Ocena brak

ALEKSANDER WIELKI

Autor /Gordian Dodano /18.05.2012

ur. w lipcu 356 prz. Chr. w Pelli, zm. 13 VI 323 prz. Chr. w Babilonie, Król macedoński, syn Filipa II, wychowanek Arystotelesa.

I. ŻYCIE i DZIAŁALNOŚĆ — W 20 roku życia A. wstąpił na tron po ojcu, którego zamordował; ogłoszony 334 „samowładnym wodzem Hellady", wyruszył przeciwko Dariuszowi III, królowi pers., którego pokonał 333 pod Issos nad rzeką Granik (pn. Syria); nast. zajął wiele miast fenickich, m. in. Tyr; 332 zajął Egipt, gdzie zał. miasto Aleksandrię; pod Gaugamelą w Mezopotamii 331 odniósł ostateczne zwycięstwo nad Persją; zajął Babilon, Suzę i Persepolis z pałacami dynastii achemenidz-kiej; 329-327 opanował pn.-wsch.

Iran (dzisiejszy Afganistan), a wiosną 327 wyruszył na podbój Indii; wskutek oporu żołnierzy macedońskich, wyczerpanych długim marszem, A. zawrócił znad Indusu; plany kolejnych podbojów udaremniła malaria, na którą zachorował w Babilonie i zmarł po 10 dniach. W testamencie zlecił zaufanym swoim wodzom zarząd poszczególnych prow, imperium.

Upojony zwycięstwami, nabrał przekonania o swoim boskim pochodzeniu i opatrznościowej dla świata misji; w Egipcie złożono mu ofiarę jako synowi —> Amona, a w Megalopolis wybudowano świątynię. W Persji domagał się boskiej adoracji nie tylko od tubylców, ale nawet od żołnierzy macedońskich i karał tych, którzy się od niej uchylali.

A. przeobraził poważnie w ówczesnym świecie stosunki polit., kulturalne i religijne. Dzięki zwycięstwom A. przełamane zostały granice pomiędzy poszczególnymi narodami, przede wszystkim zaś między Grecją a Wschodem, co w dużym stopniu ułatwiło rozpowszechnienie się języka, kultury i religii greckiej. Na skutek współżycia Greków z ludami wsch. nastąpiła wzajemna infiltracja pojęć i wierzeń rel., dzięki czemu powstały synkre-tyczne bóstwa, legendy i misteria.

Wpływom gr. uległa także Judea, zajęta przez wojska A., należąca po jego śmierci do państwa Lagidów i Seleucydów.

Początkowo Żydzi opierali się wpływom hellenist. religii i kultury, ponieważ jednak Grecy osiedlali się we wszystkich miastach rozsianych wokoło Judei i w samej Judei, a wielu Żydów w diasporze mieszkało między Grekami, wpływy te musiały przeniknąć i do kultury Hebrajczyków. Zjawisko to, widoczne od III w. prz. Chr., należy brać pod uwagę, gdy chce się zrozumieć ostatnie księgi ST i cały NT oraz proces rozszerzania się nauki Chrystusowej.

 

F.M. Abel, A. le Grand en Syrie et en Palestine, RB 43(1934) 528-545; 44(1935) 42-61, 559-581; W.W. Tarn, Alexander the Great I-II, C 1948; H.E. Stier, RAC I 260-270; Abel HP I 1-21 ; F. Pfister, A. der Grosse in den Offenbarungen der Griechen, Juden, Mahommedaner und Christen, B 1956; J. Modrzejewski, A. Macedoński, Wwa 1958; A. Ranowic, A. Macedoński, w: Hellenizm, Wwa 1961; M. Plezia, Arystoteles i A. Wielki, RF 16 (1968)

 

II. W LITERATURZE i SZTUCE—1. Literatura — Działalność A., mit o jego boskim pochodzeniu, wyprawa „na krańce świata" do Indii oraz zgon w tajemniczych okolicznościach dały początek podaniom i legendom w staroż. literaturze greckiej. Przekazy naocznych świadków (m.in. Diodotosa z Erytrei i Eumenesa z Kardii) o działalności A. nie zachowały się; dowiadujemy się o niej z ważniejszych dzieł historyków staroż. : Res gestae A. Magni Curtiusa Rufusa Quintusa (I w. ?), Ana-bazis Arriana (II w.) oraz żywotu A. w Vitae parallelae Plutar-cha (II w.) ;

dwa ostatnie dzieła (spisane w języku gr.) zapomniane w średniowieczu, odkryto ponownie w epoce renesansu; Res gestae zzi inspirowało liczne utwory poświęcone A., m.in. poematy: Alexandreis, sive gesta A. Magni Gautiera z Châtil-lon (1135-1201) i Alexander Rudolfa z Ems (ok. 1200-54). Najbardziej popularnym stał się romans biogr. o A., spisany prawdopodobnie w Aleksandrii w III w. przez tzw. Pseudo-Kallistenesa; w literaturze bizant. powstało co najmniej 6 jego wersji; znany był również w Armenii; wywarł wpływ na poezję orientalną (m.in. pers.) oraz piśmiennictwo serb. i ruskie;

na Zachodzie rozpowszechnił się dzięki łac. przekładom Juliusza Waleriusza (IV w.) i Leona z Neapolu (po 952); do pochodnych Pseudo-Kallistenesa zalicza się m.in. Roman d'A. (ok. 1185) Aleksandra z Bernay oraz 3 redakcje Historia de proeliis A. Magni (XI-XIII w.), tłum. również na inne języki; pierwsze pol. przekłady pochodzą z XVI w. Wincenty Kadłubek wprowadził do literatury nową legendę o Lechitach, którzy odparli najazd A.

W średniowieczu istniały też zbiory apokryficznych listów A. Szczególną poczytnością cieszył się List A. do Arystotelesa o cudach Indii (główna redakcja łac. tzw. Epistola A. ad Aristotelem z IX w. w oparciu o tekst z okresu późnego antyku), oraz teksty dotyczące dysputy A. z legendarnym ascetą (królem ind. bramanów) i proroctw związanych z opowieścią o uwięzieniu przez A. ludów apokalipt. Goga i Magoga. Materiał anegdotyczny z różnych utworów staroż. przejęli m.in. średniow. autorzy zbiorów tzw. exemplów;

komentowali oni czyny A., wskazując na sens mor., teologowie natomiast na sens mist, jego dziejów. Wzrost zainteresowania postacią A., jako niezwyciężonego i wspaniałomyślnego wodza przypadł w zach. eur. literaturze na XII i XIII w.; dzieje jego kojarzono często z wątkiem przemijania ziemskiej wielkości i potęgi.

2. IkonografiaTradycja przedstawiania postaci A. i wydarzeń z jego życia datuje się jeszcze za czasów przedchrześc, np. rzeźbione portrety A. oraz mozaika pompejańska Bitwa pod Issos ok. 100 prz. Chr. (Museo Nazionale w Neapolu), kopia pierwowzoru gr. z końca IV w. prz. Chr. ;

z średniowiecza zachowały się wyobrażenia tzw. Podróży powietrznej A. w sztuce monumentalnej oraz bogaty i różnorodny tematycznie materiał z malarstwa miniaturowego.
Inspirowany przez Pseudo-Kallistenesa cykl ikonograficzny legendy A. powstał zapewne ok. 300; najstarszy znany przykład stanowią mozaiki w Es-Suwejda (Syria) z IV w.; przejęła go potem sztuka bizant.;

najwcześniejsze z zachowanych bizant. rpsów iluminowanych znajdują się w Oksfordzie (Bodleian Library, XIII w.) i Wenecji (Istituto di Studi Bizantini, XIV w.); tradycja ta przyjęła się również w malarstwie arm. (rpsy z XIV-XVIII w.) oraz prawdopodobnie w malarstwie serb. i ruskim (rpsy z XVI-XVIII w.); pierwsze zach.eur. rpsy pochodzą z XIII w., z terenu pd. Włoch, m.in. kodeks Historia de proeliis (Biblioteka Uniw., Lipsk); recepcja tego cyklu w sztuce wł. dokonała się przypuszczalnie w wyniku importu ilustrowanych bizant. kodeksów do Włoch za czasów Fryderyka II Hohenstaufa.

Zespół tematów i motywów ikonograficznych utrwalonych w obrębie tej tradycji adaptowano na Zachodzie do ilustracji w rpsach Historia i tzw. Romansu prozą (liczne kodeksy iluminowane z XIII-XV w., z terenu Włoch, Francji, Flandrii). W średniowieczu wytworzyły się również inne tradycje ikonograficzne legendy A.;

najbardziej reprezentatywne są cykle ilustracji do Roman d'A. (m.in. rps z 1344 z Bruges[?] w Bodleian Library, Oksford), do anglonormandzkiego Roman de toute chevalerie (m.in. rps ang. z ok. 1250 w Trinity College, Cambridge), do tekstu Epistola, zawartego w iluminowanych rpsach Pantheonu Godfryda z Viterbo (gdzie tekst Epistola był interpolowany), m.in. w pol. egzemplarzu Pantheonu z 1335 (ArSd).

Tematem tych cyklów była m.in. historia rodziców A. (wątek królowej Olimpii, rozbudowany w tekście Historia), jego dzieciństwo, sceny batalistyczne z kampanii pers. i ind., walki z fantastycznymi bestiami (wątek „cudów Indii" w Epistola), poskromienie plemion Goga i Magoga, śmierć i pogrzeb króla.

W większości rpsów iluminowanych przedstawia się A. jako wzór rycerza, zgodnie z koncepcją poetów takich, jak Gautier i Aleksander z Bernay, którzy widzieli w nim ideał bohatera i pogromcę zła, niekiedy nawet wykonawcę woli Boga chrześcijańskiego. Teologowie średniow. natomiast widzieli w A. typ pogańskiego despoty lub prekursora Antiocha Epifanesa, prześladowcy narodu wybranego; w nawiązaniu do legendy o podróży powietrznej A. interpretowano jego postać jako uosobienie pychy i alter ego Lucyfera.

Większość przedstawień Podróży powietrznej w sztuce rom. (m.in. na kapitelu w opactwie w Bazylei, XII w.) wyraża ideę mor. potępienia A., niekiedy natomiast temat ten traktowany jest jako curiosum (tkanina bizant. z X w., Muzeum w Wiirzburgu, mozaika posadzkowa w katedrze w Otranto z 1165). W sztuce bizant. i ruskiej (reliefy na fasadach soborów Rusi Włodzimiersko-Suzdalskiej, XII--XIII w.), przedstawienia Podróży były prawdopodobnie pomyślane jako —> apoteoza kosmokratora.

U schyłku średniowiecza popularność A. w sztuce wzrosła dzięki literaturze rycerskiej; znane są liczne cykle malarskie Dziewięciu bohaterów, w których A. występował m.in. obok Cezara, Karola Wielkiego, oraz zespół tkanin z przygodami A., wykonany 1459 w Tournai (Palazzo Doria, Rzym). W epoce renesansu chętnie przedstawiano A. jako jednego z najsłynniejszych herosów starożytności, np. Bitwa pod Arbelą A. Altdor-fera z 1529 (Stara Pinakoteka, Monachium);

odrębny charakter reprezentuje koncepcja ikonograficzna G.B. Rossa (motyw A. kosmokratora) w zespole malowideł alegor. w Fontainebleau z 1534-37. W sztuce baroku i klasycyzmu przedstawiano najczęściej bitwy A., A. u grobu Achillesa oraz A. z rodziną Dariusza, np. obraz Ch. Lebruna (Luwr) i G.B. Tiepola (Institute of Arts, Detroit).

 

P. Meyer, A. le Grand. P 1886; R.S. Loomis, A. the Great's Celestial Journey. BMag 32 (1918) 136-140, 177-185; R. Hamann, Motivwanderung von West nach Osten. Wallraf-Richartz Jahrbuch 3-4 (1926) 49-73; Künstle I 175-181; J. Krzyżanowski, Romans polski wieku XVI, Lb 1934. Wwa 1962, 33-37; W. Stammler, RDK 1 332-344; D.J.A. Ross, Nectanebus in his Palace. A Problem of A. Iconography. JWCI 15 (1952) 67-87; K. Weitzmann, Greek Mythology in Byzantine Art, Pri 1953, 102-106; Pigler II 340-348; 351-353, 371-372; G. Cary, The Medieval A„ C 1956; R.L. Wvss, Die neun Helden. Eine ikonographische Studie, ZSAK 17 (1957) 73-106; D. i E. Panofsky, The Iconography of the Galerie François I-er at Fontainebleau, GBA 52 (1958) 127-135; H.J. Gleixner. Das Alexanderblld der Byzantiner, Mn 1961; D.J.A. Ross, Olympias and the Serpent. JWCI 26 (1963) 1-21; tenże, A. Historíalas. Lo 1963; Aurenh 85-86; O. Holl. LClk I 94-96; Z. Kiss. Un nouveau portrait d'A. le Grand, w: Travaux du Centre d'Archéologie Méditerranéenne de l'Académie Polonaise des Sciences, Wwa 1970, X 119-131; K. Secomska, Miniatury w sandomierskim rękopisie „Pantheonu" z 1335 i problem średniowiecznej ikonografii legendy A. Wielkiego, Wwa 1971 (mpsBUW).

Podobne prace

Do góry