Ocena brak

Anatomia interakcji społecznej

Autor /Ivan Dodano /28.07.2011

Kontakt społeczny, przez swoją przelotność, chwilowość, ma na ogół nikłe konsekwencje. Ale może być tak, że stanowi tylko pierwszą rundę, otwierającą jakąś dłuższą sekwencję wzajemnie zorientowanych działań. Znów zobaczmy przykład: jestem za granicą, w obcym mieście, chcę spytać o drogę na uniwersytet. Rozglądam się za kimś, kto wygląda na tutejszego. Wybieram eleganckiego pana z teczką. Podchodzę i pytam, z nadzieją, że on zna drogę, że mnie potraktuje uprzejmie i że wskaże mi kierunek. Rzeczywiście, trafiam dobrze, bo to akurat profesor uniwersytetu, ofiarowuje się nawet mnie zaprowadzić. Idziemy razem i rozmawiamy, mimo że nie miałem zamiaru zawierać znajomości. Dochodzimy na miejsce, żegnamy się, a ja zapraszam go na mój odczyt następnego dnia.

Rozwinęło się działanie, a właściwie sekwencja działań, zainicjowanych moim wyborem, moimi oczekiwaniami oraz oczekiwaniami i reakcjami partnera. Lokalny profesor odpowiedział mi zgodnie ze swoim wyobrażeniem, że jestem zagubionym cudzoziemcem, i domniemaniem, że jako człowiek kulturalny, życzliwie i z wdzięcznością potraktuję jego sugestię zaprowadzenia mnie na miejsce. (Bo mógłbym przecież odpowiedzieć niegrzecznie: daj Pan spokój, co mnie Pan będziesz odprowadzał, nie jestem dzieckiem!). Ja z kolei, zgodnie z domniemaniem, że rzeczywiście nieznajomy widać zna drogę, skoro chce mnie zaprowadzić, zareagowałem pozytywnie, przystając na wspólny spacer. I tak rozpoczęła się rozmowa, a może i przyszła znajomość.

Doszło tu do czegoś więcej niż pojedynczego działania społecznego i więcej niż do przelotnego kontaktu. Pojawiły się działania społeczne - moje i partnera -zorientowane wzajemnie na siebie, powiązane w parę działań, za którą idą dalsze wymiany działań - słów, gestów, nawiązuje się na przykład rozmowa. Trwa to przez pewien czas i obejmuje pewną sekwencję kolejnych działań między nami, gdzie jedna osoba działa, orientując się ku drugiej, a potem druga działa, orientując się ku pierwszej, a potem znów pierwsza ku drugiej itd. Kolejno również modyfikują swoje działania, dopasowując je do tego, co czyni partner. Tutaj kluczową sprawą jest już nie tylko antycypujące kształtowanie działania w zależności od oczekiwań co do reakcji partnera, ale ciągłe modyfikowanie działań w zależności od tego, co partner rzeczywiście robi lub mówi. Taka dynamiczna, ciągła sekwencja nawzajem ku sobie zwróconych działań społecznych nosi w socjologii nazwę interakcji. Przykładów jest nieskończenie wiele: rozmowa, kłótnia, randka, negocjacje finansowe, targowanie się, wizyta u lekarza, aresztowanie przestępcy, kondolencje na pogrzebie, plotkowanie, bójka, mecz tenisowy itp.

Weźmy ten ostatni przykład, laboratoryjny niemal, gdzie najbardziej naocznie widać istotę interakcji, z tymi definicyjnymi elementami wzajemnej orientacji na spodziewane reakcje drugiego i ciągłego modyfikowania działań w oparciu o reakcje rzeczywiste. Toczy się mecz tenisowy. Sampras biegnie w lewy róg kortu, bo spodziewa się, że Agassi zagra forhendem, ale on widzi ten ruch i posyła piłkę w przeciwną stronę, Sampras natychmiast więc zawraca i zagrywa w poprzek siatki, licząc, że Agassiemu trudno będzie dobiec. Ale to jest Agassi, więc dobiega swoim typowym truchcikiem, wyłapuje piłkę i kończy smeczem wzdłuż linii, zdobywając punkt.

Aby mówić o tej samej interakcji (jednym epizodzie interakcyjnym), musi być zachowana, mówiąc językiem teatru, jedność osób (ci sami partnerzy), akcji (o to samo chodzi), miejsca (partnerzy są współobecni) i czasu (akcja toczy się bez przerwy). To jest modelowy rodzaj interakcji. Warunek pierwszy i drugi są oczywiste. Rozmowa między Tomaszem i Janem to jest inna rozmowa niż między Janem i Anną. Warunek drugi, jedność akcji, oznacza tu, że partnerzy zgadzają się wspólnie, co robią, i przyjmują wspólne reguły postępowania. W meczu tenisowym wiedzą obaj, że grają w tenisa i akceptują wspólny regulamin gry. W bójce uznają minimalne ograniczenia co do chwytów nie fair, a także kryteria, kto zwycięży i jak walka się skończy („do pierwszej krwi", „kładąc na łopatki", „na śmierć i życie"). W rozmowie mają wspólny temat, ale co najważniejsze posługują się wspólnym językiem. W dyskusji wiedzą, że chodzi o uzasadnienie swoich stanowisk i przyjmują wspólne zasady argumentowania. Bez takiej jednolitej platformy minimalnych nawet, ale uznanych przez partnerów zasad - reguł gry w sporcie, wspólnego języka w rozmowie, zasad argumentacji w debacie, dopuszczalnego poziomu eskalacji w sprzeczce małżeńskiej, granic przyzwoitości we flircie, dozwolonych chwytów w negocjacjach handlowych - żadna interakcja nie może się toczyć.

Współobecność przestrzenna i równoczesność czasowa występuje w większości interakcji codziennych. Nazwijmy je bezpośrednimi. W zależności od treści interakcji kształtuje się typowa odległość między partnerami, większa lub mniejsza. Edward Hali wyliczył nawet bardzo konkretnie, że istnieją cztery typy dystansów interakcyjnych. Po pierwsze, dystans intymny, np. między rodzicami i dziećmi, narzeczonymi, kochankami, który, jego zdaniem, wynosi 1-1,5 stopy. Po drugie, dystans osobisty, np. między przyjaciółmi, dobrymi znajomymi, od 1,5 do 4 stóp. Po trzecie, dystans socjalny, np. między dyrektorem i pracownikiem „na dywaniku", od 4 do 12 stóp. I po czwarte, dystans publiczny, np. mówca na trybunie, ksiądz na ambonie, aktor w teatrze, powyżej 12 stóp. Partnerzy mogą wykorzystywać te relacje przestrzenne, aby sugerować lub narzucać charakter interakcji. Zbliżam się i szepcę coś na ucho szefowi, aby koledzy widzieli, jakie nas łączą zażyłe stosunki.

Niech zazdroszczą i uważają! Przesłuchiwany na policji siedzi na krzesełku na środku pokoju, w sporej odległości od śledczego, aby było jasne, że to nie pogawędka towarzyska. Ale wytrawny śledczy manipuluje też pozorowaną intymnością, wstaje zza biurka, podchodzi do oskarżonego, pochyla się, zbliża, patrzy w oczy i powiada: „No, panie Janku, niech się pan przyzna, ja naprawdę panu dobrze życzę". Stalin przyjmował podobno delegacje w ogromnym gabinecie, zza gigantycznego biurka wielkości niemal kortu tenisowego. Tutaj dystans formalny już nie wystarczał, przy każdej okazji narzucany był dystans publiczny. Podobnie inni dyktatorzy mieli zwyczaj rozciągać i dystans publiczny, przemawiając do tłumów z wysokich betonowych trybun, balkonów pałaców czy dachów mauzoleów.

Dystans przestrzenny między partnerami zależy nie tylko od treści i charakteru interakcji, ale także od pewnych zwyczajów kulturowych. W różnych społecznościach spotykamy odmienne niepisane reguły na temat „cywilizowanej odległości", jaką należy zachować np. przy rozmowie. Rzuca się na przykład w oczy różnica między kulturą arabską czy żydowską, gdzie rozmawia się z bardzo bliska, a kulturą anglosaską wymagającą znacznie większego oddalenia.

W interakcjach bezpośrednich znaczenie może mieć nie tylko dystans, ale ramy przestrzenne, kształt, forma otoczenia, w którym interakcje zachodzą. Czasem ramy takie ułatwiają lub przeciwnie, utrudniają kontakt, zwiększają lub zmniejszają szansę nawiązania interakcji, nadają im szczególny rys. Weźmy z jednej strony sytuację sąsiadów w wielkim bloku mieszkalnym, z typową izolacją i anonimowością, gdzie znamy najwyżej rodzinę z tego samego piętra, a z drugiej strony znacznie większą wzajemną widoczność i otwartość na sąsiedzkie kontakty w tradycyjnej wiosce czy nawet osiedlu domków jednorodzinnych.

Albo porównajmy długie rzędy wspólnych ław i stołów w stołówce w akademiku z pojedynczymi stolikami w restauracji, przedzielonymi jeszcze parawanami lub przepierzeniami. Warunki przestrzenne są także terenem celowej manipulacji, mającej sprzyjać lub przeszkadzać interakcjom. W uniwersytetach amerykańskich istnieje zwyczaj, że nikt nie zamyka drzwi od pracowni czy gabinetów, aby można było w każdej chwili wejść i porozmawiać. W pubie wysokie stołki przy wspólnej ladzie barowej sprzyjają nawiązaniu rozmowy między nieznajomymi. I przeciwnie, studentów sadzamy przy osobnych stolikach podczas testu egzaminacyjnego, aby nie ściągali od kolegów, a więźniów zamykamy w izolowanych w celach, między innymi po to, aby wspólnie nie planowali ucieczki.

Podobnie kiedy mówimy o równoczesności działań partnerów w interakcjach bezpośrednich, to mogą się tu mieścić różne skale czasowe. Szybkość działania, oczekiwany czas reakcji, interwały między kolejnymi wymianami, czyli inaczej: tempo i rytm interakcji związane są z charakterem i treścią samych działań, a także swoistością sytuacji, w której działania zachodzą. Porównajmy licytację dzieł sztuki z mszą w kościele; dyskusję na żywo w telewizji z rozmową przy stoliku w kawiarni; mecz bokserski i turniej golfowy. Występują także różnice kulturowe, nawet w odniesieniu do interakcji tego samego rodzaju, a mamy je na myśli, mówiąc o powolnym tempie życia w społecznościach tradycyjnych czy nieustannym pośpiechu w krajach nowoczesnych.

Współcześnie, coraz powszechniejsze stosowanie mediów komunikacyjnych każe bardziej luźno traktować warunek współobecności i równoczesności w interakcji. Nie są one bezwzględnie konieczne, występuje bowiem coraz więcej interakcji pośrednich. Partnerzy mogą prowadzić interakcje z daleka (np. telefonicznie czy elektronicznie), a także mogą kolejno reagować z opóźnieniem (np. wymieniając serię listów). Rozmowa z kimś w Singapurze jest równie łatwa (choć droższa) jak z kolegą z Radomia. W zglobalizowanym świecie odległość przestała odgrywać rolę. Podobnie „skurczył się" czas. Kiedy byłem w latach siedemdziesiątych na stypendium w Berkeley, list lotniczy szedł do kraju trzy tygodnie, więc pojedyncza interakcja z rodziną, zanim nadeszła odpowiedź, trwała co najmniej sześć tygodni. Dziś wymieniamy e-maile z kolegą z Kalifornii w ciągu sekund.

Tutaj jako dygresję wskazać trzeba na zupełnie rewolucyjne znaczenie telefonów komórkowych, zmieniających bardzo istotnie charakter interakcji. Otóż w przypadku tradycyjnej rozmowy telefonicznej, mimo że partnerzy byli odlegli w przestrzeni, to jednak mieli swoją przestrzenną lokalizację, była ona wyobrażona i brana pod uwagę przez telefonującego. Dzwoniłem do kolegi „do domu" albo „do biura", albo „do hotelu", albo „do pensjonatu wczasowego", albo „do szpitala" itp. Każdy taki adres miał przywiązane pewne kulturowe reguły, co wypada, a co nie wypada, np. w sprawach służbowych dzwoniłem raczę] do biura, a z kolei w prywatnych raczej do domu. Unikałem telefonowania w sprawach biurowych, jeśli kolega był na wczasach. Ale łapałem go bez oporów w hotelu na delegacji, żeby zreferować, co się dzieje w biurze. Z każdym telefonicznym adresem wiązało się także przynajmniej ogólne wyobrażenie i przewidywanie, co kolega może w danej chwili robić. Nie dzwoniłem do biura, kiedy wiedziałem, że ma zazwyczaj wtedy odprawę u szefa. A także czekałem z telefonem do domu, aż skończy się jego ulubiony serial telewizyjny. Telefon komórkowy po raz pierwszy całkowicie i ostatecznie oderwał interakcję od jakiejkolwiek przestrzeni.

Zawiesił też wszelkie reguły kulturowe dotyczące tego, kiedy i dokąd wypada dzwonić. Nawet najprostsza reguła, że nie powinno się dzwonić w nocy, przestaje obowiązywać, kiedy partner jest w innej strefie czasowej. „Oj, wyrwałeś mnie z łóżka" - mówi kolega, do którego dzwonię w południe, ale który jest właśnie w interesach w Singapurze. Pozbawieni też jesteśmy jakichkolwiek wskazówek, gdzie partner się znajduje i co wobec tego może robić. Dzwonię do kolegi i nie wiem, czy on jedzie samochodem, czeka na lotnisku, ogląda telewizję, je obiad, bierze prysznic czy szusuje na nartach w Alpach. Nie ma żadnych szans realizacja prostej reguły grzecznościowej, aby w pewnych sytuacjach nie przeszkadzać. W ten sposób telefonowanie ulega daleko posuniętej brutalizacji. Patrząc na to od strony tego, do kogo dzwonimy, traci on wszelką prywatność, bo nawet jeśli wyłączy „komórkę", to wzbudzi podejrzenie, że ma coś do ukrycia. Zyskuje natomiast pełną anonimowość i nieprzejrzystość sytuacji, w której się znajduje.

korzyść zilustruję epizodem, którego byłem świadkiem w hotelu Sheraton w Bari, na dalekim południu Włoch. Przy śniadaniu, przy sąsiednim stoliku siedzi typowy człowiek biznesu w towarzystwie bardzo urodziwej i znacznie młodszej dziewczyny. Wśród nieustannego gwaru „komórek", którymi Włosi posługują się jeszcze bardziej namiętnie niż Polacy, dzwoni i jego telefon. I co ja słyszę? „Ach, dzień dobry, kochanie. Jak dzieci, już poszły do szkoły? Jaka u was pogoda w Mediolanie? Wyobraź sobie, że taki jestem ogromnie zapracowany, a do tego dzisiaj tu we Florencji zimno i leje od rana".

Podobne prace

Do góry