Ocena brak

AKADEMIA WILEŃSKA (Uniwersytet Wileński)

Autor /koles8181000xd Dodano /19.12.2012

Szkoła wyzsza utworzona
przez króla Stefana Batorego w 1579 z kolegium jezuickiego; od 1780 działała
pod nazwa Szkoła Główna Wielkiego Ksiestwa Litewskiego; po rozbiorach
nosiła nazwe Uniwersytetu Wilenskiego; w latach 1919–1939 Uniwersytetu im.
Stefana Batorego; od 1939 Uniwersytet Litewski.
AW była jedynym zakładem wyzszego kształcenia na Litwie. Składała sie
z dwóch wydziałów: filozofii oraz teologii. Głównym zadaniem AW w poczatkowym
okresie istnienia była walka z ideologia reformacji oraz propagowanie
i utwierdzanie katolicyzmu na Litwie i w sasiednich krajach, zdominowanych
przez luteranizm (Prusy Wschodnie i Zachodnie, Inflanty, panstwa skandynawskie).

Celem AW było tez prowadzenie akcji misyjnej wsród wyznawców Koscioła
Wschodniego na obszarach prawosławnej Moskwy, a nawet dalej na wschód.
Tym planom sprzyjało usytuowanie Akademii na styku kultury łacinskiej, bizantyjsko-
wschodniej, muzułmanskiej i germansko-luteranskiej. Miało to decydujacy
wpływ na kierunki rozwoju uczelni. Ze wzgledu na plany rekatolizacji,
prymat wiodły nauki teologiczne, mianowicie: teologia polemiczna i pozytywna,
po pewnym czasie takze spekulatywna. Zamiary misyjne przyczyniły sie do
rozwoju zainteresowan filologicznych, zwiazanych z jezykiem litewskim. Obok
AW działał tez alumnat papieski, który gromadził młodziez z Inflant i Skandynawii,
oraz drukarnia akademicka, wydajaca róznojezyczne ksiazki religijne.

Poza działalnoscia misyjna, AW miała na celu oddziaływanie na młodziez
swiecka, w zwiazku z czym rozbudowano studia humanistyczno-latynistyczne.
W pierwszym okresie działalnosci kadre profesorska AW stanowili głównie
obcokrajowcy (Portugalczycy, Hiszpanie, Anglicy, Niemcy, Szwedzi), co podkreslało
jej kosmopolityczny charakter. Najznakomitsi z nich to: Emmanuel Vega,
Michał Ortiz, Jakub Ortiz, Benedykt de Soxo, Ryszard Singleton, Wawrzyniec
Boyer, Oswald Kruger, Jan Jerzy Schauer, Szymon Dilger. Najwybitniejsi pol.
prof. w tym okresie to Konstanty Szyrwid, Maciej Kazimierz Sarbiewski, Marcin
Smiglecki.
AWwspierana była w swej działalnosci przez katolicka czesc społeczenstwa
Litwy, cieszyła sie tez poparciem Zygmunta III. Dzieki protektorom, mogła
rozwijac sie naukowo, rozbudowywac biblioteke i bursy. Duze znaczenie miały
darowizny w postaci ksiegozbioru Eustachego Wołłowicza i Kazimierza Lwa
Sapiehy, który przekazał bogate zbiory rodowej biblioteki w Rozanie—jej
główny trzon stanowiły ksiazki i rps zgromadzone przez kanclerza Lwa Sapiehe
(ojca Kazimierza).
Frekwencja studentów wskazuje, iz zasieg i siła oddziaływania były stosunkowo
nieznaczne: w 1579 (pierwszym roku istnienia) zapisanych było 600
studentów, w koncu XVI w. liczba wzrosła do 800 i zatrzymała sie na tym poziomie;
w 1628 zapisanych było 795 studentów.

Najwiekszy rozkwit AW przypadł na lata 1640–1655, co wiazało sie z dazeniem
do przystosowania uczelni do potrzeb społecznosci swieckiej oraz rozbudowy
jej w czterowydziałowy uniwersytet. Znalazło to akceptacje i poparcie
Władysława IV, który 11 X 1641 nadał AW przywilej zezwalajacy na utworzenie
wydziału lekarskiego i wydziału prawa, łacznie z mozliwoscia nadawania
w tych dziedzinach tytułów doktorskich. Pomoca w powołaniu wydziału prawa
miała byc wielka fundacja (z 1644) podkanclerzego litewskiego—Kazimierza
Lwa Sapiehy, tworzaca cztery katedry (dwie prawa cywilnego, dwie kosciel-
nego). Plany nie zostały wówczas w pełni zrealizowane, odłozono bowiem na
czas nieokreslony decyzje o uruchomieniu wydziału medycznego i ustanowiono
tylko jedna katedre prawa cywilnego a trzy kanonicznego, co nie było zgodne
z wola fundatora.

Grono profesorskie stanowili: Szymon Dilger, Jan Schauer,
Aaron Aleksander Olizarowski, Benedykt Soxa, O. Kruger, Wojciech Wijuk (rektor
Akademii w latach 1654–1655), Kazimierz Wijuk.
Wkroczenie wojsk moskiewskich do Wilna 8 VIII 1655 zniszczyło AW,
a kadra profesorska uległa rozproszeniu, chroniac sie głównie w Królewcu
(do którego ewakuowano takze ksiazkowe zbiory Sapiehów) lub za granica.
W 1661 podjeto próbe reaktywowania AW, nie odzyskała ona jednak dawnej
swietnosci.

Nieskuteczne okazały sie tez kolejne próby odrodzenia uczelni,
podejmowane w latach szescdziesiatych i siedemdziesiatych. Najdonioslejsze
wydarzenie w tym czasie to utworzenie (po 1674) katedry polityki, której
fundatorem był ks. Kazimierz Wojsznarowicz. Przez krótki czas odbywały
sie wykłady z prawa cywilnego i koscielnego. Podjeto pewne kroki w celu
podniesienia poziomu nauczania nauk matematycznych; w 1675 powzieto
zamiar wprowadzenia stałego studium matematyki. Starania te nie przyniosły
oczekiwanych rezultatów, a poziom naukowy AW stopniowo sie obnizał.

Przez pierwsze dwa lata zaborów ros. działalnosc AW uległa zawieszeniu.
Wznowiono ja w 1796/1797 pod nazwa Szkoła Główna Wilenska. AW straciła
autonomie, zwierzchnosc nad szkolnictwem srednim, podporzadkowano ja
Komisji Edukacji Litewskiej, a nominacje prof. uzalezniono od władzy administracyjnej.

Rektorami w tym czasie byli: ks. M. Poczobutt i ks. H. Stroynowski. Po
reformie AW kadre profesorska stanowili m.in.: Sz. Malewski, ks. M. Poczobutt,
I. Reszka, J. Sniadecki, F. Smuglewicz, W. Gucewicz, M. Szulc, ks. S. B. Jundziłł,
S. Stublewicz, Z. Niemczewski, J. Niszkowski, A. Becu.
Powaznym problemem w funkcjonowaniu AW w ostatnim okresie panowania
Katarzyny II oraz po objeciu tronu przez Pawła I były obostrzenia cenzury,
utrudniajace zarówno wyd. własnych ksiazek, jak i sprowadzanie ich
z zagranicy.
Nowe mozliwosci rozwoju nauki otworzyły sie po wstapieniu na tron Aleksandra
I, który doprowadził do reformy szkolnictwa, 30 V 1803 zatwierdzajac
Ustawy, czyli ogólne postanowienia Imperatorskiego Wilenskiego Uniwersytetu, bedace
pierwszym statutem uniwersyteckim na terenie cesarstwa. Statut przywracał
AW znaczna autonomie i przyznawał mu zwierzchnictwo nad całym
szkolnictwem w okregu. Szkołe Główna przekształcono w uniwersytet (aktem
z 16 VI 1803).

Ustawy okreslały cel działania AWoraz jego uprawnienia i strukture. Dzieliły
AW na cztery fakultety: nauk fizycznych i matematycznych, nauk lekarskich,
nauk moralnych i politycznych (w ramach tego wydziału: filozofia, teologia,
prawo, ekonomia) oraz wydział literatury i sztuk wyzwolonych. Nadawały AW
prawo powoływania członków honorowych, takze sposród uczonych zagranicznych.
Honorowe członkostwo nadano kilkudziesieciu osobom, wsród nich byli:
A. K. Czartoryski, T. Czacki, A. Chodkiewicz, J. M. Ossolinski, L. Plater, J. Potocki,
W. Stroynowski, J. Chreptowicz, J. Mostowski, A. Felinski, L. Kropinski,
J. Niemcewicz, J. Chodzko, W. Szweykowski, S. Sierakowski, Cuvier, Berzelius,
Gay-Lussac, Hauy, Werner, Savigny, Jenner.
W celu zapewnienia AW stabilnosci materialno-prawnej i uniezaleznienia
go od administracji carskiej, powołano w 1808 w Wilnie i Krzemiencu komisje
sadowo-edukacyjne, nawiazujace do tradycji Komisji Edukacji Narodowej.

Zostały one jednak rozwiazane w 1829.
Baze materialna AW stanowiły beneficja duchowne, dobra i tzw. kapitały
edukacyjne, oraz (w poczatkowym okresie) dotacje carskie, przeznaczone na
rozbudowe zakładów. Dzieki temu uniwersytet znajdował sie w dobrej sytuacji
finansowej, pozwalajacej na wysokie uposazenie prof., zapewnienie im mieszkan
czy pokrywanie kosztów podrózy (zapraszanym z zagranicy). Dobre warunki
materialne przyczyniły sie do napływu zagranicznej kadry, chetnej do objecia
katedr uniwersyteckich. Tendencjom do zatrudniania cudzoziemców sprzyjał
kurator uniwersytetu—A. K. Czartoryski. W 1804 na katedry wilenskie zostali
powołani: P. Frank, J. Frank (syn Piotra), L. Bojanus (przybyły w 1806), K. Langsdorf,
J. H. Abicht, G. E. Groddek, ks. P. Tarenghi, L. Capelli, J. Saunders. Kadre
prof. uzupełniali Polacy, czesto absolwenci AW, którzy studia kontynuowali zazwyczaj
podczas zagranicznych podrózy naukowych: A. Becu, A. Matusewicz,
B. Jundziłł, S. Stublewicz, Z. Niemczewski, J. Sniadecki, T. Zycki, J. F. Niszkowski,
R. Symonowicz, ks. T. Hussarzewski, J. Lelewel.

Poważnym problemem uniwersytetu w tym czasie były wewnetrzne napiecia
i konflikty miedzy prof.—przedstawicielami nauk przyrodniczo-matematycznych
a humanistami oraz kontrowersje pomiedzy zwolennikami i przeciwnikami
powierzania katedr uniwersyteckich cudzoziemcom, obojetnym na narodowy
charakter uniwersytetu i nie wykładajacym w jezyku pol. Oredownikiem
pogladu, by wakujace stanowiska powierzac jedynie Polakom, był J. Sniadecki
(rektor AW w latach 1807–1815); zdania tego nie podzielał A. K. Czartoryski
(kurator AW). Mimo istniejacych problemów, zrealizowano projekt wzmocnienia
roli nauk humanistycznych, popierany przez Czartoryskiego. Pozwoliło to
zachowac równowage miedzy nauczaniem humanistycznym a matematyczno-
-przyrodniczym, które preferował Sniadecki. W 1810 zorganizowano seminarium
filologiczne, którego celem było kształcenie nauczycieli jezyków łac. i gr.
Była to pierwsza forma nowoczesnego kształcenia naukowego w zakresie humanistyki,
znana jedynie w nielicznych ówczesnych uczelniach wyzszych. Uczestnikami
seminarium był m.in. historyk J. Lelewel.
Rozwój i rozbudowa uniwersytetu miały miejsce w latach 1807–1818, zwł.
w okresie, w którym urzad rektora sprawował J. Sniadecki. W latach 1805–
–1808 powstawały wsród studentów pierwsze stowarzyszenia samokształceniowe.

W tym okresie ciezkie dla uniwersytetu okazały sie lata wojny 1812–1813,
w których rektorowi Sniadeckiemu udało sie ocalic uczelnie przed ruina materialna.
Sniadecki został zdymisjonowany w 1815 przez ówczesnego, niechetnego
mu ministra oswiaty—Razumowskiego, który przejał takze bezposrednia władze
nad szkołami południowych i wschodnich guberni Wilenskiego Okregu
Naukowego.
Sytuacja uległa poprawie dzieki polityce cara Aleksandra I. Nastapiła zmiana
na stanowisku ministra oswiaty (Razumowskiego zastapiono A. Golicynem),
a AW odzyskała władze nad całym Wilenskim Okregiem Naukowym; rektorem
został prof. Sz. Malewski, pózniejszy dziekan Wydziału Nauk Moralnych
i Politycznych. AW wpłyneła na ozywianie zycia umysłowego w całej Litwie.
ajlepszym okresem rozwoju AW i podległego jej szkolnictwa były lata od
Kongresu Wiedenskiego do 1824. Akademia była wówczas jedynym całkowicie
pol. organem władzy szkolnej na obszarze zachodnich guberni cesarstwa.

Po
1815 znacznie wzrosła liczba osób kierowanych na studia zagraniczne w celu
uzupełnienia wykształcenia. Stypendysci zapoznawali sie z najnowszymi osiagnieciami
naukowymi, dokonywali zakupu instrumentów naukowych i ksiazek.
Poszerzał sie krag wykładowców, rekrutujacych sie z własnych absolwentów
AW. Ówczesne grono prof. stanowili m.in: M. Malinowski, W. Haberski,
F. Drzewinski, M. Polinski, J. Jundziłł, K. Podczaszynski, M. Bobrowski, L. Sobolewski,
I. Daniłowicz, i I. Ołdakowski, I. Abłamowicz, P. Sławinski, M. Bobrowski,
J. Gołuchowski, J. Lelewel, I. Łobojko, A. Adamowicz, K. Muyschel,
F. Jurewicz, I. Horodecki, I. Fonberg, M. Oczapowski.
Studenci rekrutowali sie głównie sposród synów bogatych ziemian, co miało
duze znaczenie dla kultury narodowej, poniewaz to oni byli nosnikami patriotyzmu.
Na AW uczeszczali takze synowie niezamoznej szlachty, duchownych
unickich, mieszczan, a nawet chłopów.
Takze w tym okresie działalnosci AW jego prof. odgrywali znaczaca role
w zyciu kulturalnym Wilna, rozwijajac m.in. czasopismiennictwo. Intensywna
działalnosc prowadziły organizacje studenckie: w 1817 powstało konspiracyjne
Tow. Filomatów, a w 1819 Tow. Filaretów.

Od 1820 polityka carska wobec Polski nabierała charakteru restrykcyjnego,
a atmosfera wsród młodziezy i w organizowanych przez nia zwiazkach budziła
niepokój władz politycznych. Ówczesny rektor—Twardowski—próbował
wzmocnic kontrole nad studentami i zapobiec zakładaniu nowych stowarzyszen
studenckich oraz dokonac reorganizacji w uczelni.

Jednak wroga postawa
urzedników carskich, zwł. Nowosilcowa, który był kuratorem uczelni od 1824,
doprowadziła do zdymisjonowania Twardowskiego. Zapadło wiele surowych
wyroków skazujacych członków stowarzyszen studenckich (Filomatów i Filaretów)
na kare zsyłki w głab Rosji (m.in. A. Mickiewicza), za to, iz „mysleli
rozszerzyc nierozsadna narodowosc polska przez posrednictwo nauki”. Jednoczesnie
pozbawiono katedr i wydalono z Wilna prof.: Lelewela, Daniłowicza,
ks. Bobrowskiego, Gołuchowskiego.

Pod wpływem Nowosilcowa, zaostrzono
cenzure ksiazek sprowadzanych z zagranicy, poddano inwigilacji studentów,
nastepnie odłaczono od Wilenskiego Okregu Naukowego gubernie: mohylewska,
witebska i minska. Wprowadzono ros. jako urzedowy jezyk kancelarii AW,
przeprowadzono zmiany kadrowe (nowy rektor, W. Pelikan, był poplecznikiem
Nowosilcowa), które niekorzystnie odbiły sie na poziomie naukowym. W tym
okresie w AW wykładali m.in.: A. Korowicki, J. Jaroszewicz, W. Pietkiewicz,
J. Waszkiewicz, E. Eichwald, J. Sniadecki, F. Rymkiewicz, S. Gałezowski, K. Porcyjanko,
A. Abicht, A. Bielkiewicz, I. Jakowicki A. Szahin, Z. Rewkowski.
W 1828 odbył sie jubileusz 250-lecia AW, którego przebieg swiadczył
o tym, ze władze skłaniaja sie do utrzymania, a nawet sprzyjaja rozwojowi
uniwersytetu, mimo skierowanych przeciw niemu obostrzen, dlatego AW
pozostała pol. uczelnia ze wzrastajaca wciaz liczba słuchaczy.

W pierwszej poł. XIX w. była najlepiej rozwinieta uczelnia pol. pod wzgledem
naukowym. Niektórzy jej prof. (Sniadecki, Lelewel) to najwybitniejsi pol.
uczeni tego okresu, kilku absolwentów zasiliło kadry UW (K. Skrodzki, M. Pawłowicz,
K. Lach-Szyrma, E. Nowicki, K. Kaczkowski). Srodowisku temu cios
zadały represje po powstaniu listopadowym: zlikwidowano AW (z projektem
likwidacji wystapił w 1831 cywilny gubernator mohylewski—M. Murawiew),
Wilenski Okreg Naukowy oraz—zwiazane z nim—Liceum Krzemienieckie.
W miejsce zlikwidowanej ukazem cara Mikołaja I AW (1 V 1832) utworzono
wWilnie Akademie Medyczna (jej istnienie przedłuzyło o ok. dziesiec lat działalnosc
naukowa i dydaktyczna wydziału lekarskiego, najmocniejszego wydziału
AW w ostatnich latach jego istnienia) i Akademie Duchowna. Wilenskie zbiory
ksiazkowe przejał załozony wówczas Uniwersytet w Kijowie oraz Uniwersytet
Charkowski. Akademie Medyczna zlikwidowano ostatecznie w sierpniu
1842, a Akademia Duchowna została przeniesiona do Petersburga.

Wywieziono
z Wilna ksiegozbiór Akademii Medycznej, a zbiory przyrodnicze (zoologiczne,
anatomiczne, mineralogiczne, botaniczne, chemiczne, farmakologiczne oraz
wyposazenie klinik) przekazano uczelniom ros., głównie Uniwersytetowi Kijowskiemu.

W 1860 podjeto mysl o wskrzeszeniu AW. Postulat ten miał byc przedstawiony
carowi Aleksandrowi II, do czego jednak nie doszło. Ponownie sprawe
poruszono na zjezdzie delegatów szlachty w Wilnie w 1862; projekt reaktywowania
AW tym razem takze nie został zrealizowany ze wzgledu na wybuch
powstania styczniowego.

Podobne prace

Do góry