Ocena brak

ALEKSANDER WIELKI (Macedoński)

Autor /Honoryn Dodano /29.02.2012

Syn Filipa II Macedońskiego i Olimpiady, ur. 356 pne. w Pełli, wychowanek Arystotelesa, król macedoński od 336; Wymógł na państwach gr. obranie go naczelnym wodzem wyprawy na Persję, rzekomo dla wyzwolenia miast gr. w Azji Mniejszej, a w istocie dla zdobycia całego cywilizowanego Wschodu.

W 334 przekroczył Hellespont, pokonał nad rzeką Granikiem satrapów małoazjatyckich, zdobył Gordion, stolicę Frygii, w 333 pobił Dariusza III pod Issos; zdobył po 7 miesiącach oblężenia Tyr. Zajął Egipt; założył w 332 Aleksandrię, dotarł do słynnej świątyni i wyroczni boga Ammona w oazie Siwa, gdzie kapłani powitali go jako boga (za którego się odtąd uważał).

Zwycięstwo w bitwie między Arbelą i Gaugamelą w Mezopotamii (331) zdecydowało o upadku państwa perskiego. Aleksander zajmuje Babilon, Suzę, puszcza z dymem Persepolis, w 329-327 zdobywa wsch. Iran (obecny Afganistan), w 326 dociera do rzeki Indus. Rezygnuje z dalszych zdobyczy pod naciskiem swego wojska. W czasie odwrotu umiera w Babilonie w 323 w wieku 32 lat.

Aleksander nie był Grekiem, ale Macedończykiem; jego ambicją było przewyższyć wielkiego ojca; był wychowany na Homerze (zob. niżej), który zaszczepił mu ideał bohatera szukającego chwały w walce, „w życiu krótkim, lecz pełnym sławy", na wzór Achillesa, a radości w namiętnych przyjaźniach i hucznych biesiadach.

Był wyjątkowo odważny, brał osobiście udział w bitwach, a przy tym był genialnym wodzem, mówcą i przywódcą ludzi. Jako władca imperium perskiego żył z iście wschodnim przepychem i wspaniałością budzącą niezadowolenie jego macedońskich przyjaciół, choć naturalną dla Persów; daremnie usiłował zbratać i zrównać arystokrację zwycięzców i zwyciężonych.

Poślubił Roksanę, córkę sogdiańskiego księcia, a następnie Statirę, córkę Dariusza. Mimo siły charakteru i opanowania wybuchał niekiedy przerażająco gwałtownym gniewem, nie oszczędzając życia nawet najserdeczniejszych przyjaciół, takich jak Kallistenes, Klejtos, Filotas, Parmenion; zob. też Dariusz III Kodomanus; Dhu'lkarnain; Falanga (maced.); Owca (Rzeźnik).

Aleksander i Anaksarchos. W czasie wyprawy do Indii towarzyszył Aleksandrowi filozof Anaksarchos z Abdery, uczeń Demokryta; gdy raz opowiadał królowi o nieskończonej liczbie istniejących światów, ten rozpłakał się, a zapytany o przyczynę łez, wyjaśnił: „Czyż nie jest to godne żałości, że gdy liczba światów jest nieskończona, nie zostaliśmy jeszcze władcami jednego?" To miał na myśli Juwenal, pisząc w swoich Satyrach, 10,168: „Jeden glob nie wystarcza młodzieńcowi z Pełli", łac. unus Pellaeo iuveni non sufficit orbis.

Aleksander, Apelles i Kampaspe. Król czcił i wielbił swego nadwornego malarza, wielkiego Apellesa; powiadał: „Jest tylko dwóch Aleksandrów - syn Filipa i niezrównany portret bohatera, pędzla Apellesa"; nie pozwalał się też portretować nikomu innemu. Gdy piękna nałożnica króla, Kampaspe, pozowała Apellesowi do obrazu Afrodyty Anadyomene, malarz zakochał się w niej, a król, zauważywszy to, ofiarował mu ją. Historia ta jest tematem komedii prozą Alexander and Campaspe (1584) Johna Lyly.

Aleksander i bieg olimpijski. Kiedy przyjaciele pytali Aleksandra, który biegał bardzo szybko, czy wziąłby udział w biegach olimpijskich, odrzekł: „Owszem, ale pod warunkiem, że do wyścigu ze mną stawać będą tylko synowie królewscy." Aleksander i brody. Ironia losu sprawiła, że Aleksander najtrwalej może zapisał się w życiu następnych pokoleń tym, że wprowadził do Europy obyczaj golenia brody, którą w czasie walki wręcz łatwo pochwycić mogła krzepka dłoń nieprzyjaciela.

Aleksander i Bucefał. Gdy Filipowi II zaproponowano kupno ogiera tesalskiego, Bucefała (gr. Boukephalos, dosł. 'bykogłowy'), a Filip odmówił z przyczyny nieokiełznania i dzikości konia, 18-letni Aleksander dosiadł go i ujarzmił, a gdy zsiadł, Filip rzekł mu: „Synu, szukaj równego ci królestwa, bo Macedonia dla ciebie za ciasna." Był to ulubiony koń Aleksandra, który śmierć jego w bitwie z Porosem w 326 zniósł bardzo ciężko; założył nad Hydaspesem miasto i nazwał je Bukefalia; zob. też Apelles (Bucefał i Aleksander). Aleksander i Diogenes zob. Diogenes.

Aleksander i Filip z Akarnanii. Gdy Aleksander ciężko zachorował, lekarze, straciwszy nadzieję uratowania go, nie śmieli go leczyć, aby po jego zgonie móc zachować głowy na karku. Jedynie wielki przyjaciel króla, Filip z Akarnanii, lekarz, odważył się przyjść mu z pomocą i przygotować lek.

Wtedy Parmenion (zob. niżej) posłał Aleksandrowi z obozu pismo, w którym ostrzegał go przed Filipem, przekupionym jakoby przez Dariusza obietnicą małżeństwa z jego córką i zamierzającym Aleksandra otruć. Król nie pokazał listu nikomu, a gdy Filip nadszedł z lekarstwem w kielichu, podał mu to pismo do przeczytania, a sam w tym czasie popijał lek bez lęku. Była to dramatyczna i zdumiewająca scena, gdy jeden pił, a drugi czytał, a wreszcie obaj popatrzyli sobie w oczy.

Aleksander i Homer. Kiedy Aleksander wylądował w Azji pod Troją, uczynił libację - ofiarę z wina - bohaterom Iliady Homera i zgodnie ze starym zwyczajem wziął udział nago, wraz z przyjaciółmi jako współzawodnikami, w biegu ku czci herosów. O Achillesie powiedział wtedy, że błogosławiony to mąż, który w życiu znalazł wiernego przyjaciela, Patrokla, a po śmierci wielkiego piewcę swojej sławy, Homera. W najkosztowniejszym ze zdobytych skarbów Dariusza - kasetce na pachnidła-umieścił otrzymany od Arystotelesa egzemp-larz Iliady (zwany odtąd „egzemplarzem z kasetki"), którą uważał za „codzienny pokarm swej dzielności wojennej".

Aleksander i Kallistenes. Kallistenes z Olintu, krewniak Arystotelesa, towarzyszył królowi w wyprawie na Wschód w roli korespondenta wojennego; w swoich sprawozdaniach wysyłanych do Grecji przedstawiał króla jako wybrańca bogów i cudotwórcę; kiedy jednak Aleksander, zostawszy władcą Persji, wymagał od Greków i Macedończyków czołobitności i wschodnich ceremoniałów, Kallistenes, który wypowiadał się o tym z przekąsem, wypadł z łaski i został wtrącony do więzienia, gdzie zmarł.

Aleksander i Parmenion. Gdy przybyli do Aleksandra wysłani przez Dariusza przyjaciele jego i wręczając mu pismo króla prosili, by zatrzymał w swych rękach wielki obszar leżący na zachód od Eufratu, zaprzestał wojny i stał się jego sprzymierzeńcem, Parmenion, jeden z przywódców macedońskich, oświadczył, że on, gdyby był Aleksandrem, przyjąłby tę propozycję. Na to król: „Owszem, i ja bym przyjął, gdybym był Parmenionem." I dodał jeszcze: „Na niebie nie ma miejsca dla dwóch słońc, a na ziemi - dla dwóch władców."

Aleksander i Poroś. Gdy Aleksander w Indiach, przekroczywszy rzekę Indus, pokonał w 326 armię króla Porosa i wziął go do niewoli, zapytał go - pełen podziwu dla jego dzielności, postawy i urody-jak ma z nim postąpić; Poroś odparł: „Po królewsku."

Aleksander i Pytia. Przed wyruszeniem na Persję król wybrał się do Delf, aby zasięgnąć rady wyroczni, ale tego dnia była ona nieczynna; udał się jednak na poszukiwanie Pytii i mimo jej protestów zaprowadził ją siłą do świątyni. „Synu - rzekła kapłanka - nie ma na ciebie rady." „Dość - zawołał Aleksander-to mi starczy za wyrocznię!"

Aleksander i rozbójnik. Gdy przyprowadzono do króla pochwyconego pirata Diomedesa, Aleksander zapytał go, jak śmie uprawiać rozbój na morzu.

„A jak ty śmiesz go uprawiać na lądzie? - brzmiała odpowiedź. - Nazywają mnie piratem, bo mam jedną galerę; ciebie zaś, który pustoszysz świat wielkimi armiami, zwą królem." Aleksandrowi rozumowanie to tak przypadło do gustu, że uczynił Diomedesa księciem i sędzią; legenda z Gęsta Romanorum, 146.

Aleksander i Tais. Po zdobyciu Persepolis Aleksander kazał je spalić wraz z pałacami królewskimi, aby przypieczętować tym kres dynastii Achemenidów; powiadano, że rozkaz ten wydał po pijanemu, w czasie uczty, na prośbę również pijanej kurtyzany ateńskiej Tais.

Aleksander i Talestris zob. Talestris. Aleksander i zasłonięte ucho. Gdy zapytano króla, dlaczego rozsądzając sprawy gardłowe, zakrywa dłonią jedno ucho w czasie przemówienia oskarżyciela, odrzekł: „Chcę zachować jedno ucho wolne od uprzedzeń dla wysłuchania oskarżonego."

Aleksander na rzece Hydaspes w Indiach, wezbranej przez burzę, przeprawiając się w bród z oddziałem wojska, aby napaść na obóz króla Porosa, miał wykrzyknąć: „O Ateńczycy, czy uwierzylibyście, na jakie się narażam niebezpieczeństwa dla zdobycia u was sławy!"

Apelles, Bucefał i Aleksander zob. Apelles. Dhul Karnain arab., 'Dwurogi', nazwa, pod którą Aleksander Wielki, arab. Iskandar ar-Rumi, występuje w Koranie, 18, 83-98, i wznosi mur przeciw atakom Goga i Magoga (zob.). Znaczenie jej tłumaczą rozmaicie, np. że określa Aleksandra jako władcę dwóch stron świata: Wschodu i Zachodu.

Nadzieja. Przed wyruszeniem na Persję Aleksander rozdał i zapisał niemal wszystkie dobra królewskie przyjaciołom; wtedy Perdykkas, wybitny wódz Filipa II i Aleksandra, zapytał króla, co zatrzyma dla siebie. Ten odpowiedział: „Nadzieję". Nic nie zostanie do zdobycia dla mnie-mruknął młodziutki Aleksander, gdy doniesiono mu o licznych zwycięstwach jego ojca, Filipa II.

Nie chcę kradzionego zwycięstwa - rzekł Aleksander, gdy radzono mu zaskoczyć wojsko perskie nagłym atakiem w nocy. Rzeźnik nie boi się ... zob. Owca.. Węzeł gordyjski zob. Węzeł (gordyjski).

Biografowi e greccy: Diodor Sycylijczyk (I w. pne.), Biblioteka historyczna, ks. 17; Plutarch, Żywoty sławnych mężów (Aleksander Wielki); Anabaza Aleksandra zob. Anabaza 2; rzymscy: Kurcjusz Rufus (I w.), De rebus gestis Alexandri. Historia Aleksandra Wielkiego najsłynniejsza z aleksandreid (powieści a. poematów ujmujących dzieje Aleksandra jako szereg czarodziejskich i fantastycznych czynów i przygód), napisana w Egipcie po grecku, przypisywana błędnie Kallistenesowi z Olintu, 360-327 pne., pochodząca z III w. ne., przełożona na łacinę w X w. Tłumaczona na wiele języków, rozpowszechniła się na Bliskim Wschodzie i w całej Europie; powodzenie jej stworzyło śrdw. legendę Aleksandra w setkach przeróbek i wariantów; przekład polski z 1510 nie opublikowany; inny, anonimowy, wyd. 1550 w Krakowie, wznawiany aż do poł. XVIII w., Historia o żywocie i sprawach znamienitych Aleksandra Wielkiego. Zob. Powieść (o Aleksandrze). Alexandre le Grand tragedia (1665) Racine'a.

Alessandro nelle Indie melodramat (1727) Pietra Metastasia, jeden z najpopularniejszych w XVIII w., do którego jako libretta napisano ok. 50 partytur, m.in. Gluck (1745), Cimarosa (1781), Cherubini (1784). Alexander's Feast or the Power of Musie oratorium (1736) G.F. Handla.

Bitwa Aleksandra Wielkiego z Dariuszem III pod Issos mozaika odkryta w 1831 w Pompei w tzw. Domu Fauna, oparta na wczesnohellenistycznym obrazie, może pędzla Filoksenosa z Eretrii; Neapol, Mus. Naz.

Bitwa Aleksandra obraz (1529) Albrechta Altdorfera, Monachium, St. Pinakoteka; ulubiony obraz Napoleona I. Bitwa pod Arbelą obraz Jana Brueghela zwanego Aksamitnym. Aleksander i rodzina Dariusza obraz (1565-70) Paola Veronese, Londyn, Nat. Gall.

Rozbójnik wieś zrabował, na pał wbity ginie,

Aleksander świat złupił i wielkim stąd słynie.

T.K. Węgierski, Do „Monitora" Bohomolca, 63-64.

Aleksander Macedoński był (niewątpliwie) bohaterem, lecz po cóż (zaraz) łamać krzesła?, ros. Aleksandr Makiedónskij gierój, no zaczem że stulja łomatŻ z komedii Rewizor, 1, 1 (1836) Gogola, tł. Juliana Tuwima.

Podobne prace

Do góry