Ocena brak

APOKALIPSA św. JANA

Autor /Florek Dodano /24.05.2012

Jedyne prorocze dzieło NT ( -> apokaliptyka), ostatnia w porządku chronol. i kan. jego księga (-> Apostoł).

I. KSIĘGA

1. Autorstwo — Zarówno tradycja kośc, jak i nowsze badania mówią o św. Janie Apostole jako autorze A. W tradycji tylko Dionizy Wielki, Kajusz oraz Euzebiusz z Cezarei wyrażali przekonanie, że A. nie może pochodzić od tego samego autora, który napisał czwartą Ewangelię.

W XIX w. wznowiono dyskusję, przypisując autorstwo A. Janowi Prezbiterowi, wymienionemu przez Papiasza. Obecnie jednak prawie wszyscy egzegeci są przekonani, że św. Jan Apostoł sam napisał A. ; nie korzystając zaś przy ostatecznym jej redagowaniu, jak w przypadku czwartej Ewangelii, z pomocy ucznia, który znał dobrze język gr., nie był w stanie nadać jej równie pięknej szaty literackiej.

Tradycja mówi, że A. została napisana na wyspie Patmos za ces. Nerona (54-68) lub w ostatnich latach panowania ces. Domicjana, tj. krótko przed 100. Tę ostatnią datę podaje najstarsza tradycja i dlatego jest ona ogólnie przyjmowana. M.E. Boismard przypuszcza, że A. powstała nie od razu, lecz w trzech etapach i dopiero na pocz. II w. została zespolona w jedną całość.

Potwierdzeniem tej hipotezy mają być dość częste powtórzenia niektórych wątków treściowych.
Szczegóły treści, a także apokalipt. styl dzieła są mocno związane ze ST. Wprawdzie autor nigdzie wyraźnie nie cytował tekstów ST, jednak wizji i motywów, jakimi się posłużył, oraz ich symbolicznej treści bez znajomości ST nie można w perni zrozumieć. Analiza A. wykazuje, że reminiscencji tematów i bardziej lub mniej wyraźnych aluzji do tekstów ST jest w A. bardzo wiele.

Podobnie słownictwo, wyrażenia i całe zwroty A. wielokrotnie przypominają teksty ST. Fakt ten nasuwa przypuszczenie, że autor znał natchnione księgi, zwł. późniejsze, tak że przyswoił sobie pewne zwroty biblijne. Można też przypuszczać, że świadomie naśladował styl ksiąg biblijnych. Opracowanie niektórych tematów wskazuje na bezpośrednią zależność od tekstów ST.

W innych, najczęstszych wypadkach, św. Jan podejmował tematy, które były poruszane w ST, ale samodzielnie je opracowywał i umieszczał w kontekście własnych treści. Autor obserwował wydarzenia zachodzące w świecie oraz rolę, jaką w nim spełnia Kościół, i widział je w świetle bibl. przepowiedni.

W jego ujęciu jednak, tak samo jak w pierwotnej katechezie chrzęść, punktem centr, dziejów jest osoba Chrystusa; ku niemu więc zmierzają wszystkie przepowiednie ST i z nim jest związane wszystko, co po nim następuje.

2. Treść i interpretacja — Po dedykacji (1,1-8), znajdują się listy do 7 Kościołów Azji Mniejszej (1, 9-3, 22), po czym następują 2 serie proroctw. Pierwsze z nich (4, 1-11, 19) opisują nabożeństwo, w czasie którego Baranek otwiera księgę ludzkich przeznaczeń. Spełniają się karzące dekrety Boże, Chrystus zaś panuje nad światem.

Na drugą serię proroctw (12, 1-22, 15) składają się wizje wojen i plag, które spadną na nieprzyjaciół Chrystusa. Po nich nastąpi zmartwychwstanie zmarłych, sąd ostateczny, nowa ziemia i niebo, a w nim niebieskie Jeruzalem, gdzie wierni będą uczestnikami zaślubin Baranka. Zakończenie (22,16-21) zawiera zapowiedź rychłego powtórnego przyjścia Chrystusa.

A. została w całości zredagowana stylem apokalipt.; cyfry, wizje i obrazy, ich układ oraz symbolika były zrozumiałe dla autora A. i może dla współcz. mu czytelników. Następne pokolenia już ich nie pojmowały, a obecnie A. jest dla nas księgą pełną niezgłębionych tajemnic. Już w starożytności znano różne kierunki jej interpretowania, przede wszystkim:

1° chiliastyczny ( -> chiliazm) lub millenarystyczny ( millenaryzm), wg którego A. jest proroctwem o losach Kościoła, przy czym przedstawiciele tego kierunku, np. Hipolit Rzym., spodziewali się, że przed końcem świata nastąpi tysiącletnie panowanie Chrystusa (interpretację taką odrzucił Hieronim);

2° alegoryczny, reprezentowany przez Orygenesa i Metodego z Olimpu, który w postaciach z A. widział symbole cnót i wad jako podstawę do ascet. pouczeń dla wiernych (-> alegoria);

3° tzw. recapitulatio, tj. lderunek, wg którego we wszystkich obrazach A. podjęty jest jeden temat z różnych aspektów; podając zatem wiele szczegółów, autor A. miał na uwadze całość dziejów Kościoła i świata (m. in. św. Augustyn).

W średniowieczu Joachim z Fiore i Mikołaj z Liry rozpowszechnili odrębną interpretację; wg nich 7 części, które widzieli w A., przepowiadają 7 dokładnie określonych epok dziejów Kościoła, przy czym każdej symbolicznej postaci z A. miała odpowiadać całkowicie dowolnie wskazana przez nich postać historyczna. Nadużywanie tego rodzaju interpretacji wyrządziło Kościołowi wiele szkód.

Jest pewne, że nie można poszczególnym wypowiedziom A. przypisywać wyraźnie określonych, konkretnych znaczeń. Autor zamierzał bowiem przede wszystkim dać ludziom pociechę w cierpieniach, umocnić wiarę i obudzić chrzęść nadzieję.

Tekst jego nie może się jednak ograniczać tylko do jednego człowieka, konkretnych wypadków czy też do krótkiego okresu historii. Autor A. widział bowiem wiernych i Kościół w kontekście dziejów świata. Tymi dziejami kieruje Chrystus, a w walce z „bestią", tj. szatanem, wierni powinni stać przy Chrystusie, choćby im nawet przyszło ponieść śmierć, bo ona jest także zwycięstwem. Chrystus zaś na pewno odniesie zwycięstwo, kiedy po spełnieniu się wszystkich przepowiedni przyjdzie ponownie na świat.

Przy interpretacji A. trzeba zachować ostrożność. Nie jest to bowiem kronika tych wypadków, które niezawodnie się wydarzą, ale poemat o przyszłych dziejach Kościoła i świata, których losami kieruje Chrystus. Autor przy tym miał przede wszystkim na uwadze dwa etapy: czasy sobie współcz. i czasy eschatologiczne. O czasie pośrednim, w którym Kościół żyje, na podstawie A. można powiedzieć najmniej.

3. Teologia — A. zwraca uwagę na te przymioty Boga, które uwydatniają jego wielkość i majestat. Jedna z wizji mówi o cierpliwości Boga w rządzeniu światem ; autor wspominał też o Bogu-sędzi (-Bóg III C).

W ujęciu postaci Chrystusa w A. występują dwie tendencje. Jedna uwydatnia jego boskość i majestat, druga zaś, mając na uwadze odkupienie świata i nawiązując do ziemskiego życia Jezusa, wskazuje na momenty jego słabości i upokorzenia. Obie te tendencje widać w charakterystyce postaci Chrystusa, ukazywanego najczęściej pod postacią Syna Człowieczego oraz Baranka Bożego (-> Baranek II A).
Kościół został ujęty w 2 aspektach: ziemskim i niebieskim.

Aspekty te wzajemnie się przenikają i choć każdy z nich występuje w innych symbolicznych obrazach, obydwa stanowią jedną całość. Ziemski aspekt Kościoła powsz., poszczególnych jego gmin oraz ich członków stanowi centrum zainteresowań A. Kościołom partykularnym Jan poświęcił 7 listów, w których mówił o życiu gmin i trudnościach, z jakimi się borykają.

Równocześnie jednak dostrzegał braki, nawoływał więc do pokuty i czuwania, a nawet groził odrzuceniem. Kościół jako całość występuje w obrazie, w którym — wg wielu egzegetów — można odnaleźć również rysy Matki Bożej: „niewiasta obleczona w słońce i księżyc u jej stóp, a na głowie jej korona z gwiazd dwunastu" (12,1); ziemskie aspekty Kościoła łączą się tu z niebieskimi wyraźniej aniżeli w innych obrazach.

Opisując niebieski aspekt Kościoła, Jan nie tylko przedstawił jego szczęśliwość jako ucztę Baranka i niewiasty, tj. Kościoła, oraz niebieskiego Jeruzalem, ale również uwydatnił opiekę tych, którzy są w niebie, nad tymi, którzy są na ziemi.

W ten sposób autor ujął Kościół Chrystusowy jako jeden wielki, żywy organizm, w skład którego wchodzą poszczególni wierni, gminy kośc, cały Kościół dążący do niebieskiego Jeruzalem, a wreszcie wszyscy, łącznie z już zbawionymi. Poszczególne człony tego organizmu żyją i wzajemnie się wspomagają.

 

A. Fic, Z podróży do siedmiu Kościołów Azji, Wl 1930; E.B. Allo, Saint Jean. L'a,, P 1921, 19333; F. Różyński, Pokłosie ze studium nad A., w: Księga pamiątkowa [...] bpa S. W. Okoniewskiego, Pelplin 1936, 28-48; A. Wikenhauser, Offenbarung des Johannes, Rb 1947; M.E. Boismard, L'A. ou les A. de St. Jean, RB 56(1949) 507-541 ; S. Kowalski, „Mulier amicta sole", AK 51 (1949) 209-223, 305-311, 401-423; tenże, Wielki znak na niebie. RBL 4(1951) 204-218; L. Stefaniak, Interpretacja 12 rozdziału A. Św. Jana w świetle historii egzegezy, Pz 1957; A. Jankowski, A. św. Jana, PNT XII, Pz 1959; tenże, O udział w triumfie Baranka. Próba systematyzacji danych teologicznych A. św. Jana, AK 58 (1959) 28-41 ; J. Comblin, Cristo en elA., Ba 1969; F. Gryglewicz, A. św. Jana, WPS III 610-641; W. Harrington, The A. of St. John, Lo 1969; L. Morris, The Revelation of Saint John. An Introduction and Commentary, GrR 1969; J. Wilk, Triumf Baranka jako idea przewodnia A., CT 40 (1970) z. 3, 45-61 ; U. Vanni, La struttura letteraria dell'A., R 1971.

 

II. W IKONOGRAFII — Sztuka wczesnochrześcijańska podjęła początkowo jedynie niektóre motywy oraz syrilbole zaczerpnięte z tekstu A. Najwcześniej i najczęściej występował temat baranka (katakumby św. Piotra i Marcelina) oraz (zwł. w sztuce sepulkralnej) litery A i ii. We wczesnochrześc. oraz wczesnośred-niow. sztuce pojawiają się inspirowane przez wizje Ap 4-5 wyobrażenia „Majestatu Pana", „Króla chwały", „Chrystusa adorowanego przez 24 starców", Świętego Jeruzalem itp.

Przedstawienia te wypełniają apsydy, łuki tęczowe, tympanony portali. Chrystus na mozaice apsydy z kościołów rzym. S. Prudenziane, bazyliki Later, czy z S. Maria Maggiore (432-440) jest postacią apokalipt. ukazaną w Niebieskim Jeruzalem. Na łuku tęczowym kościoła św. Kosmy i Damiana (VI w.) w Rzymie wyobrażony jest Baranek leżący na ołtarzu, przed nim zwój z 7 pieczęciami i 7 lichtarzami.

Apokaliptyczny Salvator, któremu 24 „starców" podtrzymuje koronę, przedstawiony był już za Konstantyna Wielkiego na fasadzie starego kościoła św. Piotra. Podobna kompozycja zdobiła łuk tęczowy w kościele św. Pawła (V w.). Motyw ten występował w kościołach wł. aż do IX w., m. in. na mozaikach w kościele św. Praksedy (Rzym), św. Ambrożego (Mediolan) i later. Tricilium.

Z A. wywodzi się także pochodzenia bizant. —> Etimasia (połączenie tronu z księgą życia; czasami dołączone są narzędzia męki Pańskiej). Jeszcze współcześnie symbol ten występuje nad ołtarzami w kościołach prawosł. ; od XI w. stanowi zwykle element treściowo-kompozycyjny przedstawień sądu ostatecznego. Motyw ten łączy się często z przedstawieniem Baranka.

Za wczesne przedstawienia A. na Zachodzie uznać należy freski w kościele św. Piotra opactwa w Wearmouth (Anglia), ufundowane przez bpa Benedykta (628-689/90), a wzorowane na freskach rzymskich.

Począwszy od VIII w. pojawiają się ilustrowane rpsy bibl., a wśród nich teksty oraz komentarze do A. Szczególną popularnością cieszyła się A. w kręgu kultury mozarabskiej. W Hiszpanii powstał też sławny komentarz do A. mnicha Beatusa z Liebany z 76 ilustracjami, których fantastyka zdradza związki ze wsch. wyobraźnią; stanowiły one źródło inspiracji dla późniejszej ikonografii apokalipt. (nie tylko rom.) i były wielokrotnie powielane zarówno w grafice, jak malarstwie i rzeźbie.

Z tego samego kręgu kulturowego wywodzi się m.in. ilustrowany rps A. w kodeksie z Biblioteki w Trewirze (VIII/IX w.) oraz jego odpisy w Cambrai, Valenciennes i Kadyksie i Biblia z San Pere de Roda w Katalonii, ok. 1000 (Bibliothèque Nationale w Paryżu).

W kręgu artyst. franko-anglo-normandzkim przedstawienia A. wzorowane na manuskrypcie Beatusa występują w miniaturze okresu Karolingów (m. in. Biblia Karola, IX w. ; Codex aureus, 870; Biblia Pawła, przed 1000). Szczególną popularność tematyki apokalipt. przed 1000 tłumaczy się mistyką chiliastyczną (—chiliazm).

Wpływ ilustracji Beatusa widoczny jest również w pd. franc, rzeźbie i malarstwie freskowym; „Majestat Pana" przedstawiony jest na tympanonie portyku kościoła św. Piotra w Mois-sac (XI w.); na freskach kościoła w Saint Savin (XI w.) w 12 scenach ukazane jest powtórne przyjście Chrystusa.

Włoskie monumentalne przedstawienia A. okresu rom. nawiązują do wczesnochrześc. ikonografii. Są to m.in. : cykl fresków w zamku S. Elia Nepi (ok. 1000), freski w przedsionku kościoła S. Pietro del Monte Civate k. Como (XII w.), na których przedstawiony jest anioł walczący z siedmiogłowym smokiem (Ap 12), oraz freski w kościele S. Giovanni a Porta Latina w Rzymie (1191-98), na których po raz pierwszy ukazane zostały „istoty żyjące".

Sztuka rom. przejęła i kontynuowała w spadku po sztuce wczesnochrześc. wizjonersko-iluzyjne przedstawienia A.; w gotyku wizja ustępuje często miejsca alegorii. Tematyka apokalipt. występuje częściej w sztuce dekoracyjnej ; widoczna jest m.in. na sławnych gobelinach z Angers 1375-81 (obecnie ratusz w Angers) i witrażach katedry w Chartres.

W malarstwie ściennym wyróżniają się freski w pałacu pap. w Awinionie (m.in. wizja Syna Człowieczego ok. 1350); „czterej jeźdźcy" występują na portalach katedr Paryża i Amiens; w malowidłach ściennych na zamku w Karlstein (XV w.) alegoria wzbogacona jest ponownie elementami wizji; przedstawiają one m. in. triumf Kościoła (poprzez cesarstwo) nad islamem i kacerstwem. Motyw baranka wprowadzili do słynnego ołtarza gandawskiego (—> Gandawa) z 1432 bracia J. i H. van Eyck.

Szczególną pozycję w ikonografii apokalipt. zajmuje zbiór drzeworytów A. Durera A. cum figuris (Norymberga 1498); abstrakcyjny tekst A. znalazł w tych drzeworytach przekonujący wyraz dzięki niezwykle ekspresyjnej wizji, skontrastowanej z przedstawieniami realnego świata.

Wpływ Durera widoczny jest zarówno w ilustracjach Biblii protest., wykonanych m.in. przez L. Cranacha (Wittenberga 1522), H. Holbeina mł. (1523), Erharda Altdorfera (1533-34), Martina Schaffnera (1534), jak i kat. wyd. Pisma Św., m.in. przez Martina L'Empereura (An 1530) i Sebastiana Gryphiusa (Ly 1541). Wpływ Durera widoczny jest również w cyklach A. na witrażach kaplicy zamku w Vincennes (1558). Tematykę A. podejmują również: Tintoretto, H. Bosch, P. Bruegel (st.), P.P. Rubens (motyw-Í- niewiasty apokaliptycznej), P. Troger, A. Böcklin.

W sztuce bizantyjskiej A. nie występuje w zasadzie w ujęciach cyklicznych aż do XII w. Malarstwo cerkiewne korzystało natomiast z wzorów zach., m.in. Durera. Przykładem mogą być freski w klasztorze Dionizego w Athos (1547) oraz zewn. freski cerkwi Proroka Eliasza (1680) i freski w cerkwi św. Jana Chrzciciela (1695) w Jarosławiu n. Wołgą.

Tragiczne doświadczenia II wojny świat, inspirowały najnowsze interpretacje A. w sztuce, zwł. w grafice E. Georga (1943), G. de Pagedaiefta (1947-50), A. Collota (1952), Giorgio de Chirico (1952) i H. de Waroquiera (1955). Jean Lurçat w gobelinach zdobiących apsydę kościoła Notre-Dame de Toute Grâce w Assy (1947-48) nawiązuje tematycznie do gobelinów z Angers.

Rzadko występujący temat A. w pol. malarstwie sakr. prezentuje obraz K. Boguszewskiego Niebieskie Jeruzalem (Poznań, katedra, ok. 1628), który odpowiada wizji świętego miasta o 12 bramach; pośrodku umieszczony został tron z Barankiem adorowanym przez 24 starców i tłum ludzi; na tle tej wizji apokalipt. unoszą się postacie NMP, św. Michała Archanioła, św. Jana Chrzciciela oraz Trójcy Świętej, skomponowanej w innej płaszczyźnie i w innej skali. Grupa ta symbolizuje sąd nad ludzkością, podczas którego NMP i św. Jan występują w roli orędowników, a św. Michał waży dusze na szali sprawiedliwości.

 

Künstle I 557-563; F. van der Meer, Maiestas Domini. Théophanies de l'A. dans l'art chrétien, P 1938; P. Verdier, NCE I 659-663; R. Chadraba, J. Fonrobert, LCIk I 124-150; W.G. Briusowa, Freski Jarostawija XVII-naczala XVIII wieka, Mwa 1969.

 

III. W LITERATURZE — Fantastyka i enigmatyczna symbolika A., dopuszczające wielość interpretacji, fascynowały również artystów i pisarzy. Topika apokalipt. służyła często celom saty-ryczno-polemicznym.

Już w XII w. powstał w kręgu Waltera Mapa (ok. 1137 — przed 1209) utwór satyryczny w języku łac. A. Goliae Episcopi (o biskupie Goliasie stanowiącym typ występnego duchownego), przypisywany Mapowi, wymierzony zarówno przeciw obyczajowości duchowieństwa świeckiego, jak i zak. (The Latin Poems Commony Attributed to Walter Mapes, wyd. T. Wright, Lo 1841).

Topiką apokalipt. posługiwali się często pisarze obozu reformacji, tłumacząc wizje apokalipt. jako obrazy współcz. im Kościoła rzymskiego. Przykładem może być dzieło reforma-cyjnego polemisty genewskiego H. Bollingera /«[...] contiones centum (Bas 1557).

Na nim wzorował się M. Rej, który przy-jąwszy generalnie rozumowanie prefiguracyjne, widząc w wizjach A. Rzym pogański i Rzym pap., z niezwykłą pasją atakował w swej A. to jest dziwna sprawa skrytych tajemnic Pańskich (Kr 1565) ceremonie kośc, kult świętych, odpusty, życie zak. itp.

A. służyła mistykom wszystkich epok jako jeden z dowodów prowidencjonalnej historiozofii; wywodzący się z niej chiliazm inspirował natomiast rewolucyjne ruchy społeczne. A. inspirowała również romantycznych poetów w ich wizjach przyszłych losów ludzkości. J. Słowacki w Genesis z Ducha przepowiada nadejście epoki Jana, która ma nastąpić po upadku Kościoła Piotra (—> Joachim z Fiore), wywołanym apokalipt. kataklizmem ; podobna prawidłowość występuje w Odpowiedzi na Psalmy przyszłości.

Liczne reminiscencje z A. zawiera twórczość Z. Krasińskiego; konflikt bpa Wiktora z Irydionem (Irydion) opiera się na konflikcie dwóch koncepcji chrześcijaństwa: zachowawczo-instytucjonalnej i chiliastyczno-rewolucyjnej, czerpiącej natchnienie z A.; w Legendzie zapowiada poeta nadejście epoki św. Jana; w Psalmach przyszłości mówi o aniele niosącym ewangelię wieczną; także wizja przyszłości świata zawarta w alegor. obrazach i symbolice Snu Cezary inspirowana jest przez A.

Apokaliptyczna wizja sądu ostatecznego fascynowała poetów modernizmu, co uwidoczniło się w katastroficznych wyobrażeniach losów ludzkości ; przykładem mogą być Hymny J. Kasprowicza (Dies irae).

Topika apokalipt. pojawia się m. in. w pismach historiozoficznych czy rel.-filoz. w związku z przemianami społ. i kulturowymi zapoczątkowanymi przez Wielką Rewolucję Październikową Wasilij W. Rozanow (1856-1919) w A. naszego wriemienni (wyd. Sergiew Posad, P 1928) w oparciu o tekst A. uzasadnia tezę o zagładzie świata chrzęść;

David Herbert Lawrence (1885-1930), nawiązując w pewnym sensie do Rozanowa w eseju The Man who Died (Apocalypse, Fi 1931), przeprowadza rozróżnienie między dwoma przeciwstawnymi sobie modelami chrześcijaństwa, manifestującymi się odmiennymi pojęciami mocy: tego, które czerpie z Jezusa i ewangelii, indywidualnego i „arystokratycznego", legitymującego się mocą miłości, oraz chrześcijaństwa apokalipt. będącego religią niewolników i uciskanych, a więc zazdrosnych i mściwych, którzy oczekują dnia, kiedy państwo i władza zostaną „wtrącone w czeluści piekielne".

Wizja apokalipt. przemawiała szczególnie do wyobraźni pisarzy podejmujących tematykę wojenną; wyraziło się to zarówno w podsuwających łatwo czytelne analogie tytułach (V. Blasco Ibanez, Los cuatros jinetes del A., 1916), jak i w utworach nawiązujących wprost do topiki apokalipt.; przykładem może być twórczość grupy poetów ang. pokolenia wojennego skupionych wokół Henry Treese'a (ur. 1912) i wyd. przez niego antologiach The New A. (Lo 1940) i The White Horseman (Lo 1941), a co teoretyczne uzasadnienie znalazło w autobiogr. eseju How I See A. (Lo 1946).

 

S. Trojnar, A. św. Jana w twórczości Juliusza Słowackiego, PaL 26 (1929) 523-563; H.M. Feret, L'a. de Saint Jean. Vision chrétienne de l histoire, P 1943; H. Mannheim, Idéologie et utopie, P 1956; Dizionario universale della letteratura contemporanea I 150-151; J.v. Gebsattel, KLL I 773-774; J. Schickel, KLL I 774; F. Hitzer, KLL I 778-779; N. Cohn, Les fanatiques de l'A. Courants millénaristes révolutionnaires du XIe au XVIe siècle, P 1962; M. Janion, Dialektyka historii w polemice między Słowackim a Krasińskim, w: Romantyzm. Studia o ideach i stylu, Wwa 1969, 154-208.

Podobne prace

Do góry