Ocena brak

ARCHIDIAKONAT

Autor /Nadmir Dodano /25.05.2012

Urząd i jednostka terytorialna dawnej administracji diec., na czele której stał —> archidiakon; nazwa a. na oznaczenie okręgu podległego władzy archidiakona pojawiła się w XI w. we Francji, w XIII w. w Polsce.

1. W KOŚCIELE POWSZECHNYM

1. Wiek IV-VII — A. rozwinął się powszechnie zarówno na Wschodzie, jak na Zachodzie. Piastował go archidiakon, który był reprezentantem bpa na synodach, w zarządzie diecezją i sądownictwie kośc, pełnomocnikiem w działalności charytatywnej oraz nadzorcą biskupiego domu i dóbr kościelnych.

Na Zachodzie początkowo wybierało go kolegium diakonów, na Wschodzie natomiast mianował go bp spośród diakonów swego Kościoła; jeszcze w tym okresie zwyczaj ten przeszedł na Zachód.

Na Wschodzie po Soborze Chalced. (451), który przyznał zarząd dóbr kośc. wyłącznie klerowi, i po przyjęciu tej zasady przez prawodawstwo Justyniana Wielkiego (527-565) szczególnie ważne były uprawnienia archidiakona w tym zakresie.

Dla Zachodu pap. Leon Wielki (440-461) określił zakres jego kompetencji jako dispensano totius causae et curiae ecclesiasticae; w rzeczywistości rosły one stale. Archidiakoni przejęli opiekę nad wykształceniem niższego kleru oraz nadzór nad materialnym i mor. stanem duchowieństwa w diecezji ; tak na Wschodzie, jak i na Zachodzie zajęli pierwsze miejsce po bpie, a w czasie jego nieobecności lub wakansu zarządzali diecezją.

Do poł. V w. zgodnie z przyjętym zwyczajem prawnym, nie mogli przyjmować święceń kapł. ; praktyka przeciwna zaczęła się formować od pap. Leona Wielkiego. Mimo znacznych uprawnień archidiakoni pozostawali mandatariusza-mi bpów, całkowicie od nich zależnymi i przed nimi odpowiedzialnymi. Tę formę a. nazwano a. starego typu.

2. Wiek VIII-XIII — Zakres uprawnień archidiakona wzrósł tak, że stał się on niezależnym prałatem i głównym pomocnikiem, a niekiedy rywalem bpa w zarządzaniu diecezją. W celu usprawnienia zarządu diec zaczęto we Francji na pocz. IX w. dzielić rozległe bpstwa na kilka okręgów archidiakonalnych.

W X-XI w. zwyczaj ten przyjął się w diecezjach niem. ; w XII w. dotarł do Polski oraz Czech (diec. Praga). W Anglii zaprowadził go król Wilhelm Zdobywca (1066-87). Na Węgrzech sam a. znany był już w XI w., ale podział na okręgi dokonał się dopiero w XII w. W krajach skand, nie istniał podział na a., ale od XII w. diecezje dzieliły się na -> prepozytury. Jedynie w niewielkich terytorialnie diecezjach wł. nie wprowadzono tego podziału.

Liczba a. w poszczególnych diec. była różna, np. we Francji archidiec Auch miała ich 14, Strasbourg 7, Clermont 5, Carcassonne 2; w Niemczech archidiec. Trewir podzielona była na 5 a., Kolonia 4, Konstancja 10, Moguncja 22, Münster 34, Hildesheim 40, Miśnia 4 a. i 4 prepozytury okręgowe; w Anglii archidiec. Canterbury miała 1 a.; w Szwecji archidiec. Upsala 3 prepozytury okręgowe. Od tego okresu a. związał się z prebenda w kapitule katedralnej lub kolegiackięj.

Archidiakoni zyskali największe znaczenie w zakresie jurysdykcji kościelnej. Już w VIII w. mieli uprawnienia —> wikariusza biskupiego (w Ordo Romanus I — vicarius pontifias).

Ich kompetencje powiększono o obowiązek czuwania nad prawo-wiernością kleru i wiernych oraz kontroli służby Bożej, upominania, karania i nakładania pokuty; w ograniczonym zakresie zdobyli nawet uprawnienia nominacji i depozycji beneficjantów kośc; nie mogli jednak znosić bądź zakładać nowych parafii lub kaplic ani zezwalać na odprawianie służby Bożej w domach prywatnych. Zasadniczym ich uprawnieniem było przeprowadzanie wizytacji kośc, samodzielnie lub z bpem.

Rozległy zakres władzy archidiakona prowadził do nadużyć i wzrostu wpływów czynnika świeckiego na obsadę a., czemu starały się zapobiec synody. Podział diec. na a. okręgowe spowodował dalszy wzrost uprawnień archidiakona, które stopniowo nabierały charakteru władzy zwyczajnej (potestas ordinaria).

Na terenie a. stali się archidiakoni niezależni od bpów, a synody XI w. zobowiązywały ich do przyjęcia święceń kapłańskich. Wtedy w miejsce nominacji przez bpa przyjął się zwyczaj wyboru archidiakona przez kapituły. W XIII w. znaczenie a. osiągnęło apogeum; tylko dlatego, że archidiakon nie miał sakry biskupiej, nie nastąpiło rozbicie diec. na mniejsze.

Do jego uprawnień doszło obsadzanie parafii i dekanatów, egzaminowanie kandydatów do stanu kapł., instalowanie proboszczów, dziekanów i opatów, coroczne wizytowanie miejsc, osób i rzeczy kośc, zwoływanie synodów archidiakonalnych i przewodniczenie na nich, odbywanie sądów kościelnych. Tak szerokie uprawnienia mieli archidiakoni głównie we Francji i Nadrenii. W pn. i środk. Europie zakres ich uprawnień nigdy nie przybrał takich rozmiarów.

3. Wiek XIII-XVI — Mimo że już w XI w. wzrost władzy archidiakona spotkał się ze sprzeciwem bpów, dopiero w tym okresie dokonuje się powolny upadek a. Spowodowały go: przede wszystkim -> rezerwaty biskupie, dzięki czemu archidiakoni utracili prawo nominacji dziekanów, wizytacji klasztorów, a w XIV w. uprawnienia sądownicze, zwł. w sprawach małż. i karnych kleru; umowy zawierane od XII w. między bpami a archidiakonami, ograniczające ich jurysdykcję; nadto wzrost znaczenia kapituł katedralnych i powstanie w XIII w. nowych urzędów diec. —> oficjała, —> wikariusza gen. i -> biskupa pomocniczego, przejmujących część uprawnień archidiakona. W XV w. archidiakoni utracili stanowisko prałata; obok przywilejów honor, przysługiwały im teraz tylko niektóre z dawnych uprawnień.

4. Sobór Trydencki (1563) ograniczył władzę archidiakonów i uzależnił ich całkowicie od bpów. Wizytacje mogli odbywać wyłącznie na zlecenie bpa (Sess. XXIV, de ref. 3); bez zgody bpa lub jego oficjała nie mogli rozstrzygać żadnych spraw sądowych (Sess. XXIV, de ref. 20); zniesiono również ich kompetencje w zakresie spraw dyscyplinarnych (Sess. XXIV, de ref. 3).

Jednak jeszcze w XVII i XVIII w. w Niemczech, Francji, częściowo także na Węgrzech i w Polsce archidiakoni zatrzymali faktycznie wiele dawnych uprawnień, co powodowało zatargi z bpami. We Francji a. zniosła 24 VIII 1790 Konstytucja cywilna kleru, która wprowadziła nową organizację terytorialną Kościoła, zaakceptowaną 29 XI 1801 przez pap. Piusa VII w bulli Qui Christi Domini.

W Niemczech a. zanikł w wyniku reorganizacji Kościoła przeprowadzonej 1805 i 1821 przez pap. Piusa VII. W krajach austr. (oprócz Węgier) à. zniosła 178090 —> józefińska regulacja diecezji. W diecezjach węg. i słowac. przetrwały aż do XX w. (np. prymacjalna archidiec. ostrzy-homska dzieliła się na 8 a.). W Kościele anglik, istnieją nadal.

 

A. Schröder , Die Entwicklung des Archidiakonats bis zum Xl. Jahrhundert, Au 1890; A. Barth, Das bischöfliche Beamtentum im Mittelalter, vornehmlich in den Diözesen Halberstadt, Hildesheim, Magdeburg. Wernigrode 1900; E. Baumgartner, Geschichte und Recht des A. des oberrheinischen Bistümer mit Elnschluss von Mainz und Würzburg, St 1907; F. Gescher, Der kölnische Dekanat und A. in ihrer Enstehung und ersten Entwicklung, St 1920; H. Leclerca, DACL I 2733-2736; A. Amanieu, DDC I 948-1004; A. H. Thompson, A. and Rural Deacons, w: Diocesan Organization in the Middle Ages, Lo 1949; Hauck II-V; A. Franzen, Die Kölner A. in vor- und nachtridentinischer Zeit, Mr 1953; 1. Nylander, Das kirchliche Benefizialwesen Schwedens während des Mittelalters. Dle Periode der Landschaftsrechte, Sto 1953; Feine RG 181-183, 325-327 (bibliogr.); A. Szentirmai, Der Ursprung des A. in Ungarn, ÖAKR 7 (1956) 231-244; tenże, Das Recht der Erzdechanten (Archidiakone) in Ungarn während des Mittelalters, ZSavRGK 43(1957) 132-201 ; Plöchl I 166-167; 343--345, II 146-150, III 278-279; I. Göran, Das kirchliche Visitationsinstitut im mittelalterlichen Schweden, Up 1961 ; I.F. Lamarignier, J. Gaudement, G. Mollat, Institutions ecclésiastiques, w: Histoire des institutions françaises au Moyen Age III, P 1962; E. Wiśniowski, Z nowszych badań nad organizacją Kościoła na Węgrzech i w Szwecji, PK 8(1965) z. 2, 35-68.

 

II. W KOŚCIELE POLSKIM 

1. W pierwszej fazie formowania się organizacji kośc. (do poł. XI w.) instytucja a. wchodziła na Zachodzie w szczytowy okres rozwoju, zwł. w ośrodkach, które miały poważny udział w chrystianizacji ziem polskich.

Przyjęła się łącznie z -> kapitułami katedralnymi, których początki datuje się na XI w. Pierwszą wzmiankę z 1108 o a. przekazał Gall Anonim; dotyczy ona a. gnieźnieńskiego (a. starego typu, jeden na całą diecezję); następne wzmianki dotyczą diecezji krak. (1166), włocł. (1198), wrocł. (1200), płoc. (1207), pozn. (1210) i lubuskiej (1276). Od XV w. ten typ a. przyjął się także w diec. litewsko-ruskich.

W kapitule katedralnej archidiakona zaliczano do rzędu godności ; zajmował w niej najczęściej miejsce trzecie (Gniezno, Płock, Wrocław, Lubusz), drugie (Kraków, Włocławek) lub nawet pierwsze (Kamień Pom. — prepozytura, zw. a. od końca XIII w.); w okresie przedrozbiorowym archidiakon stołeczny posiadał we wszystkich diec. Korony i Litwy trzecie miejsce, w kapitule chełmińskiej i żmudzkiej — pierwsze, w inflanckiej — drugie, a w krak. i pozn. — czwarte. Diecezje prus. (poza chełmińską) nie posiadały osobnej godności archidiakona w kapitułach.

Kompetencje archidiakona określiły bliżej dopiero statuty synodalne z XIII w., kiedy w Polsce był już powszechnie znany a. okręgowy. Natomiast zakres uprawnień archidiakona starego typu normowały zasadniczo Collectio trium partium (zbiór prawa kan. Iwona z Chartres), znane i zachowane z tego okresu (Gniezno, Kraków); wg nich archidiakon zajmował pierwsze miejsce wśród kleru biskupiego, a jego władzy podporządkowani byli: kler niższy, kapłani i dziekani wiejscy.

Do jego głównych uprawnień należała wizytacja kościołów wiejskich, czuwał także nad kultem liturg. w diecezji; wg T. Silnickiego archidiakon zarządzał także dobrami bpstwa, jednak władza jego nie była własna (potestas ordinaria), lecz delegowana (potestas delegata).

2. Od końca XII w. — przekazy źródłowe informują o istnieniu w Polsce a. nowego typu, czyli a. okręgowego. Pierwsze wzmianki odnoszą się do a. lubelskiego w diecezji krak. (1198) i pom. w diecezji włocł. (1198).

Podział diecezji na a. okręgowe podyktowany był różnorodnymi przyczynami: rozwój osadnictwa i rozbudowa sieci par., potrzeba usprawnienia zarządu i administracji rozległych diecezji, akcja mis. na kresowych terenach pol. (Lublin, Gdańsk), zwł. na prawym brzegu Wisły, tradycje dawnej stolicy biskupiej (Kruszwica), warunki natury polit. (Słupsk), często działalność wybitnych bpów duszpasterzy.

Diecezje na a. okręgowe dzielił bp, za zgodą kapituły katedralnej, a często także za aprobatą papieża. Rozwój a. nowego typu przypada głównie na w. XIII i XIV. W tym okresie wszystkie diec. koronne zostały podzielone na a. okręgowe, z wyjątkiem diec. lubuskiej mającej zbyt małe terytorium.

Przekazy źródłowe informują o istnieniu w XIII w. a. okręgowych: w diecezji krak. (Lublin - 1198, Sandomierz - 1207, Zawichost - 1212), gnieźn. (Łęczyca - 1218, Kalisz - 1234, Ruda - 1239, Słupsk -Í299); kamieńskiej, gdzie przed a. okręgowymi istniała organizacja prepozyturalna (Kamień — 1176 prepozytura, 1291 — a.; Dymin— 1215 prepozytura, 1291 — a.; Słup n. Pianą— 1233 a.; Szczecin - 1248 prepozytura, 1277 — a.; Kołobrzeg - 1273 prepozytura; Gorzów — 1298 a.; Myślibórz — 1298 a.; Pyrzyce - 1298 a.); pozn. (Czersk - 1252, Poznań - 1298, Pszczew -1298, Śrem - 1298); włocł. (Pomorze - 1198, Włocławek -1198, Kruszwica - 1210/33) i wrocł. (Wrocław - 1200, Głogów - 1228, Opole - 1230, Legnica - 1262).

W XIV w. przekazy źródłowe wymieniają po raz pierwszy a. okręgowe w diecezji płoc. (Dobrzyń — 1316), notują dalszą ich rozbudowę w archidiecezji gnieźn. (Uniejów — 1301, Kurzelów — 1306) i diecezji krak. (Radom — 1325).

W 1303-04 reorganizację sieci archidia-konalnej przeprowadził w diec. kamieńskiej bp Henryk Wach-holz, powołując a. w Stargardzie, Uznamie, Pozdawilku i Słupsku; nieco później powstały a. w Czelinie i Wisławie. Podobnie jak w diec. kamieńskiej powstały prepozytury na wzór a. w diecezji pozn. (Santok — przed 1232), krak. (Wiślica — przed 1325, Kielce — przed 1325).

W XV i XVI w. dalsze a. okręgowe powstały w diecezji płoc. (Pułtusk — 1443), krak. (Tarnów — 1416 prepozytura; Nowy Sącz a. — 1448), gnieźn. (Kamień Krajeński — 1512; Łowicz — 1512/22) i kamieńskiej (Choszczno — 1513). Z zasady stołeczne a. były terytorialnie najrozleglejsze i miały najwięcej parafii.

Tak np. a. wrocławski obejmował 560 parafii (ok. 1500), krak. - 398 (1448), pozn. - 229 (1510), gnieźn. — 174 (1512) i kamieński - 128 (ok. 1500). Większe różnice występowały w a. pozastołecznych ; a. sądecki obejmował w chwili utworzenia ok. 150 parafii (1448), współcz. mu a. sandomierski - 36, łęczycki - 168 (1512), opolski - 295 (ok. 1500), kołobrzeski - 88 (ok. 1500) i lubelski tylko 55 (ok. 1470).

3. Urząd archidiakona okręgowego związany był z godnością w kapitule; jeśli w okręgu nie było kapituły kole-giackiej, należał on do kapituły katedralnej, w której zajmował wśród godności najczęściej ostatnie miejsce.

Początkowo nominacja archidiakona należała do bpa, chociaż w wyjątkowych wypadkach wybierała go kapituła katedralna (Kamień), lub też, w wypadku patronatu świeckiego, prezentowali świeccy. Zmiana pod tym względem nastąpiła w całej metropolii gnieźn. na skutek bulli Etsi ex debito pap. Leona X (14 XI 1513), przyjętej przez Kościół pol. (1527). Papież zastrzegał urząd archidiakona dla doktorów i licencjatów teologii, prawa kan., a obsadę powierzył kapitułom i bpowi.

W zakres jurysdykcji archidiakona wchodziła wizytacja kośc. osób, miejsc i rzeczy, którą wg prow, synodu kal. (1420) należało wypełniać co roku; nadto opieka nad klerem par. w sprawach dyscyplinarnych, nad majątkiem kośc, egzaminowanie kleru niższego przed święceniami, czuwanie nad przepisami dotyczącymi duszpasterstwa i liturgii kościelnej.

W niektórych diecezjach archidiakoni mogli instytuować i deponować beneficjantów kośc. (synod prow. 1233, Kamień) — zakazano im tego w diecezji wrocł. (1217); wyrażali zgodę na tworzenie, znoszenie i zamianę beneficjów kośc, ale poza diec. kamieńską nie mogli rozgraniczać parafii; synod kal. 1420 polecił im czuwać nad wykonaniem testamentów duchownych; mieli także duży zakres władzy sądowniczej łącznie z nakładaniem ekskomuniki, suspensy i interdyktu, które do czasu wprowadzenia urzędu -> oficjała w XIV w. spełniali na mocy władzy własnej (potestas ordinaria); nadto do ich kompetencji wchodziło zwoływanie i przewodniczenie na synodach archidiakonalnych.

Ten zakres uprawnień posiadali archidiakoni z tytułu iurisdictionis quasi propriae, seu vicariae (Wrocław), występujący jako vices episcopi fungentes (Kamień). Bliższa analiza postanowień synodów prow, i przekazów źródłowych (1233, 1267) każe przyjąć (wbrew tezie T. Silnickiego, którą podziela J. Szymański, por. KwP I 228-229), że w Polsce archidiakoni nie posiadali jurysdykcji własnej (potestas ordinaria).

Postanowienia Soboru Tryd. dotyczące ograniczenia i uzależnienia archidiakonów od bpów oraz rozbudowy organizacji dek. (1563), przyjęte przez Kościół pol. jeszcze w XVI w., wpłynęły niekorzystnie na instytucję a.; w diec. koronnych, poza Krakowem, nie utworzono ani jednego okręgu archidiakonal-nego. Jedynie w diecezji krak. powołano do życia a. i prepozy-turę pilecką (1612) oraz a. wojnicki (1751). Próby utworzenia w diecezji płoc. 3 dalszych a., podjęte przez bpa M.J. Poniatowskiego (1778), napotkały sprzeciw Kurii rzymskiej.

Po raz pierwszy natomiast a. okręgowe otrzymały w tym okresie diecezje: wil. (Obolce - 1619), łucka (Brześć Litewski — 1726) i chełmińska (Pomezania — 1745), a kijowska (Czernihów — 1762) a. tytularny. W Polsce przedrozbiorowej ostatnie a. okręgowe utworzył bp W.H. Sierakowski w diecezji przem. (1751 — Przemyśl, Brzozów, Jarosław) i w archidiec. lwowskiej (1765 — Lwów, Halicz, Żółkiew).

Główną funkcją archidiakona w okresie potryd. była wizytacja z mandatu bpa i w oparciu o zatwierdzony przez niego formularz; wg poleceń synodów prow, i diec. miała się odbywać co 2 lub 3 lata. Archidiakon zobowiązany był złożyć w niej bpowi sprawozdanie na piśmie; sprawozdania takie zachowały się od XVI w. w formie protokołów wizytacyjnych. Archidiakoni nie mogli teraz karać kleru, lecz tylko upominać i w odpowiednich wypadkach przedkładać sprawy bpowi do decyzji.

Za zgodą bpa odbywali w tym okresie —> synody archidiakonalne (np. a. kaliski, łowicki — 1602, kamieński - 1608, 1617, 1619, kurze-lowski - 1617, pom. - 1589, 1590, 1614, 1617, 1625, warsz. -1577, płoc, pułtuski - 1589, 1593). W diecezji pozn. (dekret 1661) i krak. (synod 1711) na zlecenie bpa egzaminowali kler przed święceniami, w diecezji zaś wrocł. zobowiązano ich do specjalnej akcji na rzecz rekatolicyzacji sprotestantyzowanych terenów (synod 1653).

Kres instytucji a. położyły rozbiory Polski, powodując zmiany w organizacji terytorialnej Kościoła. Zniesiono je najpierw na terenie zaboru austr. w związku z -> regulacją józefińską (1782 — pierwszy zabór) i reorganizacją diec (1805 — trzeci zabór). W Królestwie Polskim kres a. położyła bulla Ex imposita nobis pap. Piusa VII (30 VI 1818), a w zaborze prus. bulla De salute animarum (16 VII 1821).

Najdłużej organizacja archidia-konalna utrzymała się w zaborze ros.; 1798 abp S. Siestrzeóce-wicz zorganizował w archidiec. mohylewskiej a. kijowski dla terenów przyłączonych ze zniesionej diec. kijowskiej; nadto utworzył on 21 XI 1808 a. białostocki dla części diec. wigierskiej, która po pokoju w Tylży znalazła się w granicach Rosji. Obydwa a., mające faktycznie charakter oficjalatów, przetrwały do 1848; zniesiono je przy reorganizacji Kościoła w Rosji, na mocy bulli Universalis Ecclesiae cura (5 VII 1848) pap. Piusa IX.

 

W. Abraham, Organizacja Kościoła w Polsce do polowy XII w., Lw 18932, Pz 1962, 187-189; J. Fijałek, O archidiakonach pomorskich i urzędnikach biskupich w a. pomorskim diecezji włocławskiej w XII-XV w., RTNT 6(1899) 125-172; J. Allendorff, Die A. des Bistums Kammin, B 1927; T. Silnicki, Organizacja a. w Polsce, Lw 1927; B. Panzram, Die Anfänge der schleslschen A., Ihre Inhaber und ihr Recht bis zur ersten Hälfte des 14, Jahrhunderts, Eberswalde 1936; tenże, Die schleslschen A. und Archlpresbyterate bis zur Mitte des 14. Jahrhunderts, Br 1937; J. Umiński, Powstanie biskupstwa poznańskiego i zależnego odeń a. czerskiego, Wiadomości Kościelne Wrocławskie, 7(1952) 35-64; T. Silnicki, Dzieje i ustrój Kościoła na Śląsku do końca w. XIV, Kr 1953, 346-356; H. Heyden, Kirchengeschichte Pommerns, Kö 1957, I 88-99; P. Szafran, Rozwój średniowiecznej sieci parafialnej w Lubelskiem, Lb 1958; W. Patykiewicz, A. wieluński, Cz 1958; B. Kumor, Organizacja archidiakonal-na w Małopolsce Południowej, PK 2(1959) 391-423; 1. Szymański, Uwagi o organizacji a. polskiego, RTK 6(1959) z. 3, 33-55; tenże. Powstanie a. wojnickiego i jego organizacja, RTK 5(1959) z. 4, 83-102; S. Dąbrowski, A. białostocki (1808-42), Lb 1963 (mpsBKUL); B. Kumor. A. sądecki. Opracowanie materiałów źródłowych do Atlasu historycznego Kościoła w Polsce, ABMK 9 (1964) 93-269; S. Librowski, Wizytacje diecezji włocławskiej, ABMK 8(1964) 13-186, 60-66, 111-116; H. Grocholski, Powstanie a. zawichojsklego i jego najstarsze kościoły do polowy XIV w., RH 13(1965) z. 2, 151-162; W. Müller, Diecezja krakowska w relacjach biskupów z XVII-XVIII w., RH 13(1965) z. 2, 78-84; Z. Król, A. czerski, w: Szkice do dziejów archidiecezji warszawskiej, R 1966, 19-33; tenże, A. warszawski, w: Szkice do dziejów archidiecezji warszawskiej, R 1966, 34-52; Nowacki DAP II 286-321; W. Müller, Organizacja terytorialna diecezji płockiej w XV1-XV1II w., RH 15(1967) z. 2, 166-169.

Podobne prace

Do góry