Ocena brak

Ars nova - Ośrodki, twórcy, gatunki, rozwój notacji menzuralnej

Autor /RuFfffus Dodano /03.04.2013

Na określenie muzyki XIV wieku wykorzystano tytuł traktatu francus­kiego teoretyka i kompozytora Philippe'a de Vitry (Ph. de Vitry był także cenionym poetą i dyplomatą. Współcześni mu nazywali go klejnotem śpiewaków i muzyków.). Głównymi ośrodkami życia muzycznego XIV-wiecznej Europy były Francja i Włochy. Najwy­bitniejszym kompozytorem francuskim w omawianym czasie był Guil-laume de'Machaut (ok. 1300-1377).

Wśród kompozytorów włoskich na uwagę zasługują przede wszystkim Jacopo da Bologna (działał w połowie XIV wieku) i Francesco Landini (ok. 1325-1397), niewidomy organista, wirtuoz w grze na tym instrumencie (F. Landini był również wybitnym poetą; w 1364 roku uhonorowano jego twór­czość złotym wawrzynem.). W ośrodku włoskim posługiwano się rodzimą nazwą trecento, co oznacza lata trzechsetne. Owocny rozwój muzyki i innych sztuk w XIV wieku we Włoszech sprawił, że nazywa się go „wiosną kultury włoskiej".

Określenie ars nova, czyli „sztuka nowa", wiąże się z istotnymi przemianami, jakie nastąpiły w tym czasie w muzyce. W XIV wieku można już śledzić niezależny, tj. samodzielny, rozwój muzyki religijnej i świeckiej. Dynamiczny rozwój muzyki świeckiej prowadził stopniowo do jej dominacji nad muzyką religijną, choć ewolucja form muzycznych w XIV wieku dotyczyła głównie motetu i mszy. Motet przybrał w tym czasie postać izorytmiczną, rozwój mszy natomiast przyniósł pierwsze pełnocykliczne opracowania wielogłosowe tej formy. Pojawiły się nowe gatunki muzyki świeckiej. O ile we Francji w tym czasie opracowywane są wielogłosowo ballada, rondeau i uirelai, to w ośrodku włoskim do­chodzą nowe gatunki: ballata, madrygał i caccia. W okresie ars noua nastąpił także rozwój muzyki instrumentalnej. Dotyczy to zarówno towarzyszenia instrumentów w gatunkach pieśniowych, jak i pierwszych prób w zakresie samodzielnych kompozycji instrumentalnych.

Ewolucji form muzycznych towarzyszyć musiał rozwój notacji men­zuralnej i powstanie reguł kontrapunktu. Było to możliwe dzięki nowej klasyfikacji konsonansów i dysonansów. Dostrzegalna w utworach zmiana poczucia harmonicznego była naturalną konsekwencją rozwoju wielogło-sowości. Podczas gdy do tej pory za konsonanse uważano jedynie unison, oktawę, kwintę i kwartę, teoretycy ars nova włączyli do grupy konso­nansów tercję i sekstę. Znamienną cechą muzyki XIV wieku była kadencja, w której unikano bezpośredniego rozwiązywania dźwięku pro­wadzącego na finalis. Zjawisko to nazywane jest kadencją Landina.

Czołowymi teoretykami okresu ars noua byli: Philippe de Yitry, Johannes de Muris oraz Marchetto da Padova.

Trudno określić jednoznacznie czas wprowadzenia terminu kontra­punkt, jednak system menzuralny i technika kontrapunktu były ze sobą ściśle powiązane. Udoskonalenie notacji menzuralnej było czynnikiem warunkującym wszelkie innowacje w muzyce. Z tego też powodu bliższą charakterystykę ars noua rozpocząć trzeba od omówienia tego właśnie zagadnienia. Novum wprowadzonym do notacji było równouprawnienie podziału dwudzielnego, obok istniejącego wcześniej (i jedynego zarazem) podziału trójdzielnego. W notacji menzuralnej stosowano następujące wartości nut i pauz: maxima, longa, brevis, semibreuis, minima i semimi-nima, a od około 1450 roku także fusa i semifusa.

Wartości rytmiczne pojedynczych nut i ich podział na mniejsze wartości zależały przede wszystkim od dwu- lub trójdzielności breuis i semibreuis. Podział brevis określano terminem ternpus, podział semi-brevis — terminem prolatio. Ze względu na możliwość dwudzielności i trójdzielności każdej z tych dwóch wartości uzyskano cztery zasadnicze kombinacje ternpus i prolatio:

(tempus perfectum cum prolatione majoris (brevis trójdzielna, semibreuis trójdzielna)

tempus perfectum cum prolatione minoris (breuis trójdzielna, semibreuis dwudzielna)

tempus imperfectum cum prolatione majoris (brevis dwudzielna, semibrevis trójdzielna)

tempus imperfectum cum prolatione minoris (brevis dwudzielna, semibreuis dwudzielna))

System notacji menzuralnej, stosowany aż do końca XVI wieku, ustalał dokładnie wzajemny stosunek czasu trwania poszczególnych nut. Zróżnicowanie tempa, konieczne zwłaszcza w utworach cyklicznych, uzyskiwano za pomocą tzw. proportio, czyli oznaczenia określającego precyzyjnie, o jaką część należy wydłużyć lub skrócić czas trwania nut. Najczęściej stosowano następujące znaki oznaczając skrócenie breuis:

(proportio dupla (dwukrotne)

proportio tripla (trzykrotne))

Jeden ze znaków — alla breue zachował żywotność do dzisiaj.

Inne relacje oznaczano ułamkami; dla przykładu znak | oznaczał czte­rokrotne zmniejszenie wartości rytmicznych w stosunku do ich stałego czasu trwania.

Podobne prace

Do góry