Ocena brak

Analiza treści - Założenia i ogólna problematyka analizy treści

Autor /Feliks Dodano /05.09.2011

Język jest nie tylko istotnym warunkiem działania społecznego w tej mierze, w jakiej polega ono na komunikowaniu znaczeń, ale sama czynność posługiwania się językiem — mówienie i pisanie — należy do kategorii zachowań społecznych. W tym, co mówią i piszą, ludzie dają świadectwo swoim dążeniom, postawom, ocenom sytuacji, swojej wiedzy oraz milcząco przyjmowanym założeniom dotyczącym otaczającego świata. Owe dążenia, postawy itd. współokreśla system społeczno-kulturowy, w którym żyje mówiący i piszący, i dlatego odzwierciedlają one nie tylko cechy osobowe autorów, ale także cechy ich społeczności: zinstytucjonalizowane wartości, normy, społecznie zapośredniczone definicje sytuacji itd. Analiza materiału językowego pozwala więc na wyciąganie wniosków dotyczących indywidualnych oraz społecznych zjawisk niejęzykowych. Z tych ogólnych założeń wynikają zadania analizy treści.

Analiza treści nawiązuje do przednaukowego i potocznego ro­zumienia języka, które poza znaczeniami komunikowanymi intencjonalnie pozwala z tego, co się mówi i pisze, wyciągać także wnioski wyżej wymienionego rodzaju. Jeżeli jednak owo intuicyjne rozumienie ma służyć celom analizy naukowej, musi zostać wyeksplikowane, usystematyzowane i zobiektywizowane. Analizę treści można więc określić jako technikę badawczą, która w sposób zobiektywizowany i systematyczny ustala i opisuje cechy językowe tekstów po to, aby na tej podstawie wnioskować o niejęzykowych własnościach ludzi i agregatów społecznych. „Tekst" może być mówiony (np. nagrany na taśmę) i pisany. Analizę treści w szerszym znaczeniu można stosować także do przekazów nie wyłącznie słownych, np. do filmów lub plakatów reklamowych .

Systematyczność analizy jako jedno z kryteriów wymienionych w definicji wymaga uwzględnienia wszystkich istotnych dla odpowie­dzi na pytanie badawcze aspektów analizowanego tekstu. Jest to konieczne do zapobieżenia groźbie rejestrowania tylko tych cech tekstu, które potwierdzają przyjętą hipotezę. Systematyczność jest więc warunkiem trafności wyników. Jedynie systematyczne, podpo­rządkowane ustalonym regułom i standaryzowanym procedurom postępowanie może zapewnić obiektywność analizy, to znaczy intersubiektywną ważność jej wyników. Subiektywne i impresyjne inter­pretacje tekstu są w sensie naukowym nierzetelne. Standaryzowana analiza treści nie musi być przy tym koniecznie analizą ilościową. Na etapie badań rozpoznawczych i opisowych bardzo przydatna jest jakościowa analiza treści. Tak samo jednak jak w przypadku innych technik badawczych, wyniki analizy ilościowej są nie tylko bardziej precyzyjne (i z reguły bardziej rzetelne), ale wręcz konieczne na etapie weryfikacji hipotez.

Dwie wynikające z definicji analizy treści fazy postępowania ba­dawczego — ustalanie cech językowych tekstu i na ich podstawie wnioskowanie o zjawiskach niejęzykowych — wiążą się z dwoma za­sadniczymi problemami, od których rozwiązania zależy następnie trafność wyników. Omówimy je pokrótce.

Jak wynika z samej nazwy, celem analizy treści (nie mylić z ję­zykoznawczą analizą tekstu) jest identyfikacja i odpowiednia klasyfi­kacja treści lub znaczeń określonych konfiguracji językowych — słów, zwrotów, zdań lub dłuższych wypowiedzi. Narzuca się tu pytanie, jak można obiektywnie ustalić znaczenia konfiguracji słow­nych zawartych w tekście. Skąd, konkretnie mówiąc, osoba do­konująca analizy treści wie, co oznacza określony znak językowy w danym tekście, jaką treść nadają mu nadawca i odbiorca komunikatu? Niestety, odpowiedzi na te pytania nie można uznać za zado­walającą, brzmi ona bowiem: osoba dokonująca analizy treści opiera się z reguły na własnym intuicyjnym rozumieniu języka. W poszuki­waniu wyjścia z tej sytuacji początkowo ograniczano się do „jawnej, treści" tekstu. Przez treść jawną rozumiano przy tym eksplicytne znaczenia jednostek językowych, czyli w efekcie to, co w określonym kręgu językowym „zazwyczaj" lub „tradycyjnie" uznaje się za właściwe znaczenie danego słowa, wyrażenia itd. — niezależnie od intencji mówiącego lub piszącego. Owo znaczenie właściwe jest bezpośrednio dostępne osobie analizującej treść jako członkowi społeczeństwa po­sługującego się danym językiem. Z podejściem takim wiąże się mylne założenie, że analizujący rozumie znaczenie komunikatu tak, jak je pomyślał nadawca i jak je rozumie odbiorca.

Także i dziś większość technik analizy treści opiera się na mniej lub bardziej intuicyjnym rozumieniu języka. W tym stopniu, w jakim założona zgodność rozumienia tekstu przez nadawcę, odbiorcę i osobę analizującą jest iluzoryczna, trafność wyników musi być podana w wąt­pliwość. Dotyczy to w pierwszym rzędzie tych przypadków, gdy przed­miotem badania jest tekst sformułowany w języku obcym, ale także w języku subkultury własnego społeczeństwa, której osoba analizu­jąca nie zna z autopsji. We wszystkich takich przypadkach powinno się dokonywać analizy empiryczno-semantycznej, tzn. najpierw za­poznać się ze znaczeniem poszczególnych jednostek językowych. W tym celu jednak trzeba wyjść poza czysto językowy kontekst tych znaczeń i zaznajomić się także z kontekstem sytuacyjnym, w ja­kim dany tekst powstał. Co więcej, ponieważ znaczenia form języ­kowych denotują w ostatniej instancji obiekty doświadczenia spo­łecznego, podczas dokonywania analizy empiryczno-semantycznej na­leży więc uwzględniać obiektywne własności oznaczanych obiektów (w przeciwnym razie trudno byłoby np. uchwycić pełne denotatywne znaczenie słowa „ordynariusz"). Przy tym wszystkim, mimo iż semiotyka, socjo- i psycholingwistyka mogą już dziś służyć wszech­stronną pomocą przy tego rodzaju empiryczno-semantycznej ana­lizie jednostek językowych, analiza treści w większości przypadków nadal obraca się w kręgu niekontrolowanego rozumienia intuicyj­nego.

Kolejny ważki problem analizy treści wyłania się wówczas, gdy charakterystyka treści, tzn. rodzaj i częstotliwość występowania ele­mentów językowych o określonym znaczeniu, ma być podstawą do wnioskowania o zmiennych niejęzykowych. Wnioski tego rodzaju mogą dotyczyć: (a) nadawcy tekstu (np. jego intencji; uznawanego systemu wartości, określonych cech osobowościowych); (b) założo­nych przez nadawcę cech odbiorcy czy odbiorców (np. poziomu wie­dzy, zainteresowań, uznawanych wartości), które bierze pod uwagę formułując komunikat; (c) przypuszczalnych reakcji odbiorcy na komunikat; (d) cech systemu społeczno -kulturo we go, w którym tekst powstał łub do którego jest adresowany (np. celów odnośnej orga­nizacji, interesów klasy społecznej, politycznej orientacji wydawnictwa, cnót i wartości akceptowanych w danym społeczeństwie). W określo­nych przypadkach zależności takie można badać łącząc analizę treści z innymi metodami badawczymi — obserwacją czy wywiadem socjologicznym. Analizę treści stosuje się jednak często właśnie wów­czas, gdy zdobycie danych o zjawiskach niejęzykowych nie jest możli­we bezpośrednio lub gdy się sądzi, że ich kształt językowy jest wskaź­nikiem bardziej jednoznacznym niż jakiekolwiek inne dostępne wskaź­niki. Dla umknięcia interpretacji spekulatywnych i wyłącznie im­presyjnych, wnioski w takich przypadkach muszą znajdować oparcie w teorii, która mówi, w jakich okolicznościach określone postawy, intencje, wartości itd. przyjmują określone formy językowe. Takiej ogólnej teorii na dobrą sprawę ciągłe brak. Co najwyżej rozporzą­dzamy szczegółowymi hipotezami, które pewnym konkretnym wnios­kom mogą nadawać niejakie prawdopodobieństwo. Dlatego właśnie trafność wyników analizy treści w dziedzinie nauk społecznych budzi często wiele wątpliwości.

Podobne prace

Do góry