Ocena brak

ALBANIA (kraj)

Autor /Sedzislaw Dodano /18.05.2012

Albańska Republika Ludowa, Republika Populio-re e Shqipërise, państwo w zach. części Płw. Bałkańskiego, nad M. Adriatyckim; uzyskała niepodległość 1912 w wyniku powstania antytureckiego, od 1926 monarchia, od 1946 republika lud. demokr.; 28 748 km2, 2 min mieszk. (1969).

1. Terytoria dzisiejszej A. zamieszkiwały w starożytności plemiona iliro-trackie, które w VII w. prz. Chr. zostały podbite przez Greków; 168 prz. Chr. A. zajęli Rzymianie, tworząc na jej terenach prowincje: Epir Stary, Epir Nowy, Praevalis (Iliria). Od tej pory A. stała się terenem styku dwóch kultur: rzym. na pn. i gr.-bizant. na pd. (granicą jest dolina Skhumbi).

Także chrześcijaństwo, którego istnienie jest zaświadczone w źródłach IV w., przenikało do A. z pn. w obrządku rzym. i od pd. w obrządku bizant.; bpi z terenów A. byli obecni na Soborze Nic. 325 i synodzie w Sardyce 344; powstała w IV-V w. organizacja kośc. obejmowała diecezje: Scupi (Skopje-Prizren), Dyrrhachium (Durrěsi), Preweza i Scodra (Szkodra); od 733 należały one (z wyjątkiem okresu schizmy akacjańskiej 484-519) do patriarchatu rzym., podlegając jurysdykcji wikariusza apost. w Tesalonice.

W Praevalis Stolica Apostolska posiadała nawet patrymonium terytorialne, którym rządził specjalny delegat. Miało to doniosłe znaczenie dla zachowania obediencji rzymskiej pn. części A. po przyłączeniu 733 przez ces. Leona Izauryjskie-go całej Ilirii do patriarchatu konstantynopolskiego.

W ciągu VII w. A. została częściowo zajęta przez Bułgarów, którzy początkowo zniszczyli tu organizację kośc, lecz po nawróceniu się i przyjęciu obrządku bizant. stworzyli autokefaliczny patriarchat w Ochrydzie, rozciągający swą władzę na dawne metropolie Durrěsi i Nicopolis in Epiro. W XII i XIII w. nastąpił wspaniały rozkwit chrześcijaństwa obrządku bizant. w pd. A.

2. W okresie wypraw krzyżowych powstało na pn. A., w Durrěsi, abpstwo łac, zależne wprost od patriarchatu łac. w Konstantynopolu, ustanowionego przez krzyżowców; odtąd dzięki gosp. i polit, wpływom Wenecji oraz działalności franciszkanów w A. pn. utrzymała się łac. organizacja kośc. z metropoliami w Bar (Antivari) i Durrěsi. W XIV w., po uwolnieniu się od zwierzchnictwa Serbii, A. podzieliła się na kilka księstw rządzonych przez rody możnowładcze. Na przełomie XIV i XV w. A. zajęli Turcy.

Zrywy powstańcze, głównie Skanderbega, właśc. G. Kastriota (1443-68), popierały Neapol, Wenecja i papiestwo. Upadek powstania 1479 spowodował zniszczenie organizacji kośc, opuszczenie A. przez hierarchię i znaczną emigrację ludności obrządku rzym., jak i bizant. do Włoch; utworzyła ona tam kolonie (m.in. Grottaferrata k. Rzymu, Pian de' Albanesi na Sycylii);

głównie w celu kształcenia kleru dla emigrantów albańskich obrządku bizant. Stolica Apost. utworzyła 1577 w Rzymie kolegium greckie. Na podbitym terytorium A. pozostali jedynie franciszkanie; ich głównym zadaniem była obrona ludności chrzęść przed islamizacją, której pod naciskiem Turków ulegała przede wszystkim warstwa szlachecka. Od XVII w. pod groźbą kary śmierci zaczęli masowo przyjmować islam także chłopi.

Mimo wymuszonych apostazji większość ludności „poturczonej" nadal po kryjomu wyznawała chrześcijaństwo. Niebezpieczeństwu rodzącego się w ten sposób synkretyzmu rel. (ślady jego zachowały się do dzisiaj w wielu zwyczajach lud.), starała się zapobiec Stolica Apost. oraz albańscy emigranci we Włoszech, którzy przez cały okres niewoli tur. pomagali prześladowanym rodakom.

Skuteczność akcji franciszkanów wśród ludności górzystej A. Pn. skłoniła Kongregację Rozkrzewiania Wiary do zał. nowych kolegiów kształcących kler dla A. w Loreto 1627 i Fermo 1631 ; 1628 utworzono dla A. misję, która przetrwała do 1765; problemami postawy rel. katolików w A. zajmował się też pierwszy nar. synod Kościoła albańskiego zwołany 1703 przez abpa Baru V. Zmajeviča pod protektoratem pap. Klemensa XI.

W XIX w., w związku z nar. ruchami wyzwoleńczymi na Bałkanach, rozwinęło się poczucie więzi nar. Albańczyków. W walkach przeciwko Turkom oraz nowo powstającym państwom ościennym (Serbii, Czarnogórze, Grecji), usiłującym włączyć A. do swoich organizmów państw., Albańczyków wsparły kat. Włochy i Austria; pod ich patronatem nastąpił na pn. A. znaczny rozwój życia rel., a w pracy apost. franciszkanie zostali wsparci przez jezuitów (kolegium duch. w Szkodra dla kształcenia kleru tubylczego 1856, szkolnictwo niższe, misje); podobnej pomocy nie mogli otrzymać prawosł. Albańczycy z południa od wrogiej im Grecji. W 1912 A. uzyskała niepodległość. Za rządów króla Achmeda beg Zogu (1928-39) pozbawiono Kościół kat. w A. opieki państwa, a 1933 zamknięto prywatne szkoły katolickie.

W czasie wł. okupacji kraju nastąpiła nieznaczna penetracja wł. zakonów, które jednakże opuściły A. w styczniu 1946 (ok. 80 osób); jeszcze w maju 1945 delegat apost. wyjechał z A. W 1951 zorganizowano Nar. Kościół Katolicki A., którego statut zatwierdził parlament 3 VIII 1951. Ostatni z żyjących bpów kat. Shllaku dokonał ok. 1957 konsekracji 2 dalszych bpów; w ten sposób zachowana została ciągłość hierarchii.

W 1970 organizacja terytorialna Kościoła łac. w A. obejmowała: 1 metropolię (Szkodra), 1 abpstwo (Durrěsi), 3 diecezje, 1 opactwo niezależne i 1 administrację apost., z czego 4 posiadają administratorów apost. w charakterze bpów tytuł., 3 pozostałe są nie obsadzone.

3. Kościół wschodni w A. uzależniony był od patriarchatu w Konstantynopolu i łącznie z nim przeszedł do schizmy greckiej. Po ujarzmieniu A. przez Turków (1479) nastąpiły masowe przejścia Albańczyków prawosł. na islam.

W tych okolicznościach powstał na terenie Epiru ruch unijny dążący do zjednoczenia z Kościołem kat., ale nie miał on nigdy większego znaczenia. Odrodził się w XVII w., a nast. na pocz. XX w. i w pd. A. doprowadził 1939 do utworzenia administracji apost., która formalnie do dziś istnieje. Z chwilą uzyskania niepodległości przez A. prawosławni wszczęli kroki zmierzające do uzyskania całkowitej autokefalii od patriarchatu w Konstantynopolu.

W 1922 parlament uchwalił autokefalię kośc, którą patriarchat ekum. uznał dopiero 1937. Na czele Kościoła prawosł. A. stanął wówczas Święty Synod złożony z metropolity i 3 bpów diec ; w obrzędach liturg. zatrzymano język grecki. W 1946 niektórzy bpi prawosł. zostali usunięci z zajmowanych stolic ze względu na pro-faszystowską działalność w czasie wł. okupacji kraju.

W 1951 Kościół prawosł. A. zerwał kan. łączność z Konstantynopolem i nawiązał ją z patriarchatem w Moskwie. Obecnie hierarchia Kościoła prawosł. obejmuje 1 metropolię (Durrěsi), 3 diecezje oraz wikariat patriarchalny dla prawosł. Serbów.

4. Najstarsze znaleziska archeol. sięgają czasów kultury wschodnioiliryjskiej (II tysiąclecie prz. Chr.); z okresu halsztackiego pochodzą ruiny akropoli iliryjskich otoczonych murami cyklopowymi (Calivo, Kalają Rrmait), obwarowań miejskich (Szkodra), nekropoli (Kalają Dalmaces); wyroby z brązu i żelaza świadczą zarówno o rozwiniętej ich produkcji, jak i żywych kontaktach z Grecją, zwłaszcza od czasów powstania tu w VII w. prz. Chr. kolonii gr. (wykopaliska w Epidamnos, Lissos i Apollonio.

Od II w. prz. Chr. do IV w. A. znalazła się w granicach imperium rzym.; z tego okresu pochodzą zabytki architektury we Vlorze, Korczy i Fenice (skarbiec z IV w. przerobiony na baptysterium). Od V w. A. należała do cesarstwa wsch.; pozostały z tego okresu liczne zabytki sakralnej sztuki bizant., m. in. kościoły bazylikowe z resztkami dekoracji mozaikowych i freskowych w Ardenitza, Finig, Gjirokastra, Mesopotamo itp.;

do ciekawszych zabytków z tego okresu należą także ruiny w akropolu w Butrinti (staroż. Buthrothum), w którym zachowało się zbudowane na planie koła baptysterium z VIII w.; posiada ono marmurowy basen otoczony 16 kolumnami granitowymi, podtrzymującymi nakrycie oraz mozaikową posadzkę z przedstawieniami chrztu i eucharystii, medalionami wypełnionymi postaciami zwierząt, nadto bogatą ornamentację o motywach geometrycznych i roślinnych.

Od ok. 1000 A. znalazła się w obszarze wpływów weneckich. Zachowały się z tego okresu m. in. resztki budowli obronnych z XIV w., most wenecki w pobliżu Tirany, ciekawa rzeźba lwa weneckiego w Vuno itd. Pod panowaniem Turcji wiele zabytków zostało zniszczonych lub zamienionych na meczety (m.in. cerkiew we Vlorze).

 

Farlati, Acta et diplomata res A. mediae aetalis illustrantia I-II. W 1913-18; Illyrlsch-albanische Forschungen, wyd. L. von Thallóczy I, Mn 1916; L.M. Ugolini, A. antica. R 1927; F. Cordignano, Geografia ecclesiastica dell'A. degli ultimi decenni del secolo XVI alla metà del secolo XVII. R 1934; G. Valenti, Elementi romano-cattolici nella cultura albanese. CivCat 91 (1940) IV 345-355, 92 (1941) V 39-50; J.G. de Angelis d'Ossat, Osservazioni suit' architettura rustica albanese, Udine 1943; K. Gruszczyński, Szkiperia. Kraj orlów, Wwa 1951; G. Stadtmüller, Altheidenische Volksglaube und Christianisierung in A.. OCP 20(1954) 211-246; tenże, Die Is/amisierung bei den Albanern. Jahrbücher für Geschichte Osteuropas 3 (1955) 404-429; tenże, Das albanische Nationalkonzil vom Jahre 1703, OCP 22 (1956) 68-91; LKS 1 23-24;
II 1003-1004; W. Cimochowski, SSS I 11-13; BdM II 38-42; J. Gill, Pope Calllstus HI and Scanderbeg the Albanian, OCP 33 (1967) 534-562; G. Valentini, P. Margjokaj, LM I 104-110; R. Buchała, Stosunki wyznaniowe w A., ChS 3 (1971) z. 6, 20-30.

Podobne prace

Do góry