Ocena brak

ARKA PRZYMIERZA

Autor /Tworzymir Dodano /28.05.2012

(hebr. 'aron skrzynia, gr. kibotos, łac. arca), Sprzęt kultyczny w ST, często określany również jako Arka Boga, Arka Świadectwa, Arka Jahwe-Zastępów.

1. W PIŚMIE ŚWIĘTYM — 1. Opis — A.P. była, wg Wj 25, 10-22; 37,1-15, obustronnie pozłacaną skrzynią z drewna akacjowego o wymiarach ok. 1,40 x 0,80 x 0,80 m, zaopatrzoną w dwa drążki do przenoszenia (1 Kri 8, 8). Górną część A.P. otaczał z 4 stron złoty ornament figur geometrycznych. Zamknięcie A.P. stanowiła szczerozłota płyta, zw. przebłagalnią (hebr. kapporet, LXX hilasterion, Vg propitiatorium), którą w -> Dzień Pojednania arcykapłan skrapiał krwią zwierząt ofiarnych dla przebłagania Boga (Kpł 16,14.15).

Na dwóch przeciwległych krańcach przebłagalni umieszczono 2 klęczące (wg 2 Krn 3, 13 stojące) cherubiny, wykute ze złota, które swymi skrzydłami okrywały A.P. Postaci te prawdopodobnie symbolizowały adorację należną Jahwe. Charakterystyczne, że cherubiny z A.P. stanowiły jedyny wyjątek w konsekwentnie przestrzeganym zakazie wprowadzania do kultu Bożego plastycznego wyobrażania osób.

W A.P. przechowywano jedynie tablice dekalogu (Wj 40, 18; Pp 10, 5; 1 Kri 8, 9). Naczynie z manną oraz laska Aarona, wbrew Hbr 9, 4, znajdowały się prawdopodobnie obok A.P. (Wj 16, 33n; Lb 17,25; por. Pp 31,26).

2. HistoriaPochodzenie A.P. od Mojżesza, jak chce tego tradycja —> kapłańska (Wj 25, 27; Pp 10), wydaje się niepewne, gdyż relacji takiej nie zawierają 2 najstarsze tradycje: —> jahwistyczna i -> elohistyczna (Lb 10,33-36; 14,44). Jeszcze mniej uzasadnione jest przypuszczenie, iż genezy A.P. należy szukać w przedmojżeszowych zapożyczeniach z kultów kana-nejskich.

Pewne jest natomiast, że już w okresie wędrówki Izraelitów do Palestyny A.P. stanowiła centrum kultu jahwi-stycznego. W czasie zdobywania Jerycha obnoszono ją triumfalnie wokół murów miasta. Potem przez jakiś czas znajdowała się w Szilo (Joz 18,1 ; Sdz 18, 31), nast. w Betel (Sdz 20,18. 26). Zdobyta przez Filistynów w wojnie z Izraelitami (-> Afek), wróciła ponownie do Izraela, kiedy na obóz filistyński spadły nieszczęścia (1 Sm 7,1-2; 1 Krn 13, 6).

Następnie przechowywano ją u Obed-Edoma (2 Sm 6, 10-12), skąd Dawid przeniósł ją na górę Syjon (2 Sm 6, 12-17). Odtąd Jerozolima stała się ośrodkiem kultu Jahwe. Salomon umieścił A.P. w wybudowanej przez siebie -» świątyni jeroz. (968-961), w miejscu najświętszym (1 Kri 8,1-21), do którego wstęp miał tylko arcykapłan. W czasach wrogich religii królów Manassesa i Amona (VII w. prz.Chr.) A.P. została usunięta ze świątyni, w której na pewien czas zapanował kult bałwochwalczy; dzięki reformie rel. -> Jozjasza (628 lub 622) A.P. wróciła do świątyni.

A.P. zaginęła 587 w czasie oblężenia Jerozolimy przez Nebu-kadnezara II. Wg 2 Mch 2, 4 miał ją ukryć Jeremiasz na górze Nebo (w masywie —> Abarim), bardziej prawdopodobne jest jednak, że została wywieziona i nast. zniszczona przez Babiloń-czyków. Pewne jest jedynie, że nie znajdowała się w świątyni —> Zorobabela.

3. Symbolika — A.P. wyrażała realną obecność Boga w narodzie izr. i zawarte z nim przymierze (tablice dekalogu), dające Izraelitom rękojmię zwycięstwa nad nieprzyjaciółmi (Lb 10, 35; 1 Sm 4, 3-12; 1 Kri 3,15). Bliskość i opiekę Jahwe wyrażał nadto tajemniczy obłok unoszący się nad namiotem i A.P. (Wj 40, 34-38). W czasach Jeremiasza doszła nowa, dotąd nie sprecyzowana idea (1 Sm 4, 4; 2 Sm 6, 2), że A.P. jest również tronem Jahwe (Jr 3, 16-17).

Tomasz z Akwinu przyrównał ciało Jezusa do nieskażonego drzewa akacji, z którego A.P. była sporządzona; złoto w A.P. było dla niego symbolem mądrości i miłości Boga, a przechowywane w niej tablice zapowiadały nowego Prawodawcę, Chrystusa (I-II q 102, a 4 ad 6). Tradycja kośc. widziała w A.P. również symbol NMP: jak A.P. przechowywała tablice Prawa, tak Maryja nosiła w swym łonie jego dawcę Chrystusa, dlatego też w —> Litami loretańskiej i w -> Godzinkach Maryję nazywa się A.P.

 

M. Dibelius, Die Lade Jahves, Gö 1906; H. Torczyner, Die Bundeslade und die Anfänge der Religion Israels, B 19302; G. von Rad, Zelt und Lade, NKZ 42(1931) 478-498 (Gesammelte Studien zum AT, Mn 1958, 109-129); O. Eissfeldt, Lade und Stierbild, ZAW 58 (1940-41) 190-215; M. Harán, 77ie Ark and the Cherubim. Their Symbolic Significance in Biblical Ritual, 1EJ 9 (1959) 30-38; R. de Vaux, L'Arche d'Alliance et tente de réunion, w. A la rencontre de Dieu, Le Puy 1961, 55-70; S. Łach, Księga Wyjścia, PST I 2, Pz 1964, 241-243, 335-339; J. Maier, Vom Kultus zur Gnosis. Bundeslade, Gottesthron und Märkabah, Sa 1964; M.H. Woudstra, The Ark of Covenant from Conquest to Kingship, Ph 1965; G.H. Davies, 77ie Ark of the Covenant, AST! 5 (1966-67) 30-47; J. Bienkinsopp, Kiriath-Jearim and the Ark, LBL 88 (1969) 143-156; J. Gutman, The History of the Ark, ZAW 83 (1971) 22-30; M. Filipiak, A.P. i „Namiot Spotkania". Najstarsza świątynia ST, PzST 1 (1972) 211-220.

 

II. W SZTUCE — A.P. przedstawiana jest: Io zgodnie z opisem bibl. (mozaika w bazylice Santa Maria Maggiore w Rzymie z ok. 440); 2° w kształcie szafy z wypukłymi bokami (Kodeks Wat. z IX w. oraz na tetradrachmie z II w., gdzie występuje jako miejsce przechowywania Tory i na freskach z 245--256 z synagogi w Dura Europos); 3° w postaci stożkowej szafki (zwój Jozuego z X w.).

W sztuce wczesnochrześc. i bizantyjskiej A.P. występuje w cyklach bibl. na mozaikach w bazylice Santa Maria Maggiore, w bizant. iluminacjach Kri, w Psałterzu z Sankt-Gallen, jako obraz tytułowy do Kpł, Lb i Joz {Biblia w bazylice św. Pawła za Murami w Rzymie). W średniowieczu A.P. występuje na miniaturach w scenach ze ST (salzburska szkoła malarska z XII w., Biblia gumperska). W czasach nowożytnych A.P. wyobrażona jest w scenach przeniesienia jej przez króla Dawida na Syjon.

A.P. interpretowano w ikonografii również jako symbol wypełnienia woli Bożej oraz symbol Kościoła jako nowej świątyni (mozaika w apsydzie z Germigny-des-Prés z IX w.); w witrażu chóru kościoła Saint-Denis z XII w. A.P., na której, obok tablic z przykazaniami i laską Aarona, umieszczono krzyż trzymany przez Boga Ojca, otoczona jest symbolami ewangelistów; na ołtarzu w Klosterneuburg (z 1180) przedstawiono Aarona, który ukrywa w A.P. naczynie z manną, co symbolizuje ostatnią wieczerzę;

w Biblia pauperum A.P. z nagim tańczącym Dawidem jest symbolem obnażonego przed ukrzyżowaniem Chrystusa, a wniesienie A.P. do Jerozolimy symbolizuje wniebowzięcie Maryi; w Speculum humanae salva-tionis sceny z A.P. są zapowiedzią ofiarowania Jezusa w świątyni i jego chrztu. A.P. jest także symbolem ST w przedstawieniach ofiarowania i obrzezania Chrystusa (obrazy: S. Lohnera z 1450, Darmstadt oraz anonimowy niderl. z XVI w., Muzeum Miejskie w Kolonii).

W Polsce — przedstawienia A.P. w okresie baroku wystąpiły głównie w ołtarzach i monstrancjach, w nawiązaniu do bibl. opisu o przechowywaniu w niej manny (prefiguracja eucharystii) oraz o ukazaniu się Boga nad A.P. w postaci obłoku; w tym znaczeniu A.P. jest głównym motywem ołtarza Kaplicy Elektorskiej w katedrze wrocł. z 1724, w której tabernakulum stanowi podstawę A.P. z posągami Mojżesza i Aarona (dłuta F.M. Brokofa); w kościele par. (z ok. 1778) w Szewnej k. Opatowa wolno stojąca A.P., po której bokach umieszczone są figury cherubinów, stanowi ołtarz; do skromniejszych rozwiązań należy retabulum ołtarzowe w Nowosiółkach k. Tomaszowa Lubelskiego. Motyw A.P. występuje wówczas w monstrancjach — na wzór sztuki zach. — najczęściej w dolnej partii glorii, pod reservaculum (monstrancja z 2. poł. XVIII w. w klasztorze karmelitów w Krakowie).

Do wyjątkowych przedstawień należy późnobarokowa monstrancja w katedrze pozn., w której głównym motywem jest A.P., podtrzymywana przez figurki 4 arcykapłanów; w środku A.P. znajduje się pomieszczenie na hostię; niezwykle bogaty program ikonograficzny monstrancji symbolizuje zastąpienie ofiary ST (naczynie z manną) ofiarą Chrystusa (naczynie z winem, kłosy zboża).

Także puszka z ok. 1760 z kościoła św. Mikołaja w Bielsku-Białej ma postać A.P.; jest czarą na komunikanty, umieszczoną na nodusie w postaci obłoku, a wieko jej wieńczy symbol Opatrzności Bożej (po bokach A.P. umieszczone są emaliowane sceny z NT i przedstawienia ojców Kościoła).

 

W. Neus, RDK III 112-118; Rćau II 1, 207; Nowacki, DAP I 502; S. Mossakowski. Kaplica Elektorska przy katedrze we Wrocławiu, ZNUJ Prace z historii sztuki 1 (1962) 196-198, 208; P. Bloch, LClk I 341-343; J. Samek, Puszka w kształcie A.P. w kościele św. Mikołaja w Bielsku, BHS 31 (1969) 199-207; tenże, Res-imagines, Ze studiów nad rzemiosłem artystycznym czasów nowożytnych w Polsce {tata 1600-1800), RHS 8 (1970) 183-186.

Podobne prace

Do góry