Ocena brak

ARCHIWUM

Autor /Nadmir Dodano /25.05.2012

(gr. archeion budynek będący siedzibą władzy),

° zbiór akt i dokumentów publ., lub prywatnych, głównie rękopiśmiennych, które straciły swą aktualność, ale zasługują na przechowywanie;

° instytucja naukowo-usługowa, której zadaniem jest gromadzenie, zabezpieczanie (konserwacja) i udostępnianie materiałów hist, (dokumentów i akt), pochodzących z rożnych ośrodków (urzędów) życia społ., działających na określonym terytorium państw, lub kościelnym.

1. Powstanie a. uwarunkowane było zamiarem przekazania wydarzeń życia społ. i prywatnego potomności; w krajach staroż. Wschodu notowano je na glinianych tabliczkach, w dawnym Egipcie na papirusie, w Indiach na liściach palmowych, od IV w. prz. Chr. na pergaminie, który gromadzono w a. miast Grecji oraz staroż. Rzymu i jego prowincji. Tradycje a. imperium rzym. odziedziczyły przede wszystkim Państwo Kośc. i Frankonia.

W Rzymie w VII w. powstało a. zw. Sacrum Scri-nium Lateranense; akta w nim zgromadzone uległy w następnych stuleciach rozproszeniu; zachowały się jedynie fragmenty a. pap. Grzegorza Wielkiego, papirusy z Rawenny, kilkadziesiąt dyplomów Merowingów i najstarsze dokumenty miast wł. (Wenecja od IX). Przy klasztorach i katedrach biskupich (w kapitułach), jedynych w końcu I tysiąclecia ośrodkach ruchu umysłowego, gromadzono dokumenty i akta własne oraz monarsze.

2. Rozwój a. nastąpił wraz z renesansem prawa rzym. w XII w., kiedy dokumenty pisane odzyskiwały znaczenie; zabezpieczano je na równi z insygniami i skarbem; stąd powszechne a. państwowe określano mianem „skarbca dokumentów". W Polsce powstało A. Skarbu Koronnego na Zámku Krak. (zawierało główną dokumentację państw, do końca XVI w.), nast. w Warszawie — A. Koronne.

Równocześnie instytucje kośc. (-» archiwa Kościoła kat. w Polsce), miasta oraz organizacje miejskie (cechy), także osoby zamożne i wpływowe rody organizowały a. ; na specjalną uwagę zasługują akta notarialne, których początek (we Włoszech) przypada na XII w. W XIX w. wydano pierwsze przepisy o przechowywaniu dokumentów (Siena, Wenecja).

Dyplomy wpisywano nadto w specjalne księgi (zw. kopiariuszami, kopiarzami, kopiami, kartularzami), które stanowiły podstawę do wystawiania duplikatów (najstarsze kopiarze na ziemiach pol. pochodzą z XV w.).

Od XVI w. niektóre kraje eur. tworzyły własne a. centralne; 1567 powstało A. Królestwa Hiszpanii w Salamance, 1611 —> Archiwum Wat. w Rzymie, 1749 Haus-Hof und Staatarchiv w Wiedniu, 1765 w Warszawie, gdzie połączono akta krak., miejscowe i litew.; centralizacją zostały objęte również bogatsze zbiory prywatne (magnackie), zawierające także akta państw, i niektóre kościelne.

Stworzyło to klimat dla rozwoju archiwistyki; pierwszy traktat o a. J. von Rammingena powstał 1571, nast. Bonifacia Baldassare De archivis liber singularis (1600); podstawy nauk. stworzył 1681 pośrednio benedyktyn J. Mabillon.

3. Rewolucja franc, upaństwowiła 1789 wszystkie a. w kraju, a nast. 1794 udostępniła je dla ogółu obywateli i badaczy. Za przykładem Francji zaczęto w 1. poł. XIX w. udostępniać archiwalia zainteresowanym także w Belgii i Holandii, 1881 otwarto A. Watykańskie, a w wyniku Rewolucji Październikowej, 1917 — rosyjskie.

Dostęp do a. oraz uporządkowanie ich zasobów wpłynęło na rozwój nauk hist, od 2. poł. XIX w. Na Międzynar. Zjeździe Archiwistów w Brukseli 1910 przyjęto za najwłaściwszy układ akt w a. wg ich przynależności (proweniencji) zespołowej, czyli kancelaryjnej.
Równocześnie z kształtowaniem się zasad archiwistyki powstały pierwsze szkoły archiwalne (uczono w nich także paleografii i dyplomatyki) na czele z najstarszą L'Ecole des Chartes w Paryżu (1821).

Od końca XIX w. ukazywały się podręczniki teorii i praktyki archiwalnej, pośród których zasłynął hol. Hand-leiding voor het ordenen en beschrijven van archieven (1898). Obok podręczników i opracowań ogólnych ukazują się archi-wistyczne czasopisma, również kośc. (m.in. —> ..Archiva Eccle-siae"). Instytucją ogólnoświat. współpracy w dziedzinie archiwistyki jest od 1950 Międzynar. Rada A. (Conseil International des Archives); jej nauk. organem — „Archivum".

 

O. Balzer, Skarbiec i A. Koronne w dobie przedjagiellońskiej, Lw 1917; S. Kętrzyński, Zarys nauki o dokumencie polskim wieków średnich I, Wwa 1934; M. Hornowska, H. Zdzitowiecka-Jasieńska, Zbiory rękopiśmienne w Polsce średniowiecznej, Wwa 1947; A. Gieysztor, Zarys nauk pomocniczych historii I-II, Wwa 19483; K. Konarski. Podstawowe zasady archiwistyki. Archeion 19-20(1951) 19-104; K. Maleczyński, Zarys dyplomatyki polskiej wieków średnich I, Wr 1951; W. Semkowicz, Paleografia łacińska, Kr 1951; Polski słownik archiwalny, Wwa 1952; S. Pańków, Z. Perzanowski, Nauki pomocnicze historii wraz z archiwistyką i archiwoznawstwem, Kr 1957; J. Wiesiołowski, Kolekcje historyczne w Polsce średniowiecznej X1V-XV wieku, Wr 1967; J. Szymański, Nauki pomocnicze historii. Lb 1968, Wwa 19722, 392--394 (bibliogr.); S. Pańków, Archiwa, Wwa 1969; Dyplomatyka wieków średnich. Wwa 1971.

Podobne prace

Do góry