Ocena brak

ANTYFONARZE POLSKIE

Autor /Mojmir Dodano /24.05.2012

Rękopiśmienne, niekiedy iluminowane księgi liturg. z XII-XVIII w. używane w Polsce w kościołach klasztornych, katedralnych i kolegiackich, zawierające teksty i melodie antyfon i responsoriów oficjum brewiarzowego; dotychczas znanych jest ok. 180 a.p., w tym 138 z okresu przedtryd. (do końca XVI w.).

Najstarszym zabytkiem a.p., pochodzącym z XII w., jest fragment antyfonarza cheironomicznego (rpsArPz 150); pomocą w rekonstrukcji a.p. jest Ordo seu libellus antiphonarum (rpsBKapKr 51).

Z XIII-XIV w. zachowało się 30 a.p., z czego większość stanowią klasztorne (24), głównie cysterskie (16), franciszkańskie (7) i kanoników regularnych z Czerwińska. Za najwartościowsze uważa się antyfonarz franciszkański z kościoła św. Marcina w Poznaniu (rpsArPz 73), pochodzący z pocz. XIV w., ze względu na oficja o św. Wojciechu i Bożym Ciele, oraz antyfonarz klarysek z Krakowa (rps M 207), który zawiera nieznany poza Polską traktat Musica cum sit una de septem liberalibus artibus.

Spośród a.p. reprezentujących liturgię diec. na uwagę zasługują: antyfonarz katedry krak. z ok. 1320 (rpsBKapKr 52), kolegiaty kieleckiej z 1372, wykonany przez wikariusza Falisła-wa, fundowany przez kanonika Mikołaja Goworka (rpsBKapKi 1), oraz końcowy fragment de Sanctis antyfonarza diec. płockiej (rpsBSemPł 4), pochodzącego z pracowni czes. lub śląskiej, zawierający lekcje jutrzni (jak antiphonale plenarium).
Od końca XIV i w ciągu w. XV wzrastała liczba antyfonarzy katedralnych i kolegiackich (21).

Do najcenniejszych należą antyfonarze z katedry krak. (rpsBKapKr 47 fundowany przez bpa Z. Oleśnickiego, rps 54 wykonany przez Jana z Sambora, rpsy 48-49 fundowane przez kanonika Adama z Bendkowa, wykonane przez wik. Mikołaja z Sieteszy 1457 oraz rps 53 z 1471). Wśród 33 a.p. zakonnych, z których nadal najliczniejsze są cysterskie, franciszkańskie i norbertańskie; cenny zabytek stanowi 6-tomowy antyfonarz kanoników regularnych z klasztoru Bożego Ciała w Krakowie (rps Pr 1-6), wykonany ok. 1422 przez przeora Szymona.

Znany jest również antyfonarz bernardynów wykonany w Krakowie 1408 dla Prokopa z Lublina, gwardiana w Radomiu (rpsMDSd 1689) oraz 3-tomowy antyfonarz karmelitów w Krakowie, wykonany przez brata Leona w Pradze dla przeora Henryka z Tachova (rpsBOssol 12025/1V cz. 1 i BKarmKr cz. 2 i 3). W czasie wojny zaginął znany antyfonarz benedyktynów z Tyńca wykonany 1380-1400 dla opata Mścisława przez Przybysława. Dwa antyfonarze z kościoła Mariackiego w Gdańsku, uważane za krzyżackie, zawierają przypuszczalnie także elementy liturgii diecezji włocł., czyli pomorskiej.

Z okresu od przełomu XV i XVI w. do przyjęcia uchwał Soboru Tryd. znanych jest 26 a.p. diecezjalnych (na ogólną liczbę 60). Największą wartość przedstawia 4-tomowy antyfonarz z katedry gnieźn. (rpsBKapGn 95, 97, 96 i 94) wykonany 1505-06 w Krakowie przez katedralisa Abrahama, fundowany przez kanonika Klemensa z Piotrkowa, oraz 3-tomowy antyfonarz kiel. (rpsBSemKi 3-5), w którym zamieszczono pieśń żaków Defectus misit nos ad vos; opublikował ją H. Feicht. W katedrze krak. zachowały się 2 antyfonarze specjalne o NMP i św. Janie Jał-mużniku (rpsBKapKr 61 i 60). Zachował się też z tego okresu 3-tomowy antyfonarz kościoła Mariackiego w Gdańsku (rpsB GdMar F408-410) wykonany przez Wacława Grünau z Torunia.

Spośród a.p. zakonnych (cystersów, franciszkanów, norber-tanów, bożogrobców z Miechowa, paulinów z Jasnej Góry, kartuzów z Gidel) cenne są zwł. zachowane części (II, III, IV, VI) 7-tomowego antyfonarza domin, wykonanego 1522-23 w Krakowie najprawdopodobniej przez brata Abrahama (rpsB DomKr 14-17) oraz cz. I i II wykonanego na Zachodzie, a używanego w Krakowie antyfonarza de Sanctis (rpsBDomKr 18 i 19), jak również a.p. zawierający oficjum rymowane o św. Jacku, wykonany przez brata Izajasza ze Lwowa (rpsBDomKr 21).

Najobszerniejszy jest sprowadzony w 2. poł. XIX w. renesansowy 7-tomowy antyfonarz augustiański z miniaturami ze szkoły flor., wykonany 1524-31 przez Fryderyka z Perugii, fundowany przez Jana opata w Rocca Contrata (rpsMNKrCzart 2830, 2832, 2831, 2829, 2828, 2826, 2827 zakupiony w 2. poł. XIX w.) oraz inny antyfonarz przypuszczalnie tego samego pochodzenia (rpsBJ 20/51).

Z XVII i XVIII w. znaleziono dotychczas 87 a.p. Do najliczniejszych i najwartościowszych należą cysterskie (przechowywane w Pelplinie, Mogile i Wrocławiu), dominikańskie (wykonane głównie przez Błażeja Dereya), franciszkańskie, bernardyńskie, benedyktynek oraz norbertanek. Wśród 5 diec. wybija się antyfonarz z kolegiaty łowickiej wykonany 1698 przez wik. Sebastiana Gawłowskiego z polecenia prymasa Michała Radziejowskiego, zawierający nowe hymny o św. Wojciechu i melodie do oficjów o patronach Szwecji przyjętych w Polsce 1616 (rpsBKolŁow 29).

Teksty a.p., zwł. -> oficjów rymowanych, stanowią świadectwo zasięgu i chronologii poszczególnych kultów (np. cystersi pom. dopisywali pol. patronów dopiero w XVII w., kodeksy zaś franciszkańskie z wyjątkiem rpsArPz 73 w ogóle ich nie podają). Niektóre a.p. zawierają dramatyzacje liturg. (np. J. Lewański odkrył Vìsitatio Sepulcri w rpsBKapKi 1) oraz niekiedy utwory świeckie (np. w antyfonarzu kieł.).

Zapisem nutowym wyróżniają się spośród a.p. antyfonarze franciszkańskie i augustiańskie, które stosują notację rzym. (kwadratową), a chorał zwł. w wersji romańskiej. Pismo pozwala ustalić wykonawcę antyfonarza oraz skryptorium, w którym on powstał (np. charakterystyczny ductus portensis z Pforty k. Naumburga w rpsach cystersów śląskich i przypuszczalnie pom. ; odkryte przez Hannę Pieńkowską skryptorium przy klasztorze kanoników regularnych w Krakowie).

Cechy stylistyczne i program ikonograficzny dekoracji malarskiej i kaligraficznej, herby fundatorów i właścicieli a.p., a także oprawa i okucia umożliwiają określenie czasu i miejsca ich pochodzenia oraz używalności (np. związki czes.-pol. wykryte przez Barbarę Miodońską oraz krak.-gnieźn. przez Zofię Rozanow); nadto świadczą o wysokim poziomie pol. techniki sporządzania ksiąg; miniatura z antyfonarza gnieźn. (rpsBKap Gn 94 k. 176v), przedstawiająca got. katedrę gnieźn. i abpa Jarosława jako jej „restauratora", posłużyła przy rekonstrukcji katedry po II wojnie światowej.

Badania nad a.p. iluminowanymi zapoczątkowali 1900 historycy malarstwa miniaturowego (Mathias Bersohn, Feliks Kopera, Władysław Podlacha, Zofia Ameisenowa, Stanisława Sawicka i in.) i kontynuują je po II wojnie światowej.

Do ustalenia zasobu a.p. przyczyniła się inwentaryzacja rpsów liturg. prowadzona od 1950 przez historyków liturgii na KUL oraz od 1957 przez muzykologów KUL i UW. Na podstawie tych poszukiwań sporządzono następujące wykazy a.p. (łącznie z innymi rpsami liturg.): J. Wojtkowski, Inwentarz 360 rękopisów liturgicznych zbiorów polskich, Lb 1952 (mpsBKUL); W. Schenk, Kult liturgiczny św. Stanisława bpa na Śląsku w świetle rękopisów liturgicznych.

Studium historyczno-llturglczne, Lb 1959, 121-127; Sprawozdanie z prac inwentaryzacyjnych przeprowadzonych w 1957-58, „Prace Naukowe Instytutu Muzykologii UW" 1 (1961) 119-181; H. Feicht, A. Sutkowski i in., Indeks źródeł, MMAe 1 (1964) 182-183, 3 (1969) 158; W. Danielski, Kult św. Wojciecha na ziemiach polskich w świetle przedtrydenckich ksiąg liturgicznych, Lb 1967 (mpsBKUL).

Opisy a.p. zawarte są w katalogach rpsów: I. Polkowski, Katalog rękopisów kapitulnych katedry krakowskiej, Kr 1884; O. Günther, Katalog der Handschriften der Danzlger Stadt-blbllothek I-VI, Gd 1892-1913; F. Kopera, L. Lepszy, Iluminowane rękopisy księgozbiorów oo. dominikanów i oo. karmelitów w Krakowie, Kr 1926;

J. Zdanowski, Iluminowane rękopisy księgozbiorów kapitularza katedralnego i Seminarium Duchownego w Kielcach oraz kościoła parafialnego w Miechowie, Ki 1929; S. Chodyński, S. Librowski, Biblioteka kapituly włocławskiej, Wł 1949; W. Schenk, Rękopisy liturgiczne dawnej Biblioteki Miejskiej we Wrocławiu, RTK 6(1959) z. 3, 77-98; tenże, Rękopisy liturgiczne w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu, ABMK 2(1961) 185-206, 6(1963) 191-210;

W. Urban, Rękopisy liturgiczne Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu, ABMK 6(1963) 155-190; A. Vetulani, Średniowieczne rękopisy Płockiej Biblioteki Katedralnej, RBi 7(1963) 313-443; T. Ruszczyńska, A. Sławska, Archiwum i Biblioteka Kapitulna [w Gnieźnie], KZSP V 3, 43-57; K. Żurowska, Rękopisy iluminowane [z katedry na Wawelu), KZSP IV 1,131-140.

 

T. Trzciński, Miniatury z antyfonarza katedry gnieźnieńskiej, PHis 4 (1907) 191-204, 297-309; W. Podlacha, Miniatury tynieckich ksiąg liturgicznych w Bibliotece Uniwersytetu Lwowskiego, w: Księga pamiątkowa ku czet B. Orzecho-wlcza, Lw 1916, II 195-210; E. Kloss, Dle schlesische Buchmalerei des Mittelalters, B 1942; H. Pieńkowska, Średniowieczna pracownia miniatorska w Krakowie, RK 32(1951) z. 2, 45-58; S. Sawicka, Pomorski rękopis Iluminowany z XVII w., Studia Pomorskie I, Wr 1957; T. Miazga, Antyfonarz kielecki z 1372, Lb 1959 (mpsBKUL); K. Pasionek, Antyfonarz de Sanctis klarysek starosądeckich, Lb 1963 (mpsBKUL); B. Miodońska, Iluminacje krakowskich rpsów z 1. pot. XV w. w Archiwum Kapituly Metropolitalnej na Wawelu, Kr 1967; A. Pinior, Antyfonarz klarysek głogowskich, Lb 1968 (mpsBKUL); H. Piwoński, Liturgia wielkanocna u bożogrobców w Miechowie, RTK 16 (1969) z. 4, 93-102; DSP I (passim).

Podobne prace

Do góry