A. z Velletri).

Z pocz. IV w. prz.Chr. pochodzi uduchowiona A. Giustiniani z Watykanu, raczej pani mądrości niż wojny, a z ok. 350 prz.Chr. patetyczna A. Rospigliosi (za jej twórcę uchodzi Timotheos).

 

Nilsson I 433-444; Des Places 45-47, 96-97.

Podobne prace

Do góry