Ocena brak

AKADEMIA KRAKOWSKA (Uniwersytet Krakowski, Uniwersytet Jagiellonski)

Autor /koles8181000xd Dodano /19.12.2012

Najstarszy uniwersytet polski, załozony w 1364 przez Kazimierza Wielkiego
za zgoda papieza Urbana V. AK (pierwotna nazwa obecnego UJ) była
drugim (po Uniwersytecie Praskim 1348) uniwersytetem powołanym do istnienia
w srodkowej Europie.
Prawdopodobnie z powodu konfliktu Kazimierza Wielkiego z bpem krakowskim
Bodzanta, a takze z powodu braku odpowiedniej kadry naukowej, papiez
nie pozwolił na otwarcie w AK wydziału teologicznego. Mimo istniejacego
papieskiego zezwolenia na otwarcie uniwersytetu w Krakowie, król Kazimierz
do uruchomienia go przystapił dopiero w 1366, po smierci swojego adwersarza
bpa Bodzanty (Bodzety). Opieke nad uniwersytetem, opartym organizacyjnie na
wzorze uniwersytetów: bolonskiego, padewskiego i neapolitanskiego, powierzył
wówczas nowemu biskupowi krakowskiemu—Florianowi Mokrskiemu.

Pozbawiona opieki królewskiej, a takze pierwotnie obiecywanych przez króla
dochodów z wielickich zup solnych, kadłubowa, bo ograniczona do trzech
wydziałów (sztuki wyzwolone, medycyna i prawo) krakowska uczelnia wegetowała
w ramach skromnego studium w powiazaniu z krakowska szkoła katedralna.
Nie znamy ani jednego nazwiska z profesorów czynnych w pierwszym
okresie istnienia AK. Historia przekazała jedynie imiona szesciu uczniów, którzy
uzyskali tu bakalaureat ze sztuk wyzwolonych i udali sie do Pragi, aby
tam uzyskac magisterium. Istnieja pewne slady wykładania w AK medycyny,
ale nie zachowała sie zadna wzmianka na temat wykładania tam prawa: ani
kanonicznego, ani rzymskiego. Po smierci Kazimierza Wielkiego (1370), z braku
jakiejkolwiek juz opieki, krakowskie studium generalne przestało faktycznie
istniec, a krakowska szkoła katedralna stała sie z powrotem studium particulare,
pracujacym na potrzeby lokalnego duchowienstwa. Aspiracje intelektualne
polskiej młodziezy zaspokajały wówczas uczelnie zagraniczne, w tym zwł. dynamicznie
rozwijajacy sie, dzieki stałej i znaczacej opiece cesarza Karola IV,
Uniwersytet Praski.
Nowa sytuacje, która sprzyjała odrodzeniu sie AK, stworzyło małzenstwo
Jadwigi z Jagiełła oraz unia Polski z Litwa. Potrzeby misyjne Polski, która podjeła
nawracanie Litwy na chrzescijanstwo, rywalizacja z Krzyzakami, osobista poboznosc
i wysoki poziom intelektualny królowej Jadwigi, wychowanej na dworach
w Budzie i w Wiedniu, a jednoczesnie jej wielkie zaangazowanie w odrodzenie
AK, sprawiły, ze starania dworu krakowskiego o załozenie w istniejacej
juz formalnie trójwydziałowej AK wydziału teologicznego zostały uwienczone
powodzeniem. Nastapiło to 11 I 1397 na mocy bulli papieza Bonifacego IX.

Wskutek m.in. sporów kompetencyjnych dotyczacych kanclerstwa na przywracanej
do zycia uczelni, otwarcie wydziału teologicznego w AK i reaktywacja
jej działalnosci nastapiły dopiero w lipcu 1400, juz po smierci królowej Jadwigi
(1399), która na uposazenie krakowskiego studium generalnego przeznaczyła
czesc osobistych klejnotów i złota. Zabezpieczenie materialne uniwersytetu ze
strony pary królewskiej, a takze przybycie na AK dobrze wykształconych, zwł.
w Pradze, profesorów, pozwoliły na jego niezakłócona działalnosc i dynamiczny
rozwój. AK, odnowiona przez Jadwige i Jagiełłe, przy znaczacej pomocy dwóch
kolejnych bpów krakowskich—Jana z Radliczyc (zw. Radlica) oraz Piotra z Radolina
(zw. Wyszem), a takze dzieki współpracy z nimi rady miejskiej Krakowa
oraz wielu profesorów i dostojników krakowskich, takich jak Mikołaj z Gorz-
kowa, Jan z Teczyna, Mateusz z Krakowa, Stanisław ze Skarbimierza, Mikołaj
z Kurowa, Klemens z Moskrzewa i inni, przyjeła inny model niz kazimierzowskie
studium generalne. Był to model Uniwersytetu Paryskiego, o przewadze
studiów filozoficzno-teologicznych, a nie prawniczych. Bulla Bonifacego IX oraz
dekret Jagiełły z 1400 nadały AK te wszystkie prawa i przywileje, jakimi cieszyła
sie uczelnia paryska. Miedzynarodowy rozgłos uczelnia ta zyskała juz w pierwszej
poł. XV w., zwł. dzieki dynamicznie rozwijajacej sie tu filozofii i prawu, ale
takze teologii i innym naukom.

Jako najwazniejszy w Polsce osrodek naukowy,
AK juz wtedy ogarniała swoim zasiegiem wszystkie ziemie polskie, włacznie
ze Slaskiem. W XV w. zaczeto gromadzic ksiegozbiór uniwersytecki, na który
składały sie liczne darowizny krakowskich profesorów oraz zakupy celowe. Miedzynarodowy
autorytet (liczba cudzoziemców siegała na przełomie XV i XVI w.
blisko poł. studiujacej młodziezy) zapewniali AK wybitni wykładowcy—filozofowie,
teologowie, prawnicy, pisarze polityczni, astronomowie, matematycy
i geografowie, m.in. w XV w.: Mateusz z Krakowa, Paweł Włodkowic, Jakub
z Paradyza, Stanisław ze Skarbimierza (pierwszy rektor Akademii), Benedykt
Hesse, Jan Kanty, Jan z Ludziska, Paweł z Worczyna, Piotr Gaszowiec, Jan Dabrówka,
Wojciech z Brudzewa (nauczyciel Kopernika), Marcin Król z Zórawicy;
na przełomie XV/XVI w.: Jan z Głogowa, Jakub z Gostynina, Michał z Biestrzykowa,
Jan ze Stobnicy, Adam z Bochynia, Paweł z Krosna; w XVI w.: Grzegorz
z Sambora (Vigilantius), Jakub Górski, Benedykt Herbest, Stanisław Grzepski,
Jerzy z Legnicy, Piotr Roizjusz, Szymon z Pilzna—Maricius; w XVII i XVIII w.:
Jan Brozek, Petrycy Jan Innocenty, Petrycy Sebastian z Pilzna, Stanisław Makowski,
Stanisław Słowakowic, Jan Józef Przypkowski, Hugo Kołłataj. Wychowankami
i studentami AK byli w XV–XIX w. zasłuzeni dla nauki i kultury polskiej
tacy mezowie stanu, uczeni i wybitni pisarze, jak: Zbigniew Olesnicki, Grzegorz
z Sanoka, Jan Długosz, Mikołaj Kopernik, Andrzej Frycz Modrzewski, Stanisław
Hozjusz, Jan Kochanowski, Marcin Kromer, Jan Zamoyski, Szymon Szymonowic,
Kasper Siemek, Szymon Starowolski, Andrzej Maksymilian Fredro, Hugo
Kołłataj, Jan Sniadecki, Jedrzej Sniadecki, Kazimierz Brodzinski, W. A. Maciejowski
i inni.

Nauka uprawiana w AK XV w. oraz na przełomie XV/XVI charakteryzowała
sie uniwersalizmem, ale takze okreslona swoistoscia.
O uniwersalnym charakterze uprawianej w AK nauki zadecydowały nastepujace
czynniki: ta sama, co w całej zachodniej Europie baza religijna (katolicyzm)
i metafizyczna (grecko-zydowsko-arabska); te same zródła naukowe,
komentowane i wykładane zarówno przez europejskich, jak i krakowskich uczonych;
takie same struktury szkolne i uniwersyteckie; ten sam model kształcenia;
takie same techniki komentowania i wykładania naukowych tekstów, charakterystyczne
dla metody scholastycznej; takie same gatunki tworzonej tu literatury
naukowej; posługiwanie sie uniwersalnym dla nauki i dyplomacji europejskiej
jezykiem łac.; scisłe kontakty krakowskich magistrów i studentów z wieloma europejskimi
uniwersytetami; stały dopływ na AK zachodniej literatury naukowej.
Swoistosc sredniowiecznej nauki uprawianej w AK polegała nie tyle (chociaz
i to ma miejsce) na wypracowaniu przez nia całkiem nowych, nie znanych
gdzie indziej koncepcji filozoficznych i innych, lecz zwł. na szczególnym skoncentrowaniu
sie na pewnych problemach, tendencjach i nurtach intelektualnych,
waznych dla Polski z tej epoki, i wszechstronnym ich rozwinieciu. Tak rozumiana
swoistosc wyraza sie szczególnie przez:

1) powazne zaangazowanie sie—teoretyczne i praktyczne—wielu krakowskich
uczonych w sprawy społeczne i polityczne kraju (Mateusz z Krakowa,
Paweł Włodkowic, Stanisław ze Skarbimierza, Benedykt Hesse, Łukasz
z Wielkiego Kozmina, Paweł z Worczyna, Jan z Ludziska, Jakub z Paradyza, Jan
Ostroróg, Andrzej Gałka z Dobczyna);

2) uleganie (szczególnie w etyce i polityce) wpływowi devotio moderna
i zwiazanemu z nia praktycyzmowi, który postulował, aby uczony nie tylko
zdobywał wiedze etyczna, lecz takze zgodnie z nia postepował (Mateusz
z Krakowa, Paweł z Worczyna, Łukasz z Wielkiego Kozmina, Jakub z Paradyza,
Stanisław ze Skarbimierza, Jan z Ludziska, Bartłomiej z Jasła, Jakub z Gostynina,
Jan Dabrówka, Tomasz ze Strzempina, Benedykt Hesse, Maciej z Łabiszyna);

3) konkordyzm, przyjmowany dosc powszechnie jako metoda uzgadniania
przeciwnych pogladów naukowych, a takze jako próba godzenia via antiqua
z via moderna, wystepujacy w postaci tzw. via communis (Piotr Wysz, Jan Isner,
Paweł zWorczyna, AndrzejWezyk, Benedykt Hesse, Piotr z Sienna,Wawrzyniec
z Raciborza, Jan ze Słupczy);

4) wyjatkowy rozkwit via moderna, nawiazujacej do nominalizmu Ockhama
i jego uczniów, szczególnie Buridana, Marsyliusza z Inghen i Londoriusa,
zwł. w zakresie filozofii przyrody, ale takze w metafizyce, logice i etyce (Mateusz
z Krakowa, Bartłomiej z Jasła, Jan z Kluczborka, Łukasz z Wielkiego Kozmina,
Jan z Ziebic, Maciej z Legnicy, Jan Isner, Andrzej Wezyk, Benedykt Hesse, Paweł
z Worczyna, Jan ze Słupczy, Mikołaj Budissen, Mikołaj z Kozłowa, Jan z Oswiecimia,
Marcin Bylica z Olkusza);

5) pionierskie opracowanie (na długo przed Machiavellim, Franciszkiem
de Vittorio, Bartłomiejem de Las Casas, Baltazarem Ayala, Janem Bodin,
Franciszkiem Suarezem i Grocjuszem) nowoczesnego prawa narodów i praw
człowieka, z odwołaniem sie do praw natury, do Ewangelii oraz do nauczania
papiezy i soborów (teoria wojny sprawiedliwej: Stanisław ze Skarbimierza,
Paweł Włodkowic, Benedykt Hesse; teoria prawa narodów i praw człowieka:
Paweł Włodkowic, Łukasz z Wielkiego Kozmina, Benedykt Hesse, Andrzej
Łaskarz, Jakub z Szadka; teoria panstwa ograniczajaca absolutna władze swiecka
i duchowna, a takze teoria nawracania pogan oparta na ewangelicznym
przykazaniu miłosci: Paweł Włodkowic, Jan z Ludziska, Jakub z Paradyza,
Andrzej Gałka z Dobczyna, Jan Ostroróg, Jan z Szadka);

6) charakterystyczny dla naukowego srodowiska krakowskiego powrót,
w drugiej poł. XV w. i na przełomie XV/XVI w., do via antiqua w postaci kilku
róznych tendencji doktrynalnych, z których najwazniejsze to:

a) neoplatonizm
(Piotr Gaszowiec);

b) tomizm (Maciej Hayn),

c) synkretyzm albertystyczno-tomistyczno-
egidianski (Bernard z Nysy, Jakub z Gostynina, Jan z Głogowa, Michał
Falkner z Wrocławia);

d) szkotyzm z elementami terminizmu (Michał z Biestrzykowa,
Jan ze Stobnicy, Maciej z Giełczewa);

e) zjawisko nurtów niezgodnych
z ortodoksja katolicka, prezentowane przez niektórych uczonych krakowskich
w postaci husytyzmu (Andrzej Gałka z Dobczyna, Henryk Czech) oraz awerroizmu
(Andrzej Ruczel z Kosciana);

f) augustynizm w ujeciu Aleksandra z Hales
(zwł. u teologów krakowskich, w tym Macieja z Łabiszyna i Stanisława z Zawady);

7) koncyliaryzm akcentujacy nadrzednosc władzy soboru nad papiezem
(Mateusz z Krakowa, Paweł Włodkowic, Benedykt Hesse, Jakub z Paradyza,
Tomasz ze Strzempina, Jan Elgot, Wawrzyniec z Raciborza);

8) akcentowanie rozdziału porzadków wiary i wiedzy, filozofii i teologii
(Mateusz z Krakowa, Jakub z Paradyza, Benedykt Hesse, Paweł z Woroczyna,
Mikołaj Budissen, Zygmunt z Pyzdr, Maciej z Łabiszyna, Jan Dabrówka, Maciej
z Saspowa, Tomasz ze Strzempina);

9) powstanie i rozwój waznej szkoły badan naukowych w zakresie nauk
scisłych, zwł. matematyki, fizyki, astronomii i geografii (Henryk Czech, Andrzej
z Kokorzyna, Wawrzyniec z Raciborza, Benedykt Hesse, Andrzej Grzymała,
Wojciech z Opatowa, Piotr ze Zwanowa, Marcin Król z Zórawicy, Sedziwój
z Czechla, Stanisław z Zawady, Marcin Bylica z Olkusza, Wojciech z Brudzewa,
Jakub z Gostynina, Jan z Głogowa, Jan ze Stobnicy, Mikołaj Kopernik);

10) kształtowanie sie poczatków humanizmu zwiazanego z powstaniem
polskiej szkoły historyczno-filologicznej (Jan Dabrówka, Jan z Ludziska, Grzegorz
z Sanoka, Filip Kallimach Buonaccorsi, Jan Długosz, Jan Ostroróg, Grzegorz
ze Stawiszyna).

Od poł. XVI w. AK zaczeła stopniowo tracic dawne znaczenie. Stojac nieco
na uboczu pradów humanistycznych i reformacyjnych, pozostała do XVIII w.,
mimo podejmowanych reform, uczelnia dosc zapózniona w naukowym rozwoju.
Gruntowna zmiane jej struktury, a zarazem zmiane programu nauczania
dokonana w duchu oswiecenia, przyniosły AK reformy Hugona Kołłataja przeprowadzone
w latach 1777–1786 w ramach prac Komisji Edukacji Narodowej.
W tym czasie uczelnia przyjeła nazwe Szkoły Głównej Koronnej, a takze jezyk
pol. jako wykładowy w miejsce łaciny. W latach 1782–1786 Kołłataj sprawował
funkcje rektora Szkoły. Czołowymi jej profesorami byli: Andrzej Badurski, Jan
Jaskiewicz, Jan Sniadecki, Rafał Józef Czerwiakowski. Po utracie niepodległosci
Polski i zajeciu Krakowa przez Austriaków, uczelnie zmieniono na austriacki
Uniwersytet Krakowski z łac. jezykiem wykładowym.
Pełnej germanizacji uczelni zapobiegło właczenie Krakowa w 1809 do
Ksiestwa Warszawskiego, a nastepnie utworzenie Rzeczpospolitej Krakowskiej
(1815–1846). W tym czasie AK odzyskała autonomie i polski charakter.

W 1809
poddana została reorganizacji dokonanej pod kierunkiem Kołłataja, czesciowo
opartej na wzorach Komisji Edukacji Narodowej. Kultywowała w zwiazku z tym
tradycje oswieceniowe. Wokół Akademii i zwiazanego z nia Tow. Naukowego
Krakowskiego (powstałego w 1815) rozwinał sie zywy ruch naukowy. Utrzymana
w istnieniu na mocy traktatu wiedenskiego z 1815 (głównie dzieki zabiegom
ksiecia Adama Jerzego Czartoryskiego) Akademia, działajac jako autonomiczna
uczelnia polska w Rzeczpospolitej Krakowskiej, miała zapewnic dostep do studiów
młodziezy ze wszystkich zaborów i posługiwac sie odtad, jako oficjalna
nazwa: Uniwersytet Jagiellonski.

Do jego wybitnych wykładowców z połowy XIX w. nalezeli m.in.:
J. S. Bandtkie, A. Z. Helcel, F. Sawiczewski, L. Zejszner, J. Majer, J. Markowski,
J. E. Jankowski. Poddany w latach 1847–1848, a nastepnie w 1854 ponownej
germanizacji, w 1870 (po uzyskaniu w 1867 przez Galicje autonomii) UJ został
zrepolonizowany, tym razem ostatecznie. Współpracujac z powstała w latach
1871–1873 Akademia Umiejetnosci, UJ stał sie głównym wówczas (obok Uni-
wersytetu Lwowskiego) osrodkiem nauki i kultury polskiej o zasiegu ogólnonarodowym.

Do wybitnych wykładowców UJ drugiej poł. XIX i na poczatku XX w.
nalezeli m.in.: L. Birkenmajer, M. Bobrzynski, N. Cybulski, J. Dietl, K. Estreicher,
J. Fijałek, E. Godlewski, W. Kalinka, J. Łos, W. Łuszczkiewicz, L. P. Marchlewski,
J. Mikulicz-Radecki, K. Morawski, K. Olszewski, M. Raciborski, J. Rostafinski,
J. Rozwadowski, L. Rydygier, S. Smolka, M. Smoluchowski, S. Tarnowski,
L. Teichmann, B. Ulanowski, Z. Wróblewski, F. Zoll.
Po odzyskaniu przez Polske niepodległosci w 1918 UJ zasilił znaczaco swoja
kadra naukowa nowo powstałe polskie uczelnie, takze Katolicki Uniwersytet Lubelski.
W okresie miedzywojennym UJ stał sie jednym z najwiekszych osrodków
nauki polskiej.Miał 5 wydziałów (filozoficzny, teologiczny, prawny, lekarski oraz
studium farmaceutyczne i rolnicze—od 1927 wyodrebnione w wydział rolny).

Do wybitniejszych profesorów i uczonych UJ w tym okresie nalezeli: T. Banachowicz,
H. Barycz, A. Birkenmajer, I. Chrzanowski, J. Dabrowski, K. Dziewonski,
M. Heitzman, R. Ingarden, W. L. Jaworski, S. i T. Estreichowie, A. Krzyzanowski,
W. Konopczynski, S. Kot, S. Kutrzeba, T. Lehr-Spławinski, K. Michalski, K. Moszynski,
W. Natanson, K. Nitsch, J. Nowak, S. Pigon, M. Siedlecki, T. Sinko,
W. Szafer, J. Sleszynski, W. Taszycki, R. Taubenschlag, A. Vetulani, S. Wedkiewicz,
W. Wolter, S. Zaremba, F. Zoll (młodszy) i inni.
W czasie okupacji niemieckiej (1939–1945) UJ zamknieto. Władze okupacyjne
w listopadzie 1939 aresztowały 183 jego profesorów i wykładowców i osadziły
w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen, gdzie wielu z nich utraciło
zycie. Poczynajac od 1942 UJ rozpoczał tajne nauczanie. Pod koniec okupacji
studiowało w ten sposób na kilku wydziałach ok. 900 studentów (m.in. Karol
Wojtyła, pózniejszy papiez Jan Paweł II) i nauczało ok. 140 wykładowców.

Po zakonczeniu II wojny swiatowej w 1945 r. UJ wznowił swoja działalnosc.
Uległ przy tym reorganizacji na wzór wyzszych uczelni sowieckich. W 1950
odłaczono od niego m.in. wydział medyczny, tworzac na jego bazie krakowska
Akademie Medyczna. Zjednoczenie Akademii Medycznej z macierzystym uniwersytetem
nastapiło dopiero w 1993. W 1954 zlikwidowano powołany do zycia
w 1397 wydział teologiczny. Przetrwał on jako samodzielny Papieski Wydział
Teologiczny do dnia 8 XII 1981, kiedy został przekształcony w trójwydziałowa
Papieska Akademie Teologiczna w Krakowie.

Podobne prace

Do góry