Ocena brak

ANZELM z CANTERBURY Św. abp.

Autor /Florek Dodano /24.05.2012

ur. 1033 w Aosta (Włochy), zm. 21 IV 1109 w Canterbury, Doktor Kościoła (zw. doctor magnificus), filozof, teolog.

I. ŻYCIE - W 1060 wstąpił do benedyktynów w Bec (Normandia), gdzie 1063 został przeorem, a 1078 opatem; 1093 mianowany abpem Canterbury, brał udział 1098 w synodzie w Bari, na którym przedstawił naukę o pochodzeniu Ducha Świętego od Ojca i Syna; w tym samym roku udał się do Rzymu, a nast. do Lyonu; po powrocie do Canterbury popadł 1100 w konflikt z królem Henrykiem I, który wbrew zakazom Kościoła udzielał inwestytury;

pap. Paschalis II, do którego udał się A., poparł i zatwierdził jego prymasowskie prawa; po uregulowaniu spornych spraw A. powrócił do Canterbury, gdzie podczas nieobecności monarchy zarządzał Anglią. Kult A., zapoczątkowany w XIII w., zatwierdził 1690 pap. Aleksander VIII; 1720 A. został ogłoszony doktorem Kościoła; święto 21 IV.

II. MYŚL FILOZOFICZNO-TEOLOGICZNA - Bogata twórczość literacka A. obejmuje najistotniejsze zagadnienia filozofii chrzęść, i teologii.

A. PISMA FILOZOFICZNE — Do najcenniejszych dzieł A. z filozofii chrzęść, należy Dialogus de ventate, napisany 1080-83 (PL 158, 467-486), w którym przedstawił ogólną definicję prawiły: prawda jest właściwością, która może być spostrzegana tylko umysłem; Bóg zaś jest Prawdą Najwyższą, którą każda inna prawda musi się kierować. De libero arbitrio (PL 158, 489-506) jest traktatem o wolności^woli ; wg A. realizuje się ona w samostanowieniu albo w sile woli nakazującej zachowanie prawości dla prawości.

Dialogus de grammatico (PL 158, 561-582) jest dziełem z zakresu logiki formalnej charakterystycznym dla średniow. semantyki. Filozofia A. związana była bardzo ściśle z teologią; w myśl zasady: —> fides quaerens intellect um starał się przy pomocy spekulacji metafiz. wyjaśnić prawdy wiary i uczynić je zrozumiałymi.

Głosił pierwszeństwo wiary przed rozumem (— credo, ut intelligam), co oznaczało, że prawda rel. stanowi punkt wyjścia metafiz. dociekań człowieka. Rozumowe przenikanie prawd wiary jest namiastką uduchowionego oglądania Boga i stadium przejściowym wiodącym do zbawienia.

Żądaniem rozumu jest tylko spekulatywne uzasadnienie objawionych prawd wiary (a nie ich krytyka) i dostarczanie odpowiednich racji do ich głębszego zrozumienia. Choć próby rozumowego ujęcia prawd objawionych nie powiodły się A. w pełni, to wiele jego myśli przejęło średniowiecze, z Tomaszem z Akwinu na czele.

B. PISMA FILOZOFICZNO-TEOLOGICZNE 

1. Istnienie i naturę Boga A. omówił w De divinitatis essentia Monologium (PL 158, 141-224) i Proslogion seu Alloquium de Dei existentia (PL 158, 223-248).

Dowody na istnienie Boga oparł na nauce Augustyna; fakt dobra cząstkowego w świecie stworzonymudo-maga się istnienia Dobra Najwyższego i Nieskończonego; różne doskonałości bytów stworzonych dowodzą, że istnieje istota nieskończenie doskonała, która powołała do istnienia wszystko, co dobre, piękne i doskonałe; istnienie bytów przygodnych wskazuje na to, że istnieje także byt konieczny.

A. stworzył —> ontologiczny dowód na istnienie Boga wyjaśniając, że pojęcie Boga jest dowodem jego rzeczywistego istnienia; analizując przymioty natury boskiej, A. doszedł do wniosku, że utożsamiają się one z istotą Bożą, która jest bytem prostym, niezłożonym, zaś idee , wzorcowe świata stworzonego istnieją od wieków w Słowie Bożym.

2. Prawdę o nieśmiertelności duszy ludzkiej wywodził A. z celu człowieka, określanego jako bezgraniczne poznanie i miłość Boga, do czego nie byłaby zdolna dusza śmiertelna (Monologium, PL 158, 215). Duszę, pojmowaną jako obraz Boga, ujął A. w duchu filozofii augustyńskiej : dusza i ciało są zupełnymi substancjami, złączonymi tylko zewnętrznie.

C. PISMA TEOLOGICZNE

1. Naukę o grzechu pierworodnym i jego działaniu przedstawił A. w De conceptu virginali et originali peccato (PL 158, 341-468). Grzech ten polega na utracie sprawiedliwości pierwotnej ; jest grzechem natury i przeszedł na wszystkich potomków Adama; sprawiedliwość pierwotna prawdopodobnie oznaczała u A. łaskę uświęcającą i tzw. dary względnie nadprzyr. (dona integritatis), udzielone przez Boga pierwszym rodzicom.

2. Zagadnieniem odkupienia w oparciu o ideę zadośćuczynienia zajął się A. w Cur Deus homo (PL 158, 359-432). Punktem wyjścia w jego rozumowaniu było pojęcie grzechu jako obrazy Boga: człowiek odmówił Bogu czci należnej jako Stwórcy; celem pojednania grzesznik powinien okazać zadośćuczynienie, odpowiednie do wielkości winy; takiego zadośćuczynienia nie mógł złożyć Bogu człowiek, gdyż jest istotą skończoną, a obraza Boga była nieskończona; mógł je złożyć ten, kto był równocześnie Bogiem i człowiekiem.

A. uważał, że wcielenie Syna Bożego było koniecznym warunkiem dla uzyskania przez ludzi odpuszczenia ich grzechów; sądził również, że Bóg, który z własnej woli stworzył człowieka chcąc mu dać wiekuiste szczęście i przewidując grzech, powinien go odkupić. Zadośćuczynienie to, zw. zastępczym (w zastępstwie ludzkości), Chrystus złożył przez swoją śmierć przyjętą dobrowolnie i z miłości do Boga.

Zdaniem A. zbawienie, które Chrystus zdobył na krzyżu, odnosi się do całej ludzkości jedynie potencjalnie (in potentia), nie zaś aktualnie (in actu), jak twierdzili ojcowie apost.; na taką interpretację wpłynął widoczny w jego teologii duch legalizmu rzym. oraz przesadnego posłuszeństwa.

3. Nauce o NMP poświęcił A. Hymni et psalterium de sancta Maria (PL 158, 1035-1050) oraz Orationes XLVI-LXI (PL 158,942-968); podkreślał w nich wielką godność Maryi, wynoszącą ją ponad wszystko, co stworzone; nadał jej szereg tytułów (Mater Misericordiae, Mater Dei et Mater nostra); w słowach Jezusa „oto Matka Twoja" (J 19, 27) widział podstawę dla teologii powszechnego macierzyństwa duchowego Maryi; A. zyskał miano wielkiego doktora maryjnego.

D. PISMA TEOLOGICZNO-ASCETYCZNE — Należą do nich: Exhortatio ad contemptum temporalium et desiderium aeternorum (PL 158, 677-686), w którym A. wzywa do praktykowania cnót życia chrzęść, i przygotowania się na dzień śmierci; Homiliae et exhortationes (PL 158, 585-674), 16 homilii, które w oparciu o teksty Pisma Św., zwł. z Ewangelii Mt, Łk i J wygłaszał z okazji różnych uroczystości; Liber meditationum et orationum (PL 158, 709-820) zawiera 21 medytacji o godności człowieka, o grzechu, pokucie i miłosierdziu Bożym, o ludzkiej naturze Chrystusa, jego męce itp. ; naukę o życiu wspólnym oraz o cnocie czystości umieścił w Tractatus ascéticas (PL 158, 1021-1034).

A. twierdził, że rozumowe argumenty, których podstawą było przekonanie o racjonalności Boga i świata, wystarczają dla udowodnienia chrzęść, prawd wiary. Jego poglądy filoz.-teol. stanowiły ważny etap, zwł. w procesie racjonalizacji idei Boga, oraz wywarły wpływ na dalsze kształtowanie się filozofii i teologii scholast. (zw. go ojcem scholastyki). Jego —> fides quaerens intellectum stało się dewizą całej scholastyki.

 

E. Domet de Vorges, Saint A., P 1901 ; K. Barth, Fides quaerens intellectum, Mn 1931, Zol 19582; L. Puciata, Grzech pierworodny w teologii św. A., Wl 1932; J. Rivière, Contribution au dossier des „Cur Deus homo" populaire, BLE 46(1945) 129-138; E. de Clark, Questions de sotériologie medievale, RTAM 13(1946) 150-184; M.Rule.IViř Life and the Times of Saint A.,1-11, Lo 19462; C. de Rémusat, Saint A., P 1950; J. Church, Life of Saint A., Lo 1953; P. Bonner, E. Gilson, Christliche Philosophie, Pa 19543 (Historia filozofii chrześcijańskiej, Wwa 1962, 282-304); Fliche-Martin XIII 33-73; J. Bruder, Ma-riology of Saint A. of Canterbury, Mount 1959; Spicilegium Beccense. Congrès International du IXe centenaire de Varrivèe d'A. au Bec, Le Bec 1959; J. Pieper, Scholastik, Mn 1960 (Scholastyka, Wwa 1963); R.E. Allen, 77ie Ontologlcal Argument, PhRev 70(1961) 56-66; M. Gogacz, Problem istnienia Boga u A. z Canterbury i problem prawdy u Henryka z Gandawy, Lb 1961, 7-72; tenże, O nowszych badaniach dowodu ontologicznego A. z Canterbury, RF 11(1963) z. 1, 103-111; E. Schneider, Das A. Argument und der ontolo-gische Gottesbeweis, Bo 1963; A. Bsteh, Zur Frage nach der Universalität der Erlösung, W 1966, 184-188; P. Cardoletti, // metodo teologico di S.A., SC 94 (1966) 359-401; J. Gauss, A. vom Canterbury, Saec 17(1966) 277-363; B. Schuler, A. Gottesbeweis aus dem menschlichen Bewusstsein, WiWei 29(1966) 96-104; A. Atkins, The Myth of the Fall in A. and Dostoevsky, JR 47(1967) 295-312; H. Dombois, Juristische Bemerkungen zur Satisfaktionslehre des A. von Canterbury, NZSTR 9(1967) 339-355; F. Hammer, Genugtuung und Heil. Sinn und Grenzen der Erlösungslehre A. von Canterbury, W 1967; Tatarkiewicz HF 1246-251; S. Vanni Rovighi, EF I 335-341; Analecta Anselmiana. Untersuchungen uber Person und Werk A. von Canterbury, F 1969; H. Enslin, Der ontologische Gottesbeweis bei A. von Canterbury und bei Karl Barth, NZSTR 11 (1969) 154-177; R.W. Southern, F.S. Schmitt, Memorials of Saint A., Lo 1969; K. Marciniak, Święty A. z Canterbury, DZ 387-392; J.R. Pouchet, Saint A. Un croyant cherche à comprendre. P 1970; Sola ratione. A. — Studien [...], St 1970; C. Viola, La dialectique de la grandeur. Une interprétation du „Proslogion", RTAM 37 (1970) 2355; B. Burlikowski, A. z Aosty próba racjonalizacji wiary, Wwa 1971; H. Kohlenberger, Similltudo et ratio, Überlegungen zur Methode bel A., Bo 1972.

Podobne prace

Do góry