Ocena brak

ARCHIWA KOŚCIOŁA KATOLICKIEGO w POLSCE

Autor /Nadmir Dodano /25.05.2012

[a.], Zbiory dokumentów i akt dotyczących Kościoła; archiwa administrowane przez Kościół.

I. DZIEJE 

1. Wiek XII-XVIII — Na wzór centrali rzym. oraz diecezji i zakonów starszych krajów chrzęść także Kościół w Polsce posiadał od najdawniejszych czasów własne a. przechowywane w katedrach, klasztorach, kolegiatach i kościołach. Dzieliły się one na diec. i zakonne.

Wśród diec. można wyróżnić zbiory wyższe (biskupie, —> konsystorzy gen. i kapituł katedralnych), średnie (konsystorzy generalnych i kapituł kolegiackich) oraz niższe albo partyk. (dekanalne i parafialne). Starsze zakony miały a. od XII w. w opactwach i ważniejszych klasztorach; zakony XlII-wieczne (np. dominikanie, franciszkanie, karmelici) oraz nowsze (jezuici, misjonarze św. Wincentego, pijarzy) mające w Polsce odrębne prowincje — a. prowincjalne zał. w XV-XVIII w.; zakony pochodzenia pol. — a. generalne.

Najstarszym przechowywanym dokumentem wystawionym dla bpów albo diecezji pol. jest bulla protekcyjna pap. Innocentego II z 1136 dotycząca archidiecezji gnieźn.; dla parafii — dyplom bpa krak. Maura z 1111-17 dotyczący par. Pacanów; dla klasztorów — dokument legata pap. Idziego z Tuskulum z 1123--25 dla benedyktynów w Tyńcu; dla kapituł katedralnych i kolegiackich, konsystorzy (oficjałów) gen. i foralnych, dekanatów (dziekanów) zachowały się dokumenty dopiero od XIII w.

Księgi wpisów prowadzone były w Polsce w kancelariach biskupich, konsystorskich i kapitulnych przynajmniej od 2. poł. XIV w.; ocalały jednak dopiero od pocz. XV stulecia.

Głównymi seriami akt zespołu biskupiego, powstałymi w kancelarii nadwornej (świeckiej) bpów, są rachunki z dóbr bpstwa (dochody i wydatki) oraz inwentarze tychże majętności, zachowane od pocz. XVI w. ; księgi kurii zadwornej (kośc.) obejmowały również 2 serie: akta działalności bpów (acta episcopalia), ocalałe od poł. XV w., oraz akta wizytacji kościołów i parafii (visitationes), zachowane od 2. poł. XVI w. (-> kuria biskupia).

Urzędy konsystorskie gen. i okręgowe wytworzyły głównie serię akt działalności oficjałów (acta consistorii, acta officialia), zachowaną na ziemiach pol. od pocz. XV w. Najważniejsze archiwalia kapituł katedralnych i kolegiackich stanowią: akta działalności kapituły (acta capituli), ocalałe od pocz. XV w., rachunki oraz inwentarze gosp. (od pocz. XVI w.), statuty i księgi —y instalacji (od XV), akta czynności liturg. (od XVI w.).

Korporacje niższego duchowieństwa katedr i kolegiat, jak -> wikariuszy (kapituły mniejsze), —> mansjonarzy, —> psałterzy-stów, — penitencjarzy, posiadały także własne kancelarie i wytworzyły akta, z których najważniejsze są serie: działalności, czynności chórowych (liturg.) i rachunkowe od XV w.

Urzędy dziekańskie wytworzyły mniejszą ilość dokumentacji, z której najważniejszymi seriami są akta kongr. poszczególnych dekanatów, ocalałe od pocz. XVIII w., oraz wizytacji parafii przeprowadzanych przez dziekanów, zachowane od poł. tegoż wieku.
Obfitsze i bardziej zróżnicowane materiały hist, pozostawiły po sobie kancelarie par. ; najważniejsze z nich to — księgi urodzonych (ochrzczonych), zaślubionych i zmarłych (od 2. poł. XVI w.).

Spośród serii akt wytworzonych w opactwach i klasztorach najważniejsze są rpsy odnoszące się do samych kościołów i budowli klasztornych, ich majątków, rejestry zmarłych zakonników i zakonnic (libri mortuorum) oraz kroniki klasztorne, wszystkie przechowane od XVI lub XVII w. W kancelariach prowincji zakonów i zgromadzeń powstawały nadto akta kapituł.

Kancelaria bpa ord. wytworzyła z czasem zasób a. biskupiego, znajdującego się przeważnie w stolicy diec; abpi gnieźn. przechowywali jednak akta swojej działalności w Łowiczu, bpi łuccy w Janowie Podlaskim, warmińscy w Lidzbarku Warmińskim. Akta wizytacyjne spisane w tymczasowych kancelariach archidiakonów (-> archidiakonat II), odsyłane od XVI w. wprost lub za pośrednictwem konsystorzy do kurii biskupich, znalazły się później w ich a.

Od XIII w. zespoły akt biskupich znajdowały się częściowo pod opieką oficjałów gen. diecezji, częściowo — kapituł katedralnych. Ten dualizm centralnych a. diecezjalnych zachował się w Polsce niemal do 1939. Istniały więc w diecezjach a. konsystorzy gen., przechowujące zespoły akt biskupich i danego konsystorza, oraz kapituł katedralnych, w skład których wchodził własny zespół kapitulny i biskupi.

Bywało jednak (np.we Włocławku), że a. kapituły katedralnej mieściło w sobie wszystkie 3 nadrzędne zespoły diec: biskupi, konsystorza gen. i własny. Spośród zespołów akt diecezji nie istniejących od poł. XVI w. większość a. diecezji kamieńskiej znajduje się w Polsce, archiwalia diec lubuskiej już w czasie jej upadku były na terytorium Brandenburgii, a akta biskupie, konsystorskie i kapitulne diec. pomezańskiej i sambijskiej zostały wywiezione w czasie II wojny świat, do Niemiec Zachodnich.

Archiwalia zniesionych w wyniku rozbiorów Polski bpstw inflanckiego, kijowskiego, smoleńskiego i bakowskiego oraz akta ich wyższych urzędów znajdują się prawdopodobnie w zbiorach rosyjskich. Naczelne zespoły akt diec. chełmskiej, od 1805 części nowego bpstwa iubel., znajdują się obecnie w A. Diecezjalnym w Lublinie.

Kancelarie prow, zakonów działających w omawianym okresie w Polsce, wytworzyły bogate zespoły dokumentów i akt; do ważniejszych należą a. bernardynów, dominikanów, franciszkanów, jezuitów, kapucynów, reformatów w Krakowie, misjonarzy św. Wincentego, pijarów w Warszawie, paulinów (a. generalne) w Częstochowie.

Zespołów niższych, partyk. (także klasztornych) oraz a. średniej rangi (także opactw) nie ściągano w tym czasie do centralnych a. diecezjalnych i zak. ; były one autonomiczne i podlegały własnym władzom.

Dobrą opieką cieszyły się na ogół a. centralne diec. (kapituł katedralnych i konsystorzy gen.) oraz zakonów i zgrom, męskich i żeńskich; najważniejsze i najzasobniejsze z nich były a. kapituł.

Mieściły się one w skarbcach, zakrystiach lub kapitularzach kościołów katedralnych, razem ze skarbem kapituły, kosztownościami z wyposażenia katedry oraz księgami liturg. i nauk.; pozostawały pod opieką skarbcowych wybieranych z grona kanoników. Z czasem dokonał się podział zasobów skarbca na skarbce właściwe, biblioteki i a.; w związku z tym urząd archiwisty znany jest w centr, zbiorach kośc. przynajmniej od XVIII w.

Podobny podział nastąpił także w kolegiatach, a w kręgu zak. w zbiorach prowincji i opactw. Inwentarze, katalogi, sumariusze, indeksy obu rodzajów archiwaliów ocalały w zbiorach kapituł katedralnych od 2. poł. XVI w. W a. kościelnych tego okresu sporządzano także kopiariusze dokumentów. W a. kapitulnych wciągano do kopiałów przeważnie dyplomy ustrojowe i gosp. diecezji; w centralnych a. zakonnych — najczęściej dokumenty pap. oraz listy okólne przełożonych gen. i prow.; w zespołach opackich oraz prepozytur zak. i par. — prawie wyłącznie uprawnienia gosp. ; wreszcie w parafiach (od poł. XVIII w.) — rozporządzenia władz duch. i świeckich, zebrane razem lub w 2 księgach osobno. Najstarsze kopiarze zachowane w polskich a. kościelnych pochodzą z XV w.

2. Wiek XIX-XX — A. główne diecezji pol. (kapituł katedralnych i konsystorzy gen.) uległy po rozbiorach kraju znacznym podziałom i długotrwałemu rozproszeniu. Dopiero w 2. poł. XLX w. nastąpiło stopniowe ich odrodzenie, a w XX w. reorganizacja prawna uczyniła z nich instytucje naukowo-usługowe, powodujące częściową centralizację zbiorów partyk. oraz scalanie zespołów.

Po rozbiorach niektóre diecezje, zwł. archidiecezja gnieźn. i diecezja włocł. (kujaw, i pom.) pod naciskiem władz zaborczych przekazały sobie 1820-24 akta, głównie wizytacyjne. Natomiast diecezja krak., na której terytorium w pocz. XIX w. powstały bpstwa kieł., lubel., sandomierskie i tarn., nie przekazała tymże ze swej centrali konsystorskiej i kapitulnej żadnych akt; po bpstwie macierzystym odziedziczyły akta (wśród nich także wizytacyjne) znajdujące się uprzednio w konsystorzach okręgowych i kolegiackich.

Zniszczeniu uległa 1944 seria akt dotyczących działalności abpów gnieźn. z XVI-XVIII w., przechowywanych w rezydencji prymasowskiej w Łowiczu, przewiezionych do Warszawy w 2. poł. XIX w. Na skutek kasaty zakonów i zgromadzeń rel. w okresie zaborów (1780-90) rządy austr. i prus. zabierały zwykle akta zak. do a. państwowych, natomiast rząd ros. przeważnie polecał je wcielać do zbiorów diec.;

rozbite zespoły akt zak. męskich i żeńskich znajdują się obecnie zasadniczo w 3 grupach zbiorów: własnych, diec. oraz państw, (w tych ostatnich zarówno w a., jak bibliotekach); jedynie jezuici pol. zdołali po kasacie 1773 niemal w całości zachować swoje dokumenty i akta. A. diecezji we Włocławku, do którego po 1864 dostało się kilka centr, zespołów zak., wydało po 1945 największe z nich (bernardynów, pijarów, reformatów) ich urzędom prowincjalskim w Krakowie.

W czasie II wojny świat, archiwalia kośc. uległy grabieży; władze niem. wywiozły wówczas do Poznania, Gdańska i w głąb Rzeszy a. centralne z Gniezna, Łodzi, Pelplina, Płocka, Włocławka, a nadto większość zespołów partyk. z dekanatów i parafii. Zasoby a. głównych zostały w dużej mierze odzyskane po wojnie; natomiast te akta składnic dek. i par., które uniknęły zagłady, znajdują się obecnie w znacznym procencie w a. państwowych, a nowsze księgi metrykalne — od ok. 1865 niekiedy w urzędach stanu cywilnego.

Pod koniec XIX w. rozpoczęło się w a. nadrzędnych koncentrowanie zespołów partyk., a więc w a. diecezjalnych — akt dek. i par. oraz w a. prowincjalnych — akt klasztornych. W ciągu XX w., a szczególnie po 1945, akcję tę przyspieszano. Reforma a. zmierzająca do nadania im charakteru instytucji naukowo-usłu-gowych, rozpoczęta w okresie międzywojennym, trwa do dzisiaj. Zainicjowali ją K. Kaczmarczyk (dyr. A. Państwowego w Poznaniu), ks. E. Majkowski (dyr. A. Archidiecezjalnego w Poznaniu) i ks. J. Kwolek (dyr. A. Diecezjalnego w Przemyślu).

Pod ich wpływem przekształcono a.: archidiec. w Poznaniu (1925) i Lwowie (1931) oraz diec. w Przemyślu (1927), Płocku (1928), Łodzi (1937) i Kielcach (1939). Po 1945 zreorganizowały swoje a. centralne Pelplin i Włocławek. Największe a. diecezjalne ma Wrocław, nast. Kraków, Poznań, Gniezno, Włocławek.

Wiedzy fachowej w zakresie archiwistyki kośc. poświęcony był specjalny dział -> „Ateneum Kapłańskiego".
W 1956 powstał przy Bibliotece Uniw. KUL w Lublinie -» Ośrodek A., Bibliotek i Muzeów Kośc, którego organem nauk. od 1959 jest periodyk -> „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne". W 1960 ks. Stanisław Librowski opublikował projekt statutu i regulamin a. diecezjalnego; podobny projekt dla a. parafialnych wydał 1962 ks. Boiesław Kumor.

 

A. Jougan, Kancelaria parafialna, czyli zbiór przepisów kościelnych l pań-stwowych dla urzędów parafialnych I-II, Lw 1912; K. Dobrowolski, Znaczenie metryk kościelnych dla badań naukowych. Roczniki Towarzystwa Heraldycznego 5(1920) 90-110; K. Kaczmarczyk, Organizowanie a. diecezjalnych, w: Pamiętnik IV Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Poznaniu 6-8 grudnia 1925, Lw 1925, 1-7; tenże, W sprawie a. diecezjalnych, WDŁ 7(1927) 42-46; W. Abraham, Ustawodawstwo kościelne o a., Archeion 4(1928) 1-14; J. Kwolek, Naukowa organizacja a. diecezjalnych, Archeion 4(1928) 15-35; tenże. Naukowa organizacja a. kościelnych, PT 11(1930) 1-37; tenże, A. przeszłości skarbnice, AK 36(1935) 524-528; K. Kaczmarczyk, Znaczenie a. klasztornych dla historii Kościoła l historii kultury duchowej l materialnej w Polsce. AK 37(1936) 299-304; H.E. Wyczawski, Wprowadzenie do studiów w a. kościelnych, Wwa 1956; L. Figarski, Projekt wzoru sporządzania inwentarza kościelnego l beneficjalnego, ABMK 1(1959-60) z. 2, 16-31; S. Librowski, Stan i potrzeby a. kościelnych oraz program pracy na najbliższy okres, ABMK 1 (1959-60) z. 1, 20-33; tenże. Projekt statutu i regulaminu a. diecezjalnych, ABMK 1 (1959-60) z. 2. 8-15 ; J. Kurpas, Początki ksiąg metrykalnych, ABMK 2(1961) 5-42; S. Librowski, Dotychczasowe osiągnięcia w dziedzinie reformy organizacji a. kościelnych w Polsce, ABMK 3(1961) 3-24; B. Kumor, Projekt statutu t regulaminu a. parafialnego w diecezji tarnowskiej, ABMK 4(1962) 7-14; S. Librowski. Źródła do zabytkoznawstwa w a. kościelnych, ABMK 6(1963) 211-225; tenże. Źródła do wewnętrznych dziejów Kościoła w Polsce w rękopiśmiennych zbiorach kościelnych. ABMK 7 (1963) 77-94; B. Kumor, Metryki parafialne w a. diecezjalnych, KHKM 14(1966) 65-75; tenże, Księgi status animarum w diecezjach polskich (do 1918), Przeszłość Demograficzna Polski 1 (1967) 89-109; S. Librowski, A., biblioteki l muzea kościelne. Podobieństwa l różnice. Próba rozgraniczenia, ABMK 16 (1968) 5-14; H.E. Wyczawski, Polskie a. kościelne. Tysiąclecie II 57-101; S. Librowski, Potrzeba i projekt stałej informacji o ruchu naukowym istniejącym w kulturalnych zbiorach kościelnych Polski, ABMK 21 (1970) 21-32; I. Ktoczowski, A. de l'Eglise en Pologne, w: La Pologne au XIIe Congrès International des Sciences Historiques à Moscou, Wwa 1970, 183-199; T. Grygier, Z zagadnień archiwistyki kościelnej na przykładzie a. parafialnego, ABMK 22 (1971) 5-54.

 

II. ARCHIWA DBICEZJALNE

1. A. Kurii Arcybiskupiej w Białymstoku (od 1945) — zespół akt Kurii od 1945; zespół akt Sądu Kośc. w Białymstoku od 1945; luźne akta dawniejsze dekanatów i parafii z okręgu białostockiego.

2. A. Diecezjalne w Częstochowie (od 1926) — szczątkowe akta kapituły kolegiackiej w Wieluniu z archidiecezji gnieźn. z XV-XIX w. ; część zespołu akt Konsystorza Gen. Kaliskiego diecezji kujaw.-kal. (włocł.) 1818-87; część zespołu akt Konsystorza Foralnego Piotrkowskiego diecezji kujaw.-kal. 1818-1918; zespół akt Okręgowego Sądu Kośc. w Częstochowie diecezji kujaw.-kal. 1919-26; zespół akt Kurii Biskupiej w Częstochowie od 1926; zespół akt Sądu Kośc. Diecezji Częstoch. od 1926; liczne akta zespołów dek., par. i klasztornych z terytorium diec od XVI w.

 

W. Patykiewicz, Powstanie A. Diecezjalnego w Częstochowie, CzWD 43 (1969) 91-94.

 

3. A. Kurii Diec. w Drohiczynie (od 1945) — zespół akt Kurii od 1945; zespół akt Sądu Kośc. Diecezji w Drohiczynie od 1945; luźne akta dawniejsze dekanatów i parafii z okręgu drohiczyńskiego.

4. A. Diecezjalne w Gdańsku (od 1925) — zespół akt Kurii od 1922-25; zespół akt Sądu Kośc Diecezji Gdańskiej od 1922-25; luźne akta zespołów dek. i par. z terytorium diecezji.

5. A. Archidiecezjalne w Gnieźnie (zreorganizowane po 1945) — zespół akt abpów gnieźn. (z wyjątkiem akt działalności) od 1. poł. XVI w. ; zespół akt Konsystorza Gen. Gnieźnieńskiego od pocz. XV w.; zespół akt Kurii Arcybiskupiej w Gnieźnie od 1918; zespół akt Sądu Kośc. Archidiecezji Gnieźn. od 1918; zespół akt Kapituły Metropolitalnej Gnieźn. od pocz. XV w.; grupa zespołów akt kolegiów niższego duchowieństwa archidiecezji gnieźn. od XV w.; znaczna liczba akt zespołów dek., par. i klasztornych z terytorium archidiec. od XVI w.

 

Korytkowski Prał I 482-501 ; Regesty wybranych zapisek z akt działalności arcybiskupów gnieźnieńskich (wyd. H. Rybus), ABMK 3 (1961) 111-404, 6 (1963) 313-341.

 

6. A. Diecezjalne w Gorzowie Wlkp. (od 1945) — zespół akt Kurii od 1945; zespół akt Sądu Kośc. Diecezji w Gorzowie od 1945; luźne akta dekanatów i parafii z terytorium administracji apostolskiej.

7. A. Diecezjalne w Katowicach (od 1925) — zespól akt Kurii 1922-25; zespół akt Sądu Kośc. Diecezji 1922-25; luźne akta zespołów dek. i par. z terytorium diecezji.

8. A. Diecezjalne w Kielcach (zreorganizowane 1939) — zespół akt Konsystorza Foralnego Kurzelowskiego z archidiecezji gnieźn. od 1. poł. XVII w.; część zespołu akt bpów krak., mianowicie akta wizytacyjne kościołów obecnej diecezji kieł. (XVII-XVIII w.; zespół akt Konsystorza Foralnego (później Gen.) Kiel, od poł. XVI w. ; szczątkowy zespół akt Konsystorza Foralnego Lelowskiego z diecezji krak. od 1. poł. XVI w.;

zespół akt Konsystorza Foralnego Pilickiego z diecezji krak. od 1. poł. XVII w.; niekompletny zespół akt Konsystorza Foralnego Wiślickiego z diecezji krak. od 1. poł. XVII w.; zespół akt Kurii Biskupiej w Kielcach od 1918; zespół akt Sądu Kośc. Diecezji Kiel, od 1918; zespół akt Kapituły Kolegiackiej (potem Katedralnej) Kiel, od XVII w.; szczątkowy zespół Kapituły Kolegiackiej Pilickiej z diecezji krak. z XVIII w. ;

niekompletny zespół akt Kapituły Kolegiackiej Skalbmierskiej z diecezji krak. od 2. poł. XVI w. ; część akt Kapituły Katedralnej Tarn, z XVIII-XIX w. (akta obce); luźne akta zespołów dek., par. i klasztornych z terytorium diec. od XVI w.

 

Erekcja A. Diecezjalnego, KPD 26(1939) 162-169; D. Olszewski, Akta Konsystorza Kieleckiego jako podstawa źródłowa do badań nad parafiami i duchowieństwem 1. pol. XIX w., ABMK 19(1969) 5-30.

 

9. A. Kurii Metropol. (Archidiec.) w Krakowie — zespół akt bpów krak. od 2. poł. XV w. ; zespół akt Konsystorza Gen. Krakowskiego od pocz. XV w.; zespół akt Kurii 1918-25; zespół akt Sądu Kośc. Diecezji Krak. 1918-25; szczątkowe i luźne akta zespołów kapituł kolegiackich i klasztorów Krakowa oraz dekanatów i parafii z terytorium diec. od XVI w. A. Kapituły Metropol, w Krakowie — zespół akt Kapituły od 1. poł. XV w.; część zespołu bpów krak. (niektóre akta wizytacyjne i gospodarcze diec.) od XV w.; grupa zespołów akt kolegiów niższego duchowieństwa katedry krak. od XV w.

 

I. Polkowski, A. Konsystorza Krakowskiego, Czas 1879, nr 136-139; tenże, Drugi dział ksiąg A. Kapituly Krakowskiej, BW 178 (1885) 322-335, 179 (1885) 138-160; T. Glemma, Z dziejów A. Kapituly Katedralnej Krakowskiej, PS 4 (1951) 381-399.

 

10. A. Kurii Arcybiskupiej w Lubaczowie (od 1945) — zespół akt abpów lwowskich od XVI w. ; zespół akt Konsystorza Gen. Lwowskiego od 2. poł. XV w. ; zespół akt Kurii Arcybiskupiej we Lwowie (od 1945 w Lubaczowie) od 1918; zespół akt Sądu Kośc. Archidiecezji Lwowskiej (od 1945 w Lubaczowie) od 1918; zespół akt Kapituły Metropol, we Lwowie od XVI w.; luźne akta zespołów dek., par. i klasztornych z terytorium archidiec. od XVI w.

 

S. Zajączkowski, A. Kapituly Łacińskiej we Lwowie, w: A. Towarzystwa Naukowego we Lwowie, Lw 1923, II 391-428; tenże, A. Kapitulne we Lwowie, Archeion 5(1929) 31-36; tenże, A. archidiecezji obrządku łacińskiego we Lwowie. Lw 1932; S. Szurek, A. archidiecezji lwowskiej obrządku łacińskiego, PT 15 (1934) 367-374.

 

11. A. Diecezjalne w Lublinie — część zespołu akt bpów krak., mianowicie akta wizytacyjne wielu parafii obecnej diec. lubelskiej od pocz. XVII w.; część akt Konsystorza Foralnego Lubelskiego w diecezji krak. od poł. XV w. ; zespół akt Konsystorza Foralnego w Międzyrzeczu w diec. łuckiej z XVIII-XIX w. ;

zespół akt bpów chełmskich od pocz. XVII w. ; zespół akt Konsystorza Gen. diecezji chełmskiej w Krasnymstawie od pocz. XVII w. ; zespół akt Konsystorza Foralnego w Zamościu w diec. chełmskiej (na przełomie XVIII i XIX w. w diecezji przem.) od 2. poł. XVII w.; zespół akt bpów chełmsko-lubelskich 1790-1805; zespół akt Konsystorza Gen. diecezji chełmsko-lu-belskiej w Krasnymstawie 1790-1805;

zespół akt Konsystorza Gen. w Lublinie 1805-1918; zespół akt Kurii w Lublinie od 1918; zespół akt Sądu Diec. Lubelskiej od 1918; zespół akt Kapituły Katedralnej Chełmskiej od XVI w.; zespół akt Kapituły Kolegiackiej (później Katedralnej) Lubelskiej od XVI w.; znaczna ilość akt zespołów dek., par. i klasztornych z terytorium diec. od XVI w.

 

A. Kossowski, A. Konsystorza rzym.kat. w Lublinie, AK 39 (1937) 290-293; W. Adamczyk, A. Kapituly Katedralnej Lubelskiej, AK 40(1937) 209-212; F. Stopniak, A. Diecezjalne w Lublinie, ABMK 4(1962) 15-22; B. Kumor, Katalog mikrofilmów Ośrodka ABMK przy KUL nr 3, ABMK 24 (1972) 174-216.

 

12. A. Diecezjalne w Łodzi (zreorganizowane 1937) — część zespołu akt Konsystorza Foralnego Piotrkowskiego w diecezji włocł. 1818-1918; zespół akt Kurii Biskupiej w Łodzi od 1920; zespół akt Sądu Kośc. Diecezji Łódzkiej od 1920; szczątkowe zespoły akt kapituł kolegiackich w Łasku, Łęczycy i Wolborzu w archidiecezji gnieźn. od XVII w. ; znaczna liczba akt zespołów dek., par. i klasztornych z terytorium diec. od XVI w.

 

Statut Muzeum Diecezjalnego w Łodzi, WDŁ 18 (1938) 36-40; Regulamin wewnętrzny Muzeum Diecezjalnego w Lodzi, WDŁ 18 (1938) 40-44.

 

13. A. Diecezjalne w Łomży (od 1926) — zespół akt bpów wigierskich 1797-1818; zespół akt Konsystorza Gen. w Wigrach 1799-1818; zespół akt Konsystorza Gen. diecezji augustowskiej, czyli sejneńskiej w Sejnach 1819-1925; zespół akt Kurii w Łomży od 1926; zespół akt Sądu Kośc. Diecezji Łomżyńskiej od 1926; akta Kapituły Katedralnej w Wigrach, nast. w Sejnach od 1800; luźne akta zespołów dek., par. i klasztornych z terytorium diec. łomżyńskiej.

14. A. Diecezji Warm, w Olsztynie — zespół akt bpów warm. (m.in. obfita korespondencja) od pocz. XVI w.; zespół akt Konsystorza Gen. Warmińskiego (we Fromborku) od XV w. ; akta bpów warm, i Konsystorza Gen. Warmińskiego odnoszące się do diec. sambijskiej (w Królewcu) i częściowo pomezańskiej (w Kwidzyniu) z XVII-XVIII w. ; zespół akt Kurii w Olsztynie od 1945;

zespół akt Sądu Kośc. Diecezji Warm, w Olsztynie od 1945; zespół akt Kapituły Katedralnej Warm, (we Fromborku) od XV w. ; grupa drobnych zespołów akt kolegiów niższego duchowieństwa katedry fromborskiej od XV w. ; zespół akt Kapituły Kolegiackiej w Dobrym Mieście od XVII w.; znaczna liczba akt zespołów dek. i par. z terytorium diecezji warm, od XVI w.

 

T. Glemma, O a. warmińskich we Fromborku, Archeion 9 (1931) 19-35; B. Kumor, Katalog mikrofilmów Ośrodka ABMK przy KUL nr 2, ABMK 13 (1966) 173-257.

 

15. A. Kurii Biskupiej w Opolu (od 1945) — zespół akt Kurii od 1945; zespół akt Sądu Kośc. Diecezji w Opolu od 1945; luźne akta dekanatów i parafii z terytorium administracji apost. w Opolu.

16. A. Diecezji Chełmińskiej w Pelplinie — zespół akt bpów chełmińskich (w XVII-XVIII w. także pomezańskich) od XVI w.; zespół akt Konsystorza Gen. Chełmińskiego od XVI w.; część zespołu akt abpów gnieźn. (akta wizytacyjne kościołów archidiakonatu kamieńskiego) od XVII w.; część zespołu akt bpów włocł. (akta wizytacyjne archidiakonatu pom.) od 2. poł. XVI w.;

zespół akt Konsystorza Gen. Gdańskiego w diecezji włocł. od końca XVI w.; zespół akt Konsystorza Gen. Diecezji Chełmińskiej w Pelplinie 1824-1918; zespół akt Kurii w Pelplinie od 1918; zespół akt Sądu Kośc. Diecezji Chełmińskiej w Pelplinie od 1918; zespół akt Kapituły Katedralnej Chełmińskiej (w Chełmży, potem w Pelplinie) od XVI w.; liczne akta zespołów dek., par. i klasztornych z terytorium diec. chełmińskiej od XVI w.

 

A. Liedtke, A. kościelne na Pomorzu, Ich stan i potrzeby, ZTNT 11 (1939 -45) 118-135; tenże, A. diecezji chełmińskiej, ZTNT 13 (1947) 101-102.

 

17. A. Diecezjalne w Płocku (zreorganizowane 1928) — zespół akt bpów od poł. XV w. ; zespół akt Konsystorza Gen. Płockiego od pocz. XVI w. ; zespół akt Konsystorza Foralnego (potem Gen.) Pułtuskiego od poł. XV w.; zespół akt Kurii od 1918; zespół akt Sądu Kośc. Diecezji Płoc. od 1918; zespół akt Kapituły Katedralnej Płoc. od 1. poł. XV w.; grupa zespołów akt kolegiów niższego duchowieństwa katedry płoc. od XV w. ; zespół akt Kapituły Kolegiackiej Pułtuskiej od poł. XV w. ; liczne akta zespołów dekanatów, parafii i klasztorów z terytorium diec. od XVI w.

 

A.J. Nowowiejski, Płock. Monografia historyczna, PI 1930, 482-487, 490--491; T, Żebrowski, A. Diecezjalne, w: Towarzystwo Naukowe Płockie, Pł 1957, 231-232; B. Kumor, Katalog mikrofilmów Ośrodka ABMK przy KUL nr 3, ABMK 24 (1972) 216-248.

 

18. A. Archidiecezjalne w Poznaniu (zreorganizowane 1925) — zespół akt bpów pozn. od 1. poł. XV w.; zespół akt Konsystorza Gen. Poznańskiego od pocz. XV w.; zespół akt Kurii od 1918; zespół akt Sądu Kośc. Archidiecezji Pozn. od 1918; zespół akt Arcybiskupiego Seminarium Duch. 1831-1939; zespół akt Kapituły Katedralnej Pozn. od 1. poł. XV w. ;

grupa zespołów akt kolegiów niższego duchowieństwa katedry pozn. od XV w.; grupa szczątkowych zespołów akt konsystorzy foralnych (oprócz warsz.) diecezji pozn. od XVT w.; grupa szczątkowych zespołów akt kapituł kolegiackich w diecezji pozn. (z wyjątkiem warsz.) od XVI w.; znaczna liczba akt zespołów dek., par. i klasztornych z terytorium archidiec. od XVI w.

 

Statut A, Archidiecezjalnego w Poznaniu, Pz 1925; J. Nowacki, A. Archidiecezjalne w Poznaniu. AK 38 (1936) 198-205; Nowacki DAP I 560-563; F. Lenort, Z dziejów organizacji i zasobu A. Archidiecezjalnego w Poznaniu, ABMK 15 (1967) 5-90.

 

19. A. Diecezjalne w Przemyślu (zreorganizowane 1927) — zespół akt bpów przem. od 2. poł. XV w. ; zespół akt Konsystorza Gen. Przemyskiego od 2. poł. XV w.; zespół akt Kurii od 1918; zespół akt Sądu Kośc. Diecezji Przem. od 1918; zespół akt Kapituły Katedralnej Przem. od 1. poł. XV w.; grupa szczątkowych zespołów akt kolegiów niższego duchowieństwa katedry przem. od XVI w.; znaczna liczba akt zespołów dekanatów, parafii (m.in. księgi metrykalne i kroniki par.) i klasztorów z terytorium diec. od XVI w.

 

Statut organizacyjny A. Diecezjalnego przy Kurii Biskupiej obrządku łacińskiego w PrzemySlu, KDP 27 (1927) 215-218; Regulamin Pracowni A. Diecezjalnego przy Kurii Biskupiej obrządku łacińskiego w PrzemySlu, KDP 27 (1927) 219-222; J. Kwolek, A. diecezji przemyskiej, KDP 27 (1927) 223-276; tenże, A. Diecezjalne przy Kurii Biskupiej obrządku łacińskiego w PrzemySlu, AK 38 (1936) 514-526; B. Kumor, Katalog mikrofilmów OSrodka ABMK przy KUL nr 3, ABMK 24 (1972) 248-268.

 

20. A. Diecezjalne w Sandomierzu — część zespołu akt bpów krak., mianowicie część akt wizytacyjnych parafii obecnej diecezji sand, od XVII w.; zespół akt Konsystorza Foralnego Sand. w diecezji krak. od 1. poł. XVI w.; szczątkowe akta Konsystorza Foralnego Radomskiego w diecezji krak. od 1. poł. XVI w.;

zespół akt Konsystorza Gen. Diecezji Sand. 1818-1918; zespół akt Kurii od 1918; zespół akt Sądu Kośc. Diecezji Sand. od 1918; zespół akt Kapituły Kolegiackiej (od 1818 Katedralnej) w Sandomierzu od 2. poł. XVI w. ; szczątkowe zespoły akt kolegiów niższego duchowieństwa kolegiaty sand, od XVII w.; liczne akta zespołów dek., par., klasztornych i miejskich z terytorium diec. od XVI w. ; część zespołu akt Konsystorza Foralnego Tarn, w diecezji krak. od 1. poł. XVI w. (akta obce).

 

P. Bober, Najstarsze księgi oficjalatu sandomierskiego, PS 4 (1951) 155-159; W. Wójcik, A. i Biblioteka Kapituły w Sandomierzu, ABMK 7 (1963) 5-41.

 

21. A. Diecezjalne w Siedlcach (od 1926) — część zespołu akt bpów łuckich i brzeskich (prawie wszystkie akta wizytacyjne parafii i kościołów) od XVH w.; pełny i zasobny zespół akt Konsystorza Gen. Janowskiego w diec. łucko-brzeskiej od 2. poł. XV w. ; zespół akt Konsystorza Gen. Janowskiego diec. podlaskiej 1818-1925; zespół akt Kurii od 1926; zespół akt Sądu Kośc. Diecezji Siedl, od 1926; zespół akt Kapituły Kolegiackiej (od 1818 Katedralnej) w Janowie Podlaskim od XVII w. ; luźne akta dekanatów, parafii i klasztorów z terytorium diec. od XVII w.

 

S. Litak, S. Lazar, Materiały A. kurii siedleckiej, RH 7 (1958) z. 2, 327--332; B. Kumor, Katalog mikrofilmów OSrodka ABMK przy KUL nr 2, ABMK 13 (1966) 227-247; Z. Młynarski, Losy A. Diecezjalnego w Siedlcach, ABMK 22 (1971) 55-60.

 

22. A. Diecezjalne w Tarnowie (zreorganizowane 1959) — część zespołu akt Konsystorza Foralnego Tarn, w diecezji krak. z XVI-XVIII w.; zespół akt Wikariusza Gen. Starosądeckiego w diecezji krak. 1811-22; zespół akt Konsystorza Gen. Diecezji Tynieckiej 1822-26; zespół akt Konsystorza Gen. w Tarnowie 1785-1807 i 1826-1918; zespół akt Kurii od 1918; zespół akt Sądu Kośc. w Tarnowie od 1918; zespół akt Kapituły Kolegiackiej (1785-1805 i od 1826 Katedralnej) w Tarnowie od XVI w.;

szczątki akt kolegiów niższego duchowieństwa kolegiaty tarn, z XVIII w.; luźne akta kolegiat w Bobowej, Nowym Sączu i Wojniczu w diecezji krak. od XVI w.; znaczna liczba akt zespołów dekanatów, parafii (m. in. kroniki par.), klasztorów, miast i wsi z terytorium diec. od XVI w.

 

M. Niwiński, A. Konsystorza Biskupiego w Tarnowie, AK 40 (1937) 203--209; B. Kumor. A. Diecezjalne w Tarnowie, ABMK 2 (1961) 43-51.

 

23. A. Archidiecezjalne w Warszawie (zreorganizowane 1960) — szczątkowe akta urzędów centr, archidiecezji warsz. ocalałe 1944; zespół akt Kancelarii Prymasa Polski od 1945; zespół akt Kurii od 1945; zespół akt Sądu Kośc. Archidiecezji Warsz. od 1945; szczątkowe akta seminariów duch. w Warszawie od XVII w. ; liczne akta zespołów dekanatów, parafii i klasztorów z terytorium archidiec. od XVI w.

 

W. Kwiatkowski, A. Archidiecezjalne Warszawskie, WAW 26 (1936) 283--295; tenże, A. Prymasów Polski od XV w.. AK 46 (1947) 297-301. 508-510; tenże. Akta archidiakonatu, biskupstwa i metropolii w Warszawie, AK 47 (1947) 464-466; tenże. Zachowane odpisy dokumentów i akt A. Prymasów Polski, AK 48 (1948) 384-387; W. Kwiatkowski, A. Metropolitalne Warszawskie, WAW 35 (1951) 259-266. 315-321; W. Malej, A. Konsystorza Warszawskiego, WAW 35 (1951) 118-121; tenże. A. Kapituly Warszawskiej, WAW 37 (1953) 42-59; Statut i regulamin A. Archidiecezji Warszawskiej, WAW 50 (1960) 653-660.

 

24. A. Diecezjalne we Włocławku (zreorganizowane 1947) — A. diecezji kujaw.-pom. : zespół akt bpów i administratorów diec. z XV-XIX w.; zespół akt sufraganów włocł. z XVI-XIX w.; zespół akt Konsystorza Gen. Włocławskiego z XV-XIX w. Część a. archidiecezji gnieźn. : część zespołu akt abpów gnieźn. (akta wizytacyjne wielu parafii obecnej diecezji włocł., częstochowskiej i łódzkiej z XVII-XIX w.; zespół akt Konsystorza Foralnego Kal. z XV-XIX w.;

zespół akt Konsystorza Foralnego Wieluńskiego z XV-XIX w.; szczątkowe akta Konsystorza Foralnego Uniejowskiego z XVII-XLX w.; luźne akta Konsystorza Gen. Łowickiego z przełomu XVIII i XLX w. A. diecezji kujaw.-kal. (1818-1925) zachowane głównie z 1. poł. XIX w.: zespół akt bpów; zespół akt Konsystorza Gen. Kujawskiego (Włocł.); większa część zespołu akt Konsystorza Gen. Kaliskiego;

luźne akta Konsystorza Foralnego Piotrkowskiego. A. diecezji włocł. od 1926: zespół akt Kurii we Włocławku; zespół akt Sądu Kośc. Diecezji Włocławskiej. A. kapituł: katedry włocł. z XV-XX w.; kolegiaty kal. w archidiecezji gnieźn. (od 1818 w diecezji włocł.) z XVI-XIX w.; kolegiaty w Choczu w archidiecezji gnieźn. z XVII-XLX w.; szczątkowe akta kapituł kolegiaty w Łasku, Sieradzu, Uniejowie i Wolborzu w archidiecezji gnieźn. z XVI-XIX w. ;

grupa niekompletnych zespołów akt dekanatów z XVIII-XIX w.; liczna grupa niekompletnych zespołów akt par. (wśród nich wiele ksiąg metrykalnych) z XVI-XX w. Akta instytucji szkolnych z XVI-XX w.; szczątkowe akta zespołów klasztornych z terytorium diec. z XVI-XIX w.

 

S. Chodyński, Szczegół do historii A. Diecezji Włocławskiej, MHDV XXrV 98-124; S. Librowski. A. Diecezjalne we Włocławku w latach 1945-1958, KDW 41 (1958) — 42 (1959); Statut l regulamin A. Diecezjalnego we Włocławku, KDW 43 (1960) 383-391; S. Librowski, Rejestracja archiwaliów i starych druków na terenie diecezji włocławskiej w latach 1960-1962, ABMK 5 (1962) 347--359, 6 (1963) 269-278; tenże, Wizytacje diecezji włocławskiej, ABMK 8 (1964) 5-186, 10(1965) 33-206; A. Tomczak, Kancelaria biskupów włocławskich w okresie księgi wpisów (XV-XVIII w), To 1964; S. Librowski, Zachowane kroniki parafialne z terenu diecezji włocławskiej z lat 1901-1939 oraz Ich war-toSć jako źródła historycznego, ABMK 18 (1969) 5-46; tenże, Katalog rubrycel t schematyzmów diecezji i zakonów historycznej Polski znajdujących się w księgozbiorze podręcznym Archiwum Diecezjalnego we Włocławku, ABMK 23 (1971) — 27 (1973).

 

25. A. Archidiecezjalne we Wrocławiu (zreorganizowane 1896) — zespół akt bpów wrocł. od XV w. ; zespół akt Wikariusza Gen. Diecezji Włocł. z XVI-XIX w.; zespół akt Oficjała Konsystorza Gen. Wrocławskiego z XV-XX w.;

zespół akt sufraganów wrocł. z XVI-XX w.; zespół akt Kurii od 1945; zespół akt Sądu Kośc. Archidiecezji Wrocł. od 1945; zespół akt Kapituły Katedralnej Wrocł. z XV-XX w.; zespół akt Kapituły Kolegiackiej w Głogowie z XVI-XIX w.; zespół akt Kapituły Kolegiackiej w Głogówku z XVI-XIX w.; zespół akt Kapituły Kolegiackiej w Legnicy z XVII-XVIII w. ; zespół akt Kapituły Kolegiackiej w Nysie (przedtem w Otmuchowie) z XVII-XIX w.;

zespół akt Kapituły Kolegiackiej w Opolu z XVII-XIX w.; zespół akt Kapituły Kolegiackiej w Raciborzu z XVII-XIX w.; grupa zespołów akt kolegiów niższego duchowieństwa katedry wrocł. i kolegiat diecezji z XV-XIX w. ; grupa zespołów instytucji diec. przeważnie naukowo-wychowawczych z XVI-XX w.;

bardzo liczna grupa akt zespołów dekanatów, parafii, opactw, klasztorów, miast i wsi z XV-XX w. To najbogatsze a. kościelne w Polsce zostało przez zarząd niem. ułożone i spisane rzeczowo, a nie zespołami.

 

W. Urban, A. Archidiecezjalne we Wrocławiu, Archeion 25 (1956) 309-320; tenże. Katalog A. Archidiecezjalnego we Wrocławiu. Rękopisy, ABMK 10 (1965) — 16 (1968); tenże. Wykaz regestów dokumentów A. Archidiecezjalne-go we Wrocławiu, Wwa 1970; tenże. Katalog dokumentów A. Archidiecezjalnego, R 1970.

 

Oprócz wymienionych centralnych a. diecezjalnych znajdują się często a. średniej rangi kapituł kolegiackich zniesionych i aktualnych oraz wygasłych konsystorzy okręgowych, nieraz pomieszane z aktami miejscowego dekanatu, parafii lub obydwu urzędów łącznie.

Przykładem a. partykularnego z zawartością akt zniesionego konsystorza jest zbiór w Pilznie (XIX w.), a z zawartością akt supremowanej kolegiaty — zbiór w Nowym Sączu (XVII-XVIII w.).
Do kapituł kolegiackich, które utrzymały swoje zespoły archiwalne, należą: kruszwicka z aktami od XVI do XX w., łowicka z dokumentacją XV-XX w., opatowska (XVTI-XX w.), zamojska (materiały niekompletne z XVII-XX w.).

Ponadto we wszystkich diecezjach pol. znajdują się liczne a. dekanalne, zawierające zwykle dwa (często pomieszane z sobą) zespoły akt dekanatu (XVIII-XX w.) i parafii, oraz liczne jedno-zespołowe a. parafialne, najczęściej nieuporządkowane i zdewastowane, zwykle z dokumentacją od XVI do XX w.

III. ARCHIWA ZAKONNE — Prawie każdy zakon czy zgromadzenie posiada centralne a. prow, lub gen. (macierzyste); ponadto a. partykularne znajdują się w większych klasztorach i domach. Na ich czoło wybijają się, ze względu na wartość hist, posiadanego materiału źródłowego, a. opactw i prepozytur zak., przybyłych do Polski w wiekach średnich.

Spośród zasobniejszych i uporządkowanych a. prowincjal-nych zak. męskich należy wymienić: bernardynów (Kraków), franciszkanów (Warszawa), jezuitów (Kraków i Warszawa), kapucynów (Kraków i Warszawa z siedzibą w Nowym Mieście n. Pilicą), karmelitów (Czerna), pijarów (Kraków) oraz reformatów (Kraków).
Do bardziej znanych zespołów opackich i klasztornych w Polsce należą: a. benedyktynów w Tyńcu, benedyktynek w Staniąt-kach, bernardynek w Krakowie, cystersów w Mogile, kanoników regularnych later, (obecnie par.) w Trzemesznie, norbertanek w Imbramowicach.

 

J. Łukowski, A. Trzemeszeńskle, RTPNP 11 (1881) 305-413; K. Kaczmarczyk, G. Kowalski, Katalog A. opactwa cystersów w Mogile, Kr 1919; K. Kaczmarczyk, A. OO. Paulinów na Jasnej Górze w Częstochowie, Archeion 6-7 (1930) 123-159; Dokumenty klasztoru PP. Norbertanek w Imbramowicach 1228-1450 (wyd. Z. Kozłowska-Budkowa), Kr 1948; K. Gadacz, Inwentarz A. Prowincji Krakowskiej Zakonu OO. Kapucynów, ABMK 2 (1961) 53-165; H.E. Wyczawski, Katalog A. Prowincji OO. Bernardynów w Krakowie, ABMK 3(1961) — 6(1963); R. Gustaw, K. Kaczmarczyk, Katalog A. Klasztoru Sióstr Bernardynek przy kościele św. Józefa w Krakowie, ABMK 20 (1970) 5-94.

 

IV. AKTA KOŚCIELNE W A. PAŃSTWOWYCH — Niemal wszystkie a. państwowe w Polsce zawierają dokumenty i akta proweniencji kośc, przejęte po zniesieniu diecezji, kolegiat, zakonów i klasztorów, a także otrzymane w drodze darowizn.

Poza ogółem kancelarii i składnic urzędów stanu cywilnego kośc. księgi metrykalne posiadają: Wojewódzkie A. Państwowe (WAP) w Białymstoku i jego Oddział Terenowy (OT) w Suwałkach, WAP w Bydgoszczy i jego OT w Inowrocławiu, WAP w Gdańsku oraz podległe mu A. Powiatowe w Wejherowie, OT w Częstochowie WAP-u w Katowicach, WAP w Kielcach i jego OT w Sandomierzu, WAP w Lublinie, Łodzi, Opolu i Poznaniu, WAP w Warszawie oraz jego OT w Płocku i Siedlcach, WAP w Zielonej Górze.

Do zbiorów państw, dostawały się, oprócz serii ksiąg metrykalnych, również inne akta parafii i klasztorów; licznie występują one w a.: Archiwum Głównym Akt Dawnych (AGAD) w Warszawie, WAP w Bydgoszczy, Gdańsku, Krakowie (m.in. akta augustianów i duchaków), Lublinie, Łodzi, Poznaniu (np. dokumenty i rpsy benedyktynów, cystersów, dominikanów, norbertanek), Szczecinie, Wrocławiu, Zielonej Górze (m.in. archiwalia joannitów).

Spośród zespołów diec. tylko nieliczne dostały się do zasobu państw. ; np. WAP w Bydgoszczy, OT w Toruniu posiada akta Konsystorza Foralnego Starogardzkiego w diecezji włocł. z XVIII w. ; WAP w Lublinie — większość akt Kapituły Kolegiac-kiej Zamojskiej z XVII-XVIII w. ; WAP w Szczecinie — zespół akt Kapituły Kolegiackiej Kamieńskiej (od poł. XVI w. protest.); WAP we Wrocławiu — niektóre archiwalia diecezji wrocł. z XV-XIX w.; AGAD w Warszawie ocalałe akta nuncjatury pol. z XVII-XVIII w.

 

Archiwalny Biuletyn Informacyjny 1953-59; Katalog Inwentarzy archiwalnych, Wwa 1957, 19712; Wojewódzkie A. Państwowe w Szczecinie. Przewodnik, Wwa 1964; E. Brańska, A. Państwowe. Informator, Wwa 1968; A. Państwowe miasta Poznania i Województwa Poznańskiego. Przewodnik po zasobie archiwalnym, Wwa 1969; F. Lenort, Przewodniki oraz Inwentarze po a., zespołach t zbiorach opublikowane w Polsce po roku 1945, ABMK 18 (1969) 133--158; S. Pańków, Archiwa, Wwa 1969.

Podobne prace

Do góry