Ocena brak

Aleksander - Działalność publiczna

Autor /Wrocislaw Dodano /11.05.2012

 

Kazimierz Jagiellończyk wyznaczył Aleksandrowi dziedzictwo litewskie. W 1491 roku ojciec z synem przybyli na Litwę i Aleksander pozostał odtąd w Wilnie, jako desygnowany przez króla następca. Po śmierci ojca (rok 1492) możnowładztwo litewskie powołało Aleksandra na tron wielkoksiążęcy.

Czyn ten spowodował zerwanie unii personalnej z Koroną. Jednak stosunki Aleksandra z bratem, Janem Olbrachtem, królem Polski, pozostały poprawne. Między obydwoma krajami utrzymywano przymierze.

Wraz z objęciem władzy w 1492 roku, Aleksander wydał przywilej dla możnych litewskich. Zagwarantowana była w nim suwerenność Litwy, wzrosła bardzo rola rady wielkoksiążęcej, której uchwały nie mogły być zmieniane przez wielkiego księcia. Książę nie mógł też nadawać wyższych urzędów bez porozumienia z radą.

Kluczowym problemem dla księstwa litewskiego była rosnąca potęga Moskwy, zagrażająca wschodnim krańcom Litwy. Na Litwie przeważali zwolennicy pokoju z Moskwą. W 1494 roku zawarto układ potwierdzający istniejące status quo.

Iwan III wcielił do księstwa moskiewskiego Wiaźmę i grody nad Oką. Układ ten miał być umocniony małżeństwem Aleksandra z księżniczką moskiewską Heleną. Jednak już w 1500 roku wybuchła wojna. Armia moskiewska zajęła Zadnieprze i pokonała siły litewskie nad Wiedroszą.

Aleksander, bojąc się otwartej bitwy z silniejszym przeciwnikiem, umocnił Połock i Smoleńsk. Zawarł też sojusz z Zakonem Inflanckim i Ordą Nadwołżańską. W 1503 roku doprowadził do zawarcia 6-letniego rozejmu z Moskwą akceptując jej ostatnie zdobycze.

Król zawarł też 5-letni rozejm z sułtanem tureckim, który zobowiązał się ukrócić niszczące najazdy Tatarów krymskich. Pokojowa polityka Aleksandra zmierzała do zabezpieczenia wschodnich krańców jego państwa. Zadnieprze i tereny na wschód od Smoleńska zostały stracone. Za panowania Aleksandra zaszły ważne zmiany w sytuacji wewnętrznej Korony.

Najbliższymi współpracownikami króla byli, wytrawny dyplomata Erazm Ciołek oraz Jan Łaski, kanclerz i prymas, najwybitniejszy mąż stanu wczesnego Odrodzenia w Polsce. W otoczeniu Aleksandra przebywał także podskarbi litewski, Jan Abraham Ezofowicz.

Po śmierci Jana Olbrachta (rok 1501) Aleksander, rywalizując z braćmi, starał się o koronę polską. Za odnowieniem unii wypowiadali się także panowie litewscy, szukając oparcia w Polsce wobec zagrożenia moskiewskiego.

Możnowładcy polscy natychmiast postanowili wykorzystać dogodną sytuację. Zacieśniając więź z Wielkim Księstwem Litewskim wzmacniali przecież swoją pozycję polityczną. W roku 1501 wielki książę Aleksander został koronowany na Wawelu przez swego brata, kardynała Fryderyka.

Wcześniej musiał zaprzysiąc dwa akty przygotowane przez panów polskich (przywileje mielnickie). Pierwszy z nich składał całą władzę w państwie w ręce senatu. Król miał być princepsem czyli przewodniczącym Senatu i wykonywać jego uchwały. Gdyby okazał się nieposłuszny, poddani mogli wypowiedzieć mu posłuszeństwo.

Drugi akt mielnicki przewidywał likwidację stanowiska wielkiego księcia litewskiego i nakazywał wspólny wybór króla dla obu państw. Dawało to znaczną przewagę szlachcie polskiej nad litewską. Mimo zaprzysiężenia tych aktów praktycznie nie weszły one w życie. Przyszłe decyzje sejmu polskiego i litewskiego wprowadziły odmienny układ sił w państwie.

Po koronacji Aleksander wyjechał na Litwę, rządy w kraju pozostawiając oligarchii możnowładczej, która zupełnie nie sprawdziła się w tej roli.

Rozdrapywanie dochodów państwowych, anarchia, niszczące najazdy Tatarów krymskich i zajęcie Pokucia przez wojewodę Stefana Mołdawskiego zmusiło możnych do wezwania króla do Polski. Król wydał specjalne instrukcje obrony Rusi. Oprócz pospolitego ruszenia, do broni mieli być powoływani chłopi. Odwołano się także do pomocy przedstawicieli większych miast.

Szczególne znaczenie miały sejmy piotrkowski w 1504 roku i radomski w 1505 roku. Na mocy porozumienia między szlachtą a monarchią, skierowanego przeciw możnowładczej oligarchii, określono ustrój Polski na następne stulecia.

Ustalono, że dobra koronne mogą być nadawane, sprzedawane lub zastawiane tylko za zezwoleniem senatu na sejmie walnym (uderzało to w możnowładztwo), ustalono także organizację najwyższych urzędów państwowych (marszałek, kanclerz).

W 1505 roku uchwalono słynną konstytucję Nihil Novi, sankcjonującą kompetencje ustawodawcze sejmu. Odtąd król, możnowładczy senat i szlachecka izba poselska miały współrządzić w kraju.

Nie było mowy o wypowiadaniu posłuszeństwa królowi. Na sejmie radomskim król Aleksander zatwierdził też tzw. statut Łaskiego, czyli zbiór praw obowiązujących w królestwie. Statut opracował kanclerz Jan Łaski. Aleksander Jagiellończyk zmierzał do wzmocnienia mieszczaństwa.

Uchylił między innymi - niestety, na krótko - przepis konstytucji z 1496 roku zakazujący mieszczaniom posiadania dóbr ziemskich. Sejm litewski w 1505 roku odrzucił akt mielnicki, dotyczący unii i wprowadził na powrót dziedziczność tronu w Wielkim Księstwie. Pozwoliło to Aleksandrowi desygnować brata Zygmunta na swego następcę.

Król zmarł w 1506 roku bezpotomnie. Zygmuntowi pozostawił wszystkie swe dobra i uczynił go sukcesorem ojcowizny na Litwie i w Królestwie.

Podobne prace

Do góry