Ocena brak

ARCHIWUM WATYKAŃSKIE, Archivum (Tabularium) Secret um Vaticanum

Autor /Nadmir Dodano /25.05.2012

Główne archiwum Stolicy Apostolskiej. Już przed pontyfikatem pap. Innocentego III (1198-1216) istniało archiwum pap., tzw. Scrinium Ecclesiae, które w nast. wiekach rozrosło się do kilku zbiorów przechowywanych w odpowiednich urzędach Kurii pap. ;

1527 podczas Sacco di Roma zostały one zniszczone, prócz archiwum znajdującego się w Zamku św. Anioła, gdzie odtąd przechowywano cenniejsze zbiory dokumentów; 1611-14 pap. Paweł V przeniósł to archiwum oraz archiwa z Biblioteki, Kamery Apost. i innych urzędów Kurii rzym. do pałacu wat. ; skompletowano wówczas najstarszą serię, tzw. Registra Vaticana, która początkami sięga IX w., jest ciągła (poza wyjątkami) od pontyfikatu Innocentego III; kończy się na dokumentach z pocz. XVII w.; pap. Urban VIII (1623-44), Aleksander VII (1655-67) i Pius VI (1775-99) przeprowadzili reorganizację i wzbogacili A.W.; 1783 przewieziono z Awinionu do A.W. serię Registra Avenionensia (registry bull i suplik z XIV w.);

1810-17 A.W. przewieziono na rozkaz Napoleona do Paryża, nast. ponownie do Rzymu; wiele zespołów uległo wówczas zdekompletowaniu; po zwróceniu z Paryża A.W. wzbogacono registrami buli pap., przechowywanymi dotąd w pałacu later. (Registra Lateranensia), aktami wielu nuncjatur, zakonów i stowarzyszeń rel. oraz archiwami licznych urzędów kurialnych i znamienitszych rodzin rzym. (m.in. Borghese).

Pozostały do dzisiaj poza A.W. m.in. archiwa -> kongregacji : Świętego Oficjum, Rozkrzewiania Wiary i Pe-nitencjarii Apost.; Archiwum Kamery Apost. zostało przejęte 1870 przez rząd wł. i stanowi część archiwum państw, w Rzymie (część jego została 1919 zwrócona A.W. w zamian za akta Kongr. Buon Governo, dotyczące głównie spraw adm. Państwa Kośc). W 1884 pap. Leon XIII udostępnił A.W. uczonym wszystkich wyznań i poglądów.

A.W. podlega kardynałowi archiwiście Kościoła rzym.; pod jego patronatem A.W. zarządzają prefekci (wybitniejsi: A. Thei-ner, J. Hergenröther, H.S. Denifle, A. Mercati, obecnie M. Giusti), mający do pomocy, wybranych spośród uczonych różnych narodowości, specjalistów z tytułami archiwistów i skryp-torów; przy A.W. istnieją szkoły bibliotekoznawstwa i paleografii.

A.W. mieści się w zach. skrzydle pałacu wat.; na regałach (ok. 16 km dł.) znajduje się — wg prowizorycznych obliczeń — 171 017 obiektów archiwalnych, oprócz nieskatalogowanych; tych ostatnich jest tak dużo, że znawcy obliczają zasoby A.W. na ponad 2,5 min rpsów; A.W. stale się wzbogaca o zbiory akt, które w miarę ich narastania w rozmaitych dykasteriach Kurii rzym. są odsyłane z archiwów bieżących do A.W.

A.W. składa się z serii (grupa rpsów mająca własną nazwę i własną numerację); 1946 było ich 247; są one ilościowo nierówne — od paru obiektów do dziesiątków tys. (np. Minutae brevium 29 770). Serie zostały zgrupowane przez G. Mercatie-go w 10 działów: Archivio Segreto propriamente detto, Camera Apost., Instrumenta Miscellanea, Registra Avenionensia, Dataria Apost., Segretaria di Stato, Segretaria dei Brevi, Accessioni vecchie, recenti, recentissime i Archivio Sant'Angelo.

Ten podział, chociaż czysto teoretyczny, stanowi nieodzowną podstawę orientacyjną dla studiujących w A.W. (szczegółowsza tablica orientacyjna wg podziału G. Mercatiego została sporządzona przez W. Meysztowicza jako załącznik do jego Repertorium Bibliographicum pro rebus Polonicis Archivi Secreti Vaticani, CV 1943).

Katalogu ogólnego A.W. nie ma; rękopiśmienne i maszynopisowe wykazy zawartości poszczególnych serii, głównie z XVIII i XIX w., są tylko częściowym ułatwieniem w kwerendzie; kluczem do nich jest Indice Generale degli Indici, zawierający regestr 885 katalogów starszych; podstawą konsultacji pozostaje XVIII-wieczny rps De Pretis, Inventarium Archivi Secreti Vaticani (Indice 135); wydrukowano wiele sumarycznych inwentarzy, m.in. chronol. zestaw regestrów suplik i bre-wiów; praca nad szczegółowym katalogiem centr. A.W. jest w toku.

Polonica (dokumenty traktujące o sprawach pol., pochodzące z Polski lub dla Polski wyd.), są rozsiane po wszystkich seriach. Badania nad nimi rozpoczęto w XVI w.;

1577 kard. G. Sirleto sporządził wypisy dokumentów pol. dla króla Stefana Batorego (zaginęły); podobne wypisy, również zagubione, robiono dla Zygmunta III Wazy. J.Ch. Albertrandi sporządził za Stanisława Augusta ponad 100 tek wypisów poloników wat.; wydawnictwa dokumentów wat. dotyczących Polski otwierają wyd. przez A. Theinera Vetera Monumenta Poloniae et Lithua-niae [...]. ex Tabulariis Vaticanis deprompta (I-IV R 1860-64). E. Rykaczewski opublikował wybór materiałów Albertrandie-go w Relacjach nuncjuszów apostolskich i innych osób o Polsce (I-II Pz 1864). Krakowska AU rozpoczęła 1885 regularną kwerendę w A.W. w serii ekspedycji rzym., dla których zapleczem badawczym stała się otwarta 1927 stacja nauk. PAU w Rzymie, wyposażona w bogatą bibliotekę specjalistyczną.

Z ramienia AU i PAU kwerendę w A.W. przeprowadzali m.in. W. Zakrzewski, S. Smolka, B. Dembiński, J. Korzeniowski, J. Ptaśnik, W. Abraham, E. Długopolski, J. Fijałek, T. Glemma, M. Żyw-czyński, H. Barycz i in. Ogromna ilość zebranych w czasie ekspedycji poloników znajduje się w tzw. Tekach rzym. Zakładu Dokumentacji PAN w Krakowie, część z nich została wyd. przez AU, PAU i PAN w ser. Monumenta Poloniae Vaticana, zapoczątkowanej 1913.

Po II wojnie świat, systematyczną kwerendę w A.W. prowadzi Instytut Geografii Hist. Kościoła w Polsce przy KUL. Mikrofilmowaniem poloników z A.W. zajmuje się od 1958 Instytut Studiów Kośc. w Rzymie, zał. przez E. Reczka SJ.

Sumaryczny wykaz przedwojennych kwerend i publikacji pol., dotyczących poloników w A.W., został sporządzony przez W. Meysztowicza. Dwie serie A.W. zawierające prawie wyłącznie polonika: akta zbierane w archiwum nuncjatury w Warszawie (od XVII w.) oraz dokumenty sekretariatu stanu dotyczące Polski (od 2. poł. XVI w.) posiadają sumaryczne katalogi drukowane.

 

Sussidi per la consultazione dell' Archivio Vaticano WH, CV 1926-47; V. Meysztowicz, Repertorium bibliographicum pro rebus Polonlcìs Archivi Secreti Vaticani, CV 1943; tenże, De archivo Nuntialurae Varsoviensis, CV 1944; tenże, Archivi Secreti Vaticani prospectica descriptio, R 1947 (mpsAW); P. Savio, De actis Nunliaturac Poloniae, CV 1947; K.A. Fink, Vatikanisches Archiv,'». 19512; Bibliografia dell' Archivio Vaticano, CV 1962; J. Kloczowski, Kwerenda polska w A.W. w 1962 r., PHis 55 (1962) 257-266; R. Ritzler, Die Verschleppung der päpstlichen Archiv nach Paris unter Napoleon 1 und deren Rückführung nach Rom in den Jahren 1815 bis 1817, Römische historische Mitteilungen 6-7 (1964) 144-190.

Podobne prace

Do góry