Ocena brak

Agresja i przemoc u dzieci

Autor /zofia Dodano /16.03.2011

Wymagany Adobe Flash Player wesja 10.0.0 lub nowsza.

praca w formacie txt Agresja i przemoc u dzieci

Transkrypt

WSTĘP

Ludzkość musi wypracować skuteczną
na wszystkie konflikty metodę,
w której odrzuca się zemstę, agresję, odwet.
Podstawą takiej metody jest miłość
Martin Luther King

Coraz częściej spotykamy się z agresywnym zachowaniem w szkole, na ulicy,
a także w środowisku prywatnym. Utrwalają się niewłaściwe wzorce zachowań,
prowadzące do nieodwracalnych zmian w psychice dzieci. Do normalności należy
przezywanie, wyśmiewanie, zastraszanie poniżanie, wrogie słownictwo.
Ofiary agresywnych zachowań muszą żyć obok sprawców, są na nich skazani.
Często sami- nie uzyskując pomocy ze strony dorosłych - stają się agresorami. Szkoła,
rodzice mogą przeciwdziałać przemocy lub też jej nie zauważać. Mimo, iż wielu
psychologów, pedagogów zajmuje się problemem agresji, to tak naprawdę nie zawsze
wiemy jak przeciwdziałać przemocy, jak ją wyeliminować z naszego życia.
Myślę, że świadome i konsekwentne przeciwdziałanie agresji i przemocy jest
jednym z najważniejszych wyzwań współczesności.
W pierwszym rozdziale swojej pracy przedstawiłam pojęcie agresji i przemocy,
koncepcje zachowań agresywnych, przyczyny zachowań agresywnych u dzieci w
młodszym wieku szkolnym, formy agresji oraz sposoby jej przezwyciężania w świetle
literatury.
Drugi rozdział dotyczy metodologii badań własnych nad formami agresji u
dzieci w klasach I-III. Pracę kończę podsumowaniem oraz wnioskami z badań.

ROZDZIAŁ I

1

ANALIZA LITERATURY PRZEDMIOTU

1.1

POJĘCIE AGRESJI I PRZEMOCY.

Coraz częściej słyszy się, pisze o aktach przemocy i agresji wśród dzieci i
młodzieży szkolnej. Jest to zachowanie, na które zwraca się coraz większą uwagę.
Przyczyną jest coraz większa skala występowania tego zjawiska. Ze zjawiskiem
przemocy i agresji spotykamy się wielokrotnie w domach, szkołach, na ulicy.
Terminagresja wywodzi się z języka łacińskiego, w którym słowo „agressio”
oznacza „napad”, a słowo „agressor”- rozbójnik.1
Autorzy zajmujący się problemem agresji w podobny sposób definiują to
pojęcie.
A. Frączek uważa, żę przez agresję należy rozumieć zachowanie zorientowane
na zadanie krzywdy innym osobom. Jest to zachowanie dostarczające szkodliwego
bodźca innemu organizmowi.2 Natomiast D. Wójcik określa to jako „zachowanie
człowieka mające na celu wyrządzenie szkody innej osobie lub instytucji”.3
Agresja definiowana jest jako wszelkie działanie (słowne i fizyczne), którego
celem jest wyrządzenie krzywdy fizycznej lub psychicznej- rzeczywistej bądź
symbolicznej- jakiejś osobie lub czemuś, co ją zastępuje. Agresja jest zazwyczaj
reakcją na frustrację, jest też przejawem wrogości. Rozróżniamy agresję fizyczną i
agresje słowną, oraz agresję bezpośrednią - skierowaną na osobę lub rzecz
wywołującą uczucie wrogości, agresję przemieszczoną - skierowaną na obiekt
zastępczy oraz samoagresję - skierowaną na samego siebie.4
Działanie, u którego podłoża leżą gniewne emocje i nieprzyjazne intencje,
działanie, które ma na celu wywoływać ból , strach, niepokój bądź wewnętrzne
cierpienie. Do natury aktu agresji należy jego umyślność.5
Reakcja polegająca na działaniu szkodliwymi bodźcami na inny organizm.6
Aspołeczny sposób zachowania się wynikający z wrogich tendencji
i chęci szkodzenia innym lub niszczenia. Zachowanie skierowane przeciwko
określonym osobom lub rzeczom i przyjmujące formę ataku.7
Pojęcie agresji możemy znaleźć również w Encyklopedii Pedagogicznej.
„Zachowanie agresywne polega na bezpośrednim lub pośrednim wyrządzaniu
szkody . Mogą jednak wystąpić różnice w interpretacji samej szkody, może też ona
być odległa w czasie. Trudność w definiowaniu agresji polega na tym, czy przez
agresję będziemy rozumieli tylko takie zachowanie, w którym wyrządzanie szkody
(krzywdy, bólu, sytuacji materialnej i in.) leży w intencji zachowującego się . Jedni
przyjmują konieczność występowania takiej sytuacji, inni nie. U małych dzieci rzadko
bywa intencja powodowania szkody czy niszczenia, jakkolwiek już w wieku
przedszkolnym zdają sobie one sprawę z takich właśnie skutków swoich zachowań.
W. Okoń: Słownik Pedagogiczny, Warszawa 1987.
A. Frączek (red): Studia nad uwarunkowaniami i regulacją agresji interpersonalnej, Wrocław 1985.
3
D. Wójcik: Środowisko rodzinne, a poziom agresywności młodzieży przestępczej i nieprzestępczej. Wrocław
1977
4
W. Szewczuk: Słownik psychologiczny. Warszawa 1979.
5
F. Minirth, P. Meier, S. Arterburn: W stronę wartości - poradnik życia rodzinnego. Warszawa 19998
6
S. Siek: Wybrane metody badania osobowości. Warszawa 1983.
7
Z. Skorny: Psychologiczna analiza agresywnego zachowania się. Warszawa 1968.
1
2

2

Od agresji ujmowanej behawioralnie (jako zachowanie), odróżniamy
agresywność, rozumianą jako względnie trwała gotowość do reagowania agresją
(cecha osobowości)”8
Agresja , w psychologii określenie skłonności do zachowań agresywnych,
ataku, trudności kontrolowania negatywnych popędów i impulsów skierowanych
przeciwko innym ludziom, sytuacjom, poglądom. Zwykle powstaje jako bezpośredni
lub odroczony skutek frustracji czy deprawacji, w sytuacji uniemożliwiającej
działanie, a także jako wynik długotrwałej izolacji społecznej, intoksykacji, presji
psychicznej, zastraszenia, psycho- i fizjomanipulacji, pozbawienia snu, a nawet
błędów dietetycznych. Często występuje w sytuacji grupowej jako działanie
naśladowcze, będące wyrazem dostosowania się do wymagań obowiązujących np. w
grupie rówieśniczej. Agresja może być skierowana na zewnątrz lub wewnątrzautuagresja.
Często zamiennie z pojęciem agresji używane jest pojęcie przemocy. W
książce „Agresja i przemoc w szkołach polskich i niemieckich” pod red. K.
Ostrowskiej i J. Tatarowicza podane są różne definicje przemocy. Pozwolę sobie
przytoczyć.
Przemoc definiowana zgodnie z wykładnią prawa karnego, obejmuje takie zjawiska
jak: wykorzystywanie seksualne, kradzież, wandalizm, naruszenie prawa publicznego i
prywatnego. Jest to zachowanie , który godzi w interes indywidualny lub społeczny
innych ludzi. Musi on być uznany przez instytucje kontroli społecznej np. policję.
W psychologii społecznej przemoc ujęta jest, jako zachowanie, którego przyczyn
upatruje się w trudnościach z przepracowywaniem się i rozwiązywaniem
indywidualnych konfliktów i problemów. Przemoc może przejawiać się w formie
instrumentalnej (planowane, celowe i świadome stosowanie przemocy) lub
ekspresyjnej ( epizodyczne i sytuacyjne stosowanie przemocy).
Stosunki społeczne, patologiczne formy życia społecznego sprzyjają aktom przemocy.
Mogą być przyczyną stosowania przemocy.
W naukach społecznych przemoc postrzegana jest jako interakcja między jednostką a
grupą społeczną. W centrum uwagi stają interaktywne i sytuacyjne procesy
występujące w zachowaniach agresywnych, jak również potrzeby i skutki
różnorodnych tego typu zachowań.
W niektórych badaniach stosuje się definicję stosowaną przez samego sprawcę czynu.
Sprawcy mają skłonność do definiowania w tych kategoriach wyłącznie przemocy
fizycznej takiej jak kopanie, bicie, obrażenia cielesne. Wszystkie inne , lżejsze formy
przemocy np. zniewaga słowna nie mieszczą się w tej definicji.
Czasami pojęcie agresji w psychologii ma pozytywne aspekty np. przebojowość
życiowa.9
Autorzy różnią się przede wszystkim poglądem na temat celowości działania
agresywnego i przemocy. Słowo agresja i przemoc budzą zdecydowanie negatywne
skojarzenia i emocje. Są to pojęcia, których nie można jednoznacznie zdefiniować.
Tworzą szeroką skalę zachowań o charakterze destrukcyjno - aspołecznym, które są
realizowane przez aktywność lub bierność jednostki.

Encyklopedia Pedagogiczna. Pod red.W. Pomykało. Warszawa 1993, Fundacja Innowacja.
Gresja i przemoc w szkołach polskich i niemieckich. Pod red. K. Ostrowskiej, J. Tatarowicza. Warszaw
1998, Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno - Pedagogicznej Ministerstwa Edukacji Narodowej
8
9

3

Podsumowując wszelkie definicje agresja jest zachowaniem, działaniem
człowieka, skierowanym przeciw komuś lub czemuś powodującym stratę, szkodę i
cierpienie.
1.2 TEORIE POWSTAWANIA AGRESJI
W literaturze przedstawione są cztery koncepcje powstawania agresji. Według
jednej z nich agresja jest instynktem, druga ujmuje ją jako reakcję na frustrację, trzecia
traktuje ją jako nabyty popęd, a czwarta uznaje zachowania agresywne jako nawyk
wyuczony przez wzmacnianie.
Przedstawiciele instynktownej interpretacji agresji przyjmują, że powstała ona
w drodze ewolucji i jest potrzebna. Jest napędem do działania. Człowiek rodzi się z
instynktem walki i jest on mu niezbędny do życia. Według w. McDougalla wiąże się z
nim poczucie gniewu, które stanowi impuls powodujący wystąpienie zachowań
agresywnych. Jest to zjawisko pozytywne z biologicznego punktu widzenia, pobudza
bowiem do zachowań umożliwiających zaspokojenie potrzeb człowieka. Działanie
agresywne wywołane przez instynkt, nie zależy od świadomości zachowującego się w
ten sposób człowieka.
P. Bovet, uznający również istnienie instynktu walki, uważa, że dokonać
społecznie pozytywne zmiany w sposobach przejawiania się tego instynktu.
Zachowania agresywne spotykają się z negatywną oceną społeczeństwa, dlatego
człowiek szuka innych form manifestacji instynktu walki. Osiąga je przez
przeobrażenia instynktu takie, jak socjalizacja, intelektualizacja, dewiacja,
subiektywizacja, platonizacja, sublimacja.
Z. Freud również traktował agresję jako instynkt. Jego teorie ulegały jednak
zmianom. Początkowo traktował ją jako jeden z objawów popędu seksualnego. W
fazie oralnej objawem agresji jest gryzienie przedmiotów. W fazie analnej przejawia
się w tendencji do narzucania innym swojej woli. Wówczas dziecko jest uparte i
przejawia negatywizm. W dalszym rozwoju agresja ma powstawać w wyniku
kompleksu Edypa lub Elektry. Przybiera wtedy formę rywalizacji z rodzicami tej
samej płci co dziecko. W okresie tworzenia ogólnej koncepcji osobowości Freud
uznał, że przyczyną agresji jest frustracja będąca efektem konfliktów.
W trzecim okresie swej twórczości Freud doszedł do wniosku, że zasadniczym
składnikiem natury człowieka, który decyduje o jego zachowaniu , są dwa podstawowe
instynkty- życia i śmierci. Agresja jest skutkiem sprzeczności między tymi
instynktami. Instynkt śmierci, który jest źródłem samounicestwienia, jest zwalczany
przez instynkt życia. W rezultacie destruktywne popędy skierowane początkowo na
własną osobę przesuwają się na osoby i rzeczy będące w otoczeniu. Wszelkie
konflikty międzyludzkie są nieuniknione. Jedynymi czynnikami przeciwdziałającymi
przejawom instynktu agresji są strach przed karą i użyciem siły. Pod wpływem tych
środków wychowawczych jednostka zaczyna stosować mechanizmy obronne, które
nadają przejawom instynktu agresji formy nieszkodliwe, dozwolone społecznie, a
nawet pozytywne. Uczucia wrogie mogą wyrażać się w zwalczaniu trudności, w
działaniu twórczym lub poświęceniu dla powszechnego dobra.
K. Lorenz uważa, że agresja wiąże się z ewolucją. Stanowi narzędzie, czynnik
ewolucji. Dzięki agresji zachodzi dobór naturalny, zwyciężają zwierzęta silniejsze.
Dzięki niej tworzą się przyjaźnie, które pozwalają na wspólny atak lub obronę.

4

Przyjaźń powoduje również zahamowanie działań agresywnych wobec osobników
tego samego gatunku. W dzisiejszych czasach w większym stopniu wyraża się agresja
patologiczna. Jest to wynik nienadążania ewolucji popędu agresji za przemianami w
nauce, technice, kulturze, a pod jej wpływem całokształcie życia społecznego.
Spiętrzona agresja zostaje wyładowana w postaci bezpośredniej walki między
osobnikami, których nie wiążą większe przyjaźni lub zostaje przeniesiona na inny
przedmiot. U ludzi formy zrytualizowanej agresji należą rywalizacja sportowa,
rywalizacja w dziedzinie nauki itp. Człowiek może sam regulować swój popęd agresji,
jeśli zrozumie mechanizm jego działania.
Koncepcja agresji jako instynktu jest wciąż przedmiotem badań. Badania
wykazały, że agresywne zachowanie ma swoiste podłoże fizjologiczne, nie
potwierdziły jednak tezy o istnieniu instynktu agresji, który jako czynnik endogenny
pobudza organizm do działań agresywnych.
Inną koncepcją jest agresja jako reakcja na frustrację. J. Dollad, L. Dobb, N. E.
Miller, O. H. Mowrer, R.R.Sears uważają, że frustracja powstaje wówczas, gdy w
czasie realizacji jakiegoś celu człowiek natrafia na jakąś przeszkodę. Rezultatem
frustracji będzie agresja. Agresja to zachowanie występujące w celu uszkodzenia lub
zniszczenia przedmiotu osoby, na który zostaje ona skierowana. Zachowanie
człowieka zmierza zawsze do osiągnięcia jakiegoś celu. Zachowania celowe są
rezultatem działania pobudki ( czynnik nadający kierunek zachowania), która
warunkuje wystąpienie reakcji. Celem realizowanym przez każde zachowanie jest
osiągnięcie określonego stanu rzeczy , zmniejszającego lub znoszącego siłę pobudki.
W czasie realizacji celu mogą wystąpić pewne okoliczności, uniemożliwiające
osiągnięcie go. Występuje sytuacja frustracyjna. Jej skutkiem jest powstanie napięcia
emocjonalnego. Staje się ono pobudką do agresji. Zachowanie agresywne stanowi
wyładowanie tego napięcia. Zachowania agresywne mogą mieć różny kierunek.
Najczęściej skierowane są na osoby lub rzeczy , które są przyczyną frustracji. Bywa,
że zachowania agresywne są przeniesione na całkiem inny przedmiot lub nawet na
samego siebie.
Istnieje kilka koncepcji agresji jako nabytego popędu.
J. Dollard i N. Miller uważają, że gniew jest wyuczalnym popędem. Szarpanie,
bicie, drapanie oraz wewnętrzne reakcje trzewne są wrodzonymi reakcjami gniewnymi
na pewne sytuacje. Wskazują, że agresja wystąpi wówczas, kiedy jest najsilniej
wyuczoną reakcją na gniew. Gniew wywołany przez frustrację pośredniczy w
pewnych okolicznościach między frustracją a agresją.
A. Buss twierdzi, że jedynym aspektem działania agresywnego jest
emocjonalna reakcja na gniew.
R.R. Sears uznaje możliwość wytwarzania się nowych popędów w wyniku
zderzenia się dwu jednakowo silnych tendencji - jednej związanej z oczekiwaniem
nagrody, drugiej z przewidywaniem kary za określone zachowanie. W ten sposób
powstaje popęd zależności i agresji.
Stanowisko, że agresja to nawyk napastowania reprezentuje A. Buss. Podkreśla,
że agresywność może być trwałą cechą charakteryzującą osobowość człowieka.
Wymienia on cztery czynniki, determinujące siłę agresywności u danej jednostki.
Jednym z nich jest częstość i intensywność doznawanych napaści, frustracji i
przykrości. Uważa, że chronicznie agresywna będzie ta jednostka, na którą działało
wiele bodźców wywołujących gniew.

5

Drugim czynnikiem decydującym o sile agresywności człowieka jest stopień
wzmacniania agresywnego czy napastliwego zachowania ( osiągnięcie nagród po
użyciu siły fizycznej lub słownej np. sukces, dominacja).
Trzecim czynnikiem , od którego zależy siła agresywności jest facylitacja
społeczna.
Rówieśnicy, członkowie grup, rodziny mogą dostarczać modeli
zachowania agresywnego.
Ostatnim czynnikiem jest temperament.
A. Bandura i R. H. Walters twierdzą, że zachowania agresywne są wyuczonym
sposobem zachowania się. Jest to sposób postępowania, który jako reakcja
instrumentalna prowadzi często do zaspokajania takiej czy innej potrzeby, aby
utrwalić się jako skuteczny czyli dobry. Głównymi czynnikami pobudzającymi do
uczenia się są kontakty społeczne i naśladowanie otoczenia.
Biorąc pod uwagę różne interpretacje badań nad genezą agresji, możemy
wyróżnić agresję patologiczną, frustracyjną, naśladowczą i instrumentalną. Bardzo
trudne lub niemożliwe jest stwierdzenie, który z wymienionych rodzajów agresji jest
dominujący. W wychowaniu dzieci należy brać pod uwagę występowanie złożonych
postaci agresji. 10

1.3

PRZYCZYNY ZACHOWAŃ AGRESYWNYCH U DZIECI W
MŁODSZYM WIEKU SZKOLNYM.

Okres wczesnoszkolny to czas, kiedy dziecko uczy się współdziałać w grupie
rówieśniczej. Relacje między dziećmi stają się bardzo ważne. Dzieci odkrywają uroki
współdziałania, uczą się dostosowania swoich potrzeb do wymagań innych, wspólnie
rozwiązują konflikty między sobą. Uczą się rozpoznawać swoje emocje, rozpoznawać
i rozumieć przeżycia innych. Potrafią słuchać, wyrażać swoje sympatie, dawać
wsparcie. Tak dzieje się, gdy dojrzewaniu nie towarzyszyły stresy, frustracje i urazy.
Często jednak niekorzystne doświadczenia dziecka blokują normalne relacje między
rówieśnikami. Ujawnia się u dzieci agresja i przemoc.
Skąd bierze się agresja, jakie ą przyczyny jej powstawania? Przyczyn
powstawania zachowań agresywnych jest wiele. Jedną z przyczyn pojawienia się
agresji jest fakt, że nie możemy zaspokoić swoich pragnień i potrzeb. Sytuacja
życiowa, uzdolnienia nie pozwalają na zrobienie tego wszystkiego, o czym marzy
dziecko. Jeśli dziecko rzadko odnosi sukcesy, a naokoło wszyscy mówią,
że należy je osiągać. Reklamy na ulicy, w telewizji, prasie rozbudzają
pragnienia. Brak pieniędzy nie pozwala na zdobycie tego co może dać szczęście. Brak
umiejętności rozeznania własnych możliwości i prawdziwych potrzeb może być
przyczyną negatywnych uczuć.
Młody człowiek, dziecko czasem buntuje się, odrzuca wiele wartości i
autorytetów. W zamian nie otrzymują natychmiast przez siebie wartości pozytywnych.
Może to spowodować, że ulegają wpływom subkultur, które wydają się mieć
odpowiedzi na wszystkie pytania, ale jako sposób na życie proponują agresję i
przemoc.
W życiu ludzi dorosłych dziecko może dostrzec wiele agresywnych zachowań.
Poprzez obserwację uczy się pewnych zachowań.

10

J. Danilewska : Agresja u dzieci- szkoła porozumienia. Warszawa, 2002
6

Również programy telewizyjne, gry komputerowe przepełnione są obrazami
agresji i przemocy. Dziecko to, co widzi przenosi na swoje zachowanie. Oglądanie
przemocy i agresji wywołuje reakcje agresji u dzieci.
Pod wpływem programów telewizyjnych, filmów, artykułów prasowych, które
nie ukazują w sposób jednoznaczny granic między dobrem a złem, tracimy wrażliwość
i nie potrafimy skutecznie odróżniać dobra od zła.
Według ekspertów jedną z podstawowych przyczyn agresji jest nuda. Brak
umiejętności spędzania wolnego czasu prowadzić może do zabijania nudy czynami
agresywnymi. Często dzieci, które nie mają dobrych wzorców spędzania wolnego
czasu, chodzą po ulicach i niszczą to co można jeszcze zniszczyć. Wybijają szyby,
wyrąbują dziury w ścianach, malują po murach.
Według psychologów, pewne rodzaje indywidualnych doświadczeń mogą
przyspieszyć rozwój zachowań agresywnych : wczesny kontakt z alkoholem i innymi
substancjami zmieniającymi świadomość, przynależność do grup o charakterze
antyspołecznym, przedstawianie scen przemocy w filmach i telewizji.
Agresja nie leży w naturze samego dziecka, lecz wypływa z zachowań
środowiska wobec dzieci. W świetle tego możemy zauważyć jak fatalny wpływ na
rozwój i zachowanie dzieci ma w środowisku rodzinnym kryzys rodziny, a w
szczególności zaś kryzys ekonomiczny tych rodzin, kiedy to wielu rodzicom
zatroskanym o materialny byt rodziny nie starcza czasu na zaspokojenie potrzeb
psychicznych dzieci. Stres i agresywne zachowanie rodziców są przenoszone do
dziecięcych zabaw i zachowań wobec rówieśników. Często rozmowy z rodzicami
zastępowane są przez telewizor. Najczęściej stosowanym modelem wychowania jest
model autorytatywny połączony z karami cielesnymi. W najgorszej sytuacji są dzieci
wychowywane w rodzinach patologicznych. Dzieci z tych rodzin często reagują
agresywnie, a w szkole starają się zaimponować swoją siłą i bezwzględnością wobec
innych. Wiele z tych dzieci spotyka się z przemocą w domu. Zjawisko to ma olbrzymi
wpływ na agresywność dzieci.11
W środowisku rówieśniczym, dzieci i młodzież wzmacniają swoje zachowania
agresywne poprzez subkultury, które akceptują agresję jako wzór zachowania,
pielęgnują kult siły, a nawet przemoc wobec rówieśników.
W środowisku
szkolnym
przymus bywa stosowany jako środek
dyscyplinujący. Przyczyną może również przewaga funkcji dydaktycznej nad
wychowawczą oraz przeciążenie programów.
Często sytuacja sprzyja wyzwoleniu agresji lub obecność przedmiotów
kojarzonych z agresją np. noża. 12
Na pewno agresję wywołują niepożądane wychowawczo postawy rodzicielskie
typu odtrącenia, unikanie, brak konsekwencji oraz wadliwe metody i błędy
wychowawcze, brak zainteresowania rodziców, brak zaspokojenia potrzeb
materialnych i społecznych, a także brak rozmowy z matką, ojcem w sytuacji
zaistnienia trudności.13
W szkole dzieci często uczą się wzajemnie zachowań agresywnych. Nauka
takich zachowań polega przede wszystkim na obserwacji uczniów agresywnych,
poznawaniu technik podobnych działań i czerpaniu satysfakcji z takiej wiedzy i
umiejętności. Ważnym elementem takiej nauki jest uczestnictwo w grupach
Pospiszyl: Przemoc w rodzinie. Warszawa 1994
M. Dąbrowski - Bąk: Przemoc w szkole. „Psychologia wychowawcza” 1994, nr 2
13
Agresja i przemoc wśród dzieci i młodzieży oraz instytucjach społeczno - opiekuńczych. Kraków 1998
11
12

7

uprawiających agresję. Stwierdzono też, że rodzajem bolesnej nauki bywa także rola
ofiary- dziecko bite przez dorosłych, rówieśników zachowuje się następnie agresywnie
wobec, słabszych czy też wobec zwierząt.14
Często z przemocą łączy się rywalizacja, gdy wygrywaniu jakiejś konkurencji
towarzyszy poniżanie przeciwników. Dzieci wyśmiewają, ośmieszają słabszych.
W książce „Agresja i przemoc w szkołach polskich i niemieckich” wymienione
zostały następujące czynniki mające wpływ na zachowania agresywne:
-zorientowanie dorosłych na wartości konsumpcyjne i niedocenianie wartości
egzystencjonalnych i sensotwórczych, co skutkuje zaabsorbowaniem pracą
przynoszącą wartości materialne., zyski finansowe, a jednocześnie ogranicza
możliwości przeznaczenia wolnego czasu na wspólne działania z własnymi dziećmi.
Coraz częściej obserwuje się efekt nieobecności jednego rodzica lub dwojga;
- pogarszanie się sytuacji ekonomiczno - społecznej coraz większej liczby rodzin
skutkuje ograniczeniem możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb, w tym
potrzeby prestiżu, sukcesu i uznania;
- narastająca w społeczeństwie polskim frustracja z racji wysokich kosztów
ponoszonych przez sporą część społeczeństwa na rzecz transformacji, powodująca
wzrost emocjonalnej agresji w codziennych stosunkach międzyludzkich;
- akcentowanie relatywizmu etycznego jako potrzeby tworzenia zasad współżycia
społecznego powoduje odrzucanie norm moralnych, przede wszystkim tych, które są
niewygodne dla realizacji aktualnego celu. Strategia ta przyczynia się również do
konstruowania obrazu świata, w którym inni ludzie mają wartość o tyle, o ile nie stoją
na przeszkodzie maksymalizacji naszych zysków, osiągnięcia szczęścia,
spokoju;
- stymulację wyobraźni obrazami agresywnymi w telewizji i na kasetach wideo, która
z jednej strony może budzić poczucie lęku i podwyższać jego poziom oraz prowadzić
do agresji obronnej, z drugiej stanowić wzór zachowań interpersonalnych;
- totalną krytykę autorytetów, niezależnie z której pochodzą strony. Zmagania
dorosłych z wykreowaniem nowych autorytetów mają negatywny wpływ na dzieci i
młodzież.
- powszechny w skali społecznej brak umiejętności w zakresie negocjowania,
rozwiązywania problemów, mediacji, radzenia sobie ze stresem. Ludzie dorośli swoje
nierozwiązane problemy przenoszą na dzieci. Ich agresja budzi agresję dziecięcą;
- dysproporcje między zaangażowaniem wielu osób i mediów na rzecz uświadamiania
dzieci o przysługujących im prawach, a zwracaniem uwagi na odpowiedzialność,
obowiązki, zadania. Kształtuje się mylny pogląd, że ma się prawa, a nie ma
obowiązków i w efekcie powoduje to powstawanie mechanizmu uwalniania się od
swoistej odpowiedzialności.15
Źródłem wszelkich agresywnych zachowań związanych z przemocą jest
zapewne doznana uprzednio przemoc. Wywołuje ona w ofierze bardzo silny uraz.
Uczucie bezsilności, towarzyszące takiej sytuacji, jest poważnym zagrożeniem
poczucia własnej wartości. To może spowodować reakcję obronną u dziecka.
Sposobem na odzyskanie zachwianego poczucia własnej wartości może stać się
przyczyną przeniesienia się z pozycji ofiary na pozycję dręczyciela. Dziecko

J. Ranschburg: Lęk, gniew, agresja”. Warszawa 1993
Agresja i przemoc w szkołach polskich i niemieckich, pod red. K. Ostrowskiej, J. Tatarowicz .Warszawa
1998.
14
15

8

odbierając innych jako potencjalne zagrożenie stara się bronić. Atak na potencjalnego
wroga daje poczucie bycia silnym.
Głównymi czynnikami, które powodują, że dziecko zaczyna używać
przemocy, jest agresywne, że czerpie satysfakcję z bólu i poniżania innych są :
środowisko rodzinne, środowiska rodzinnego, wpływ grupy rówieśniczej oraz
czynniki genetyczne.
1.4 FORMY PRZEMOCY I ZACHOWAŃ AGRESYWNYCH
Można wyróżnić różne formy agresji: bezpośrednia, ma ona postać agresji
fizycznej, werbalnej lub ekspresyjnej oraz pośrednią, która ma postać najczęściej
werbalną. Agresja poza jawną może też być ukryta. Odróżnia się również agresję
spontaniczną od instrumentalnej, podejmowanej z premedytacją. Jeszcze inne
podziały wyróżniają agresję skierowaną ku innym oraz ku sobie.16
Badania psychologiczne pozwoliły na wykrycie agresji frustracyjnej,
naśladowczej oraz instrumentalnej. Badania fizjologiczne natomiast wykazały
istnienie agresji patologicznej.
Agresja frustracyjna bywa konsekwencją blokady potrzeby afilacji, czyli
związków uczuciowych spowodowanej oziębłością uczuciową rodziców, nadmierną
surowością oraz stosowaniem kar fizycznych; blokady potrzeby uznania społecznego
spowodowanej zbyt częstym upominaniem go, wytykaniem braków; blokady
potrzeby samodzielności, wywołanej zbyt licznymi nakazami i zakazami
pochodzącymi od dorosłych.
Agresja naśladowcza stanowi wynik mimowolnego naśladownictwa modeli
agresywnego zachowania się, z którymi dana osoba się styka w swoim otoczeniu.
Modelem może być zachowanie rodziców, kolegów, sąsiadów, Mogą to być
również filmy i książki.
Agresja instrumentalna , jej motywem są określone cele działania, agresja
odgrywa rolę instrumentu umożliwiającego osiągnięcie celu. Jej przyczyną może być
nieprawidłowo ukształtowana hierarchia wartości, lub przeświadczenie o
wyższości lub nadzwyczajnych przywilejach.
Agresja patologiczna, której przyczyną są procesy chorobowe zachodzące w
układzie nerwowym. Można ją stwierdzić u dzieci nadpobudliwych psychoruchowo,
epileptyków, schizofreników.17
Agresja może objawiać się w formie czynnej lub biernej. Obie postacie
agresji niosą w sobie jednakowy ładunek wrogości i są atakiem na człowieka, który
jego zdaniem zasługuje na atak. Czynną agresję łatwo zidentyfikować, ponieważ nie
można jej ukryć i z reguły bywa głośna, widoczna. Jej zewnętrze oznaki to krzyki,
oskarżenia, złośliwości, szyderstwa, groźby i przemoc fizyczna. Naukowcy
twierdzą, że czynna agresja jest próbą ochrony samego siebie. Wyrasta często z braku
poczucia bezpieczeństwa. Agresja czynna jest równie często stosowana przez dzieci w
szkole jak i agresja bierna. Te dzieci, które uciekają się do agresji biernej
zazwyczaj zaprzeczają, że czują gniew wobec drugiej osoby czy wobec samego siebie.
Oto kilka form agresji biernej: nieodzywanie się, naburmuszona mina, obrażanie się,
16
17

Encyklopedia Pedagogiczna, pod red. W. Pomykało. Warszawa 1993
Z. Skorny: Proces socjalizacji dzieci i młodzieży. Warszawa 1976.
9

spóźnianie się, nieprzyznawanie się do gniewu, ignorowanie rozmówcy, rozpuszczanie
plotek, świadome „granie na nerwach” drugiej osobie, ale bez
przekraczania
granicy otwartego konfliktu. Bierna agresja to próba manipulacji drugą osobą,
dokuczanie jej zranienie bez ryzykowania otwartego konfliktu. Bierna agresja jest
bardziej destrukcyjna od czynnej. Bierny agresor nie daje się złapać na gorącym
uczynku, w związku z tym odsłonięcie działającego u niego mechanizmu zaprzeczania
i skłonienie do podjęcia uczciwych, równoprawnych negocjacji może okazać się
bardzo trudne.18
W.Szewczuk wyróżnia agresję bezpośrednią i agresję przemieszczoną.
Agresja bezpośrednia skierowana jest na osoby będące powodem doznanej
frustracji. Agresja przemieszczona skierowuje się natomiast na osoby, które nie miały
nic wspólnego z frustracją doznaną przez osobnika. Mamy z nią do czynienia u
dziecka, które surowo karane przez ojca w domu, zachowuje się agresywnie
wobec swoich słabszych kolegów, bijąc ich i dokuczając im w różny sposób.
Agresja przemieszczona wywołuje bardzo niekorzystny wpływ na współżycie w
grupie, szczególnie takiej jak klasa szkolna. Jej przedmiotem są osoby atakowane bez
przyczyny. Wzbudza to poczucie krzywdy, przeświadczenie o niesprawiedliwy
traktowaniu, a nieraz również chęć zemsty i odwetu za doznane przykrości.
Przyczynia się to do konfliktów grupowych.19
U dzieci w klasach młodszych agresywne zachowanie często przyjmuje formę
bójek, kłótni, nieuzasadnionego skarżenia, złośliwości, mściwości przejawianej w
stosunku do kolegów. Agresywność może przyjąć formę różnego rodzaju czynów
chuligańskich, niszczenia mienia społecznego, czy uszkodzenia ciała. Przedmiotem
agresji mogą być rówieśnicy, rodzice, znajomi, sąsiedzi, osoby obce, nauczyciele.
Agresywne zachowanie może przejawiać się przeszkadzaniem nauczycielowi w
prowadzeniu lekcji, w przedrzeźnianiu rodziców. Bywa też skierowana na inne
istoty żywe oraz przedmioty martwe, przyjmując formę znęcania się nad zwierz
etami, łamania kwiatów niszczenia lub uszkadzania przedmiotów stanowiących
własność społeczną lub należącą do innych osób.20
Przemoc fizyczna może być skierowana na osoby lub rzeczy. Przemoc
fizyczna wobec osoby jest to zamierzone , celowe zachowanie powodujące obrażenia
cielesne ( popychanie, pobicia ). Zachowanie skierowane w sposób intencjonalny,
szkodliwy na rzeczy, niszczenie przedmiotów, cudzej własności (np. kolegów,
nauczycieli) to wandalizm. Często u dzieci w klasach I-III jest porysowanie,
pochlapanie, celowe zniszczenie czyjejś pracy, cudzej rzeczy.
U dzieci może występować również przemoc psychiczna. Przejawia się ona
obrażaniem, znieważaniem, kompromitowaniem ( agresja werbalna ). Bywa, że
przemoc przejawia się szantażem, wymuszeniem konkretnych zachowań
u kolegów. Często są to groźby lub dyskryminacja.

1.5

SPOSOBY PRZEZWYCIĘŻANIA AGRESJI U DZIECI
W KLASACH I-III

F. Minirth, P. Meier, S. Arterburn: W stronę wartości - encyklopedyczny poradnik życia rodzinnego.
Warszawa 1998
19
Z. Skorny: Proces socjalizacji dzieci i młodzieży. Warszawa 1976
20
Z. Skorny: Proces socjalizacji dzieci i młodzieży, Warszawa 1976.
18

10

Znając przyczyny agresji i przemocy wśród dzieci należy zastanowić się w jaki
sposób radzić sobie z nią, jak ją przezwyciężać. Wielką rolę w ograniczaniu
przejawów agresji u dzieci mogą odegrać rodzice. Są oni najważniejszym i
najbliższym środowiskiem młodego człowieka. Od ich reakcji zależy czy utrwala się
jego przekonanie o skuteczności używania przemocy dla osiągnięcia określonego celu.
Rodzice pierwsi przekazują dzieciom kryteria moralnego oceniania agresji. Powinni w
większym stopniu zapobiegać zachowaniom agresywnym, zapewnić dzieciom
dostateczną ilość wiedzy o wzorcach zachowań akceptowanych społecznie.
Jak wiadomo przyczyną agresji jest brak zainteresowań, nuda, Nieumiejętność
rozmawiania i słuchania. Oddziaływania wychowawcze powinny być ukierunkowane
na te przyczyny. Należy uczyć dzieci słuchać , uwrażliwić na uczucia innych osób,
uczyć postaw prospołecznych, nieagresywnych sposobów rozwiązywania problemów.
Dziecko już od najmłodszych lat musi mieć jasny obraz tego co złe i dobre. Musi
wiedzieć, jakie skutki powodują złe zachowania. Należy konsekwentnie przestrzegać
wprowadzonych norm i zasad. Zapewne pomoże to dziecku w odnalezieniu właściwej
drogi postępowania.
Należy podkreślać to co jest dobre . Nagradzać dobrym słowem, uśmiechem,
przyjaznym gestem to, co dziecko zrobiło, nawet wtedy, gdy zachowanie jego jest dla
nas oczywiste. Wzmacniamy w ten sposób chęć zachowania się w sposób odpowiedni,
czyli według norm społecznych.
Złość to uczucie, którego wyrażanie sprawia wszystkim wiele trudności.
Uczymy dzieci, że przeżywanie i wyrażanie złości dostarcza nam informacji
o tym, że coś nas denerwuje lub przestrasza. Doświadczenie uczucia jest bardzo
ważne. Uczucie nieświadome i nie do końca przeżyte może wybuchnąć
z siłą niewspółmierną do bodźca. Zdawanie sobie sprawy, że coś nas złości, pozwala
nam radzić sobie z tym, czego się boimy lub czego nie chcemy. Złość dostarcza nam
energii do działania i można ją wykorzystać do zmiany sytuacji, która nas
złości lub zrobić coś co spowoduje zmniejszenie napięcia np. porozmawiać z kimś o
swoich problemach, pojeździć na rowerze.
Musimy nauczyć dzieci panowania nad swoimi emocjami i radzenia sobie
z nimi w różnych sytuacjach.
Zmęczenie, nadmiar obowiązków, zła dieta, sytuacje, których dziecko nie
lubi będą sprzyjały bardziej wybuchowemu reagowaniu. Więcej odpoczynku,
prawidłowe, racjonalne odżywianie, zajęcia, które satysfakcjonują oraz rozwijają
dziecko, formy relaksacyjne pozwolą na uniknięcie przejawów złości, rozładowanie
jej.
W przezwyciężeniu agresji pomocna może być muzykoterapia. Z. Skorny
uważa, że „Agresywnemu zachowaniu się wywołanemu doznanymi frustracjami
towarzyszą związane z nimi emocje gniewu, złości, zdenerwowania. Przeciwdziałanie
im może dokonywać się za pośrednictwem muzykoterapii sprzyjającej rozładowaniu
stanów napięcia emocjonalnego. Może to być muzykoterapia bierna, polegająca na
recepcji utworów muzycznych odpowiednio dobranych przez muzykoterapeutę. Dla
rozładowania stanu napięcia emocjonalnego stymulującego agresję bywa również
wykorzystywana muzykoterapia czynna. Jest ona przeprowadzana np. przy użyciu
instrumentów perkusyjnych.21
Aby skutecznie przeciwdziałać agresji należy dostosować odpowiednie środki
oddziaływania pedagogicznego.
21

Z. Skorny: Proces socjalizacji dzieci i młodzieży. Warszawa 1976.
11

Przeciwdziałając agresji frustracyjnej należy ustalić, które potrzeby uległy
blokadzie powodując wystąpienie zachowań agresywnych oraz rozważyć możliwość
ich zaspokojenia np. zmienić metody wychowawcze rodziców.
W zapobieganiu agresji naśladowczej istotne znaczenie posiada zabezpieczenie
dzieci przed szkodliwym wpływem modeli agresywnego zachowania się, np.
ograniczyć oglądanie filmów ukazujących obrazy agresji, starać się zainteresować
filmami czy słuchowiskami o odpowiedniej dla nich treści, takim, które ukazują
pozytywne modele postępowania. Starać się izolować od zachowujących się
agresywnie sąsiadów, kolegów, znajomych czy nawet czasami od bliskiej rodziny.
Środkiem zapobiegającym agresji instrumentalnej może być wskazanie jej
nieskuteczności. Dziecko, które próbuje wymusić na rodzicach swoje żądania za
pomocą pogróżek, powinno przekonać się o bezskuteczności takiego zachowania.
Powinno zrozumieć, że cel swój może osiągnąć, gdy poprosi rodziców lub, gdy
zasłuży na nagrodę. Zapobieganiu tej agresji służy także wytwarzanie właściwych
postaw społecznych oraz związanej z nimi hierarchii wartości: przeciwstawianie
postawie cwaniactwa, kultu siły i przemocy, wyrabianie postaw koleżeństwa,
życzliwości.
W przypadku agresji patologicznej powinno się zapewnić dziecku odpowiednią
opiekę lekarską, gdyż samo oddziaływanie wychowawcze nie przynosi pożądanych
rezultatów. Należy skierować dziecko na odpowiednie badania psychiatryczne lub
neurologiczne.
Środkiem wychowawczym stosownym w przezwyciężaniu agresji może być
kara. Jest ona skuteczna tylko wtedy, gdy karany akceptuje normę, za przekroczenie,
której została ona wymierzona. Nie można jej uznać za podstawowy środek
przeciwdziałający agresji, gdyż powoduje ona jedynie przemieszczenie się agresji.
Strach przed karą wywołuje agresję przemieszczoną, a nie eliminuje jej.22
W placówkach oświatowych ,gdzie widoczny jest problem agresji tworzone są
programy przeciwdziałania agresji i przemocy. Dzieci uczą się komunikacji
interpersonalnej, radzenia sobie ze stresem, rozwiązywania problemów,
samopoznania, kontroli emocjonalnej, asertywności.
Szkoła jest miejscem, gdzie widoczna jest agresja wśród dzieci. W młodszym
wieku szkolnym są to bójki, wyzwiska, wyszydzanie, dokuczanie, niszczenie rzeczy,
oszczerstwa, intrygi, wykluczanie z grupy, izolowanie. Często nauczyciele są
bezradni. Nie wiedzą w jaki sposób oddziaływać na agresorów oraz jak postępować z
ofiarami przemocy. Nie należy czekać aż problem sam zginie. Dziecku, które stało się
ofiarą przemocy ze strony przeważającej siły kolegi lub grupy potrzebne jest wsparcie
psychiczne rodziny oraz interwencja w postaci rozmowy nauczyciela.
Należy
również udzielić wsparcia dziecku, które samo zachowuje się agresywnie. Spokojna
rozmowa, w której okażemy ciepło i zrozumienie dla jego trudności w
radzeniu
sobie z przykrymi stanami emocjonalnymi oraz stanowczość w domaganiu się
zaprzestania takich zachowań, będą miały lepszy wpływ wychowawczy niż
jakakolwiek kara. Nauczyciele powinni dążyć do porozumienia się ze swoimi
uczniami. Wychowanie dokonuje się bowiem nie tylko wtedy, gdy sprawiamy, że
dziecko nam ulega, ale gdy przejawiamy gotowość porozumienia i porozumiewamy
się. Dobry nauczyciel charakteryzuje się tym, że rozumie różnicę między zaleceniem
zmian a ich ułatwianiem. Najważniejsze jest, aby pomóc dziecku w podjęciu decyzji o
zmianie zachowania. Ułatwianie zmian w zachowaniu polega na tworzeniu szczególnej
22

Z. Skorny: Proces socjalizacji dzieci i młodzieży. Warszawa 1976.
12

atmosfery psychologicznej. W postawie nauczyciela powinna dominować osobista
autentyczność, wrażliwe rozumienie uczuć ucznia i ich znaczenia, ciepło, akceptacja,
docenianie wartości jego osoby. Dzieci muszą odczuwać atmosferę ciepła,
życzliwości, zainteresowania i chęć wzajemnego zrozumienia często niejasnych
sytuacji, językowo nieporadnie formułowanych wypowiedzi towarzyszących
wyrażaniu emocji oraz akceptację tych emocji.
Młodszy wiek szkolny sprzyja pobudzaniu zdolności człowieka zwanej
decentralizacją interpersonalną. Nie ma wyraźnych związków między wiedzą moralną
człowieka, a jego umiejętnościami rozwiązywania sytuacji konfliktowych oraz między
wiedzą a moralnym postępowaniem dziecka. Jednak nauczyciel powinien przekazywać
zasady moralne. Dziecko musi wiedzieć co jest moralnie dobre, a co złe, aby mogło
rozumieć ich postawę w konfliktowych sytuacjach. Stałe dążenie do zrozumienia
dziecka, sprawia że rozwijamy swoją zdolność empatii, a także sprawiamy, że dziecko
nastawia się na rozumienie innych.
Pobudzanie zdolności dziecka do decentralizacji interpersonalnej może
odbywać się również przez analizowanie czytanych tekstów, słuchowisk radiowych i
telewizyjnych pod kątem tego, jak różnie może być spostrzegana ta sama sytuacja
przez każdego uczestnika tego wydarzenia. Trzeba uczyć, że odmienne poglądy mogą
być słuszne, a w rozwiązywaniu konfliktów trzeba szukać kompromisu. Dzieci w tym
wieku posiadają dużą zdolność obserwacji. Zdolność tę należy rozwijać.
Zdolność w rozwiązywaniu nieporozumień jest związane z posiadaniem przez
dziecko odpowiednich doświadczeń. W procesie wychowawczym trzeba dostarczyć
dziecku okazji do posługiwania się w praktyce wiedzą na temat kontaktów z kolegami.
W tym celu można inscenizować z uczniami odpowiednie teksty. W czasie
inscenizacji pozycje i poglądy dzieci muszą być wyraźnie sprecyzowane. Historyjki
można dobierać, uwzględniając istniejący problem, który nauczyciel chce poruszyć.
Inscenizacje możemy stosować zarówno w profilaktyce zachowań agresywnych oraz
w terapii.
W terapii grupowej bardzo popularna jest metoda psychodramy. Polega na
improwizowanym odgrywaniu przez ucznia pewnych ról i udramatyzowaniu zdarzeń.
Ma na celu ujawnienie ukrytych neurotycznych postaw, motywów i pragnień w
różnych sytuacjach interpersonalnych.23
Ważne jest ,aby nauczyciele i rodzice współdziałali w przezwyciężaniu agresji
u dzieci. Powinni sobie wzajemnie pomagać. Nauczyciele mogą systematycznie
dzielić się z rodzicami wiedzą teoretyczną, informacjami dotyczącymi form przemocy
i agresji, informacjami na temat działań podejmowanych przez szkołę, których celem
jest ograniczenie zachowań agresywnych.
Rodzice również dysponują cennymi informacjami przydatnymi w codziennej
pracy nauczyciela. Wiedzą oni, jak dzieci zachowują się w domu, poza szkołą, w
kontakcie z rówieśnikami. Mogą orientować się w przyczynach agresywnego
postępowania ich dzieci.
Rodzice są naturalnymi sprzymierzeńcami w wielu obszarach działania
nauczyciela. Szczególnie żywo reagują na przejawy agresji, zależy im na
bezpieczeństwie dzieci i przeciwdziałaniu negatywnym zjawiskom. Należy to
wykorzystać w jak największym zakresie.
Dzieci muszą być przede wszystkim świadome, że w szkole, czy w domu
stosownie przemocy nie jest tolerowane i, że za jej stosowanie trzeba ponieść
23

Joanna Danilewska : Agresja u dzieci- szkoła porozumienia. Warszawa, 2002
13

konsekwencje. Osoba stosująca zachowania agresywne, powinna wiedzieć, że za
swoje czyny jest ona sama odpowiedzialna i że agresji nie można niczym
usprawiedliwić. Trzeba zawsze osobę poszkodowaną przeprosić i wyrazić skruchę.
My dorośli, którzy uczymy tych odpowiednich zachowań, nie możemy
zapomnieć o tym, że nasza postawa, nasze zachowanie najskuteczniej uczy i modeluje
zachowania dzieci. Jesteśmy bowiem wzorem do naśladowania i autorytetem dla
najmłodszych.

ROZDZIAŁ II.
METODOLOGIA BADAŃ WŁASNYCH

2.1 CEL BADAŃ, PROBLEMATYKA BADAŃ I HIPOTEZY.
Tematem niniejszej pracy jest agresja i przemoc u dzieci w klasach I-III.
Coraz częściej spotykamy się z przejawami agresji już u małych dzieci.
Bywa, że oburza nas zachowanie niektórych dzieci wobec rówieśników. Przejawy
dziecięcej agresji przeszkadzają dorosłym, rodzicom, nauczycielom. Każdego
niepokoi brutalne zachowanie, bójki, używanie wulgarnych słów w dziecięcych
pokojach, na przerwie w klasie czy na boisku szkolnym.
W swojej pracy postanowiłam zbadać jakie formy najczęściej przybiera
agresja wśród dzieci w młodszym wieku szkolnym.
Badania zostały przeprowadzone w klasach I-III na terenie Szkoły
Podstawowej Nr 39 w Gliwicach.
Głównym problemem badawczym w tej pracy jest pytanie
Jakie są przejawy i formy agresji wśród uczniów klas I-III ?
W związku z tym wyłoniłam następujące problemy szczegółowe:
Czy istnieje zjawisko agresji i przemocy wśród uczniów w klasach I-III?
Jakie są najczęstsze przejawy agresji fizycznej u dzieci w młodszym wieku
szkolnym?
Jakie są najczęstsze przejawy agresji słownej u dzieci w młodszym wieku
szkolnym?
Jakie są najczęstsze przejawy agresji i przemocy psychicznej w klasach I-III/
Jakie są najczęściej przejawy agresji i przemocy przeciwko rzeczom wśród
uczniów klas I- III?
Hipoteza główna w mojej pracy brzmi następująco:

14

Wśród uczniów klas I-III istnieje zjawisko agresji i przemocy fizycznej,
werbalnej, psychicznej, przeciwko rzeczom. W celu zweryfikowania tej hipotezy
przeprowadziłam badania z zastosowaniem odpowiednich metod.
2.2 METODY, TECHNIKI I NARZĘDZIA BADAWCZE.
Po ustaleniu celów, problemów i hipotezy następnym etapem jest wybranie
odpowiednich metod i technik badawczych.
T. Pilch pisze, że metody badań pedagogicznych to zespół teoretycznie
uzasadnionych zabiegów koncepcyjnych i instrumentalnych obejmujących najogólniej
całość postępowania badacza, zmierzającego do rozwiązania określonego problemu
naukowego”24
Do metod badań pedagogicznych zaliczamy:
eksperyment pedagogiczny,
monografia pedagogiczna;
metoda indywidualnych przypadków;
metoda sondażu diagnostycznego.
Następnym etapem w pracy badawczej jest wybór odpowiedniej techniki.
Wg. T. Pilcha technika badawcza to- „czynności praktyczne, regulowane
starannie dyrektywami, pozwalającymi na uzyskanie optymalnie sprawdzonych
informacji, opinii, faktów”25.
Do technik badań pedagogicznych zaliczamy;
obserwacje,
wywiad,
ankietę,
badanie dokumentów,
analizę treści,
techniki projekcyjne.
W swoich badaniach wykorzystałam ankietę oraz wywiad.
Ankieta wg T. Pilcha „ jest techniką gromadzenia informacji polegającą na
wypełnianiu najczęściej samodzielnie przez badanego specjalnych kwestionariuszy, na
ogół o wysokim stopniu standaryzacji w obecności lub najczęściej bez obecności
ankietera”.
„Wywiad jest rozmową badającego z respondentem lub respondentami według
opracowanych wcześniej dyspozycji lub w oparciu o specjalny kwestionariusz.”26
Ankietę, którą przeprowadziłam skierowałam do uczniów klas I-III. Zawierała
ona pytania zamknięte. Uczeń musiał wybrać jedną odpowiedź. Wzór ankiety
dołączyłam do aneksu .
Zastosowałam wywiad jako rozmowę kierowaną. Ten rodzaj wywiadu
charakteryzuje się tym, że badacz ma już przygotowaną listę pytań, które cytuje
osobom badanym. Posłużyłam się kwestionariuszem wywiadu, na który nanosiłam
wypowiedzi mojego rozmówcy. Wzór kwestionariusza znajduje się w aneksie.
Badania przeprowadziłam wśród 7 nauczycieli nauczania zintegrowanego oraz
100 uczniów z klas I-III.

T. Pilch Zasady badań pedagogicznych Warszawa 1998, s.42
Tamże..., s.42
26
T. Pilch Zasady badań pedagogicznych. Warszawa, 1984, s.42
24
25

15

W toku badań zebrałam 7 kwestionariuszy wywiadu oraz 100 kwestionariuszy
ankiet.

ROZDZIAŁ III
ANALIZA WYNIKÓW BADAŃ.

3.1

PRZEJAWY I FORMY AGRESJI UCZNIÓW
W KLASACH I-III.
Moje badania wykazały, że istnieje zjawisko agresji i przemocy wśród uczniów
klas młodszych. Wszyscy nauczyciele stwierdzili, że obserwują u swoich uczniów
zachowania agresywne. Do najczęstszych form agresji fizycznej zaliczyli bójki,
niszczenie cudzych rzeczy, niszczenie sprzętu szkolnego, odbieranie siłą. Do
najczęstszych przejawów agresji słownej zaliczyli przezywanie, odpędzanie,
przekleństwa, wyśmiewanie się, kłótnie.
Uczniowie klas młodszych na terenie szkoły są często ofiarami przemocy
swoich rówieśników.
W tabelach przedstawiłam jakim formom i przejawom agresji ulegają
uczniowie klas I- III. Możemy również na podstawie tych danych stwierdzić jakie są
najczęściej spotykane zachowania agresywne u dzieci w klasach I -III.
Formy agresji i przemocy werbalnej
Agresja werbalna

nie
zdarzyło
się
Obrażano Cię i wymyślano Ci
39
Rozpowszechniano o Tobie szkodzące Ci 56
kłamstwa
Ktoś w klasie używał wulgarnych słów 12

raz
czy kilka razy kilkanadwa razy
ście razy
31
21

26
12

14
11

16

30

50

Najczęściej agresja słowna przejawia się w używaniu wulgarnych słów,
następnie obrażaniu i wymyślaniu, a najrzadziej jako szkodzące kłamstwa.
Formy przemocy fizycznej
Agresja fizyczna

nie
zdarzyło

raz
czy kilka razy kilkanaści
dwa razy
e razy
16

się
Umyślnie ktoś Cię potrącił
40
Umyślnie przewrócono Cię
54
Zabierano Ci siłą jakieś przedmioty
60
Bił Cię ktoś z kolegów lub koleżanek
40
Zabrano Ci rzeczy używając siły lub 89
grożąc jej użyciem
Biła Cię cała grupa uczniów
87
Bito Cię, gdy leżałeś już na ziemi
60
Bito Cię tak silnie, że odniosłeś 68
obrażenia.

37
28
25
25
8

16
13
9
20
1

7
5
6
15
2

10
16
19

1
1
6

2
3
7

Najczęściej dzieci odpowiadały, że ktoś z kolegów bił ich. Rzadko zabierano
dzieciom pieniądze, biła ich cała grupa.
Formy agresji i przemocy psychicznej.
Agresja psychiczna

nie
zdarzyło
się
przymuszano Cię do zrobienia czegoś, na 52
co nie miałeś ochoty

raz
czy kilka razy kilkanadwa razy
ście razy
30

11

6

17 badanych uczniów uległo często przemocy psychicznej, która przejawiała
się zmuszaniem ich przez kolegów, koleżanki robienia czegoś, na co nie mieli ochoty.
Formy agresji i przemocy wobec rzeczy
Wandalizm

nie
zdarzyło
się
Zniszczono rzeczy należące do Ciebie 58
np. książki, zeszyty
Zabrano Ci rzeczy lub pieniądze
72
Zniszczono Twoją ławkę lub krzesło
63

raz
czy kilka razy kilkanadwa razy
ście razy
28

8

6

18
21

6
8

4
8

Agresja przeciwko rzeczom przejawia się najczęściej w postaci niszczenia
mienia szkolnego- ławek, krzeseł.
Aby stwierdzić jakie formy agresji najczęściej występują wśród uczniów klas
I- III przeanalizowała ilość odpowiedzi „zdarzyło się kilka razy” i zdarzyło się
„kilkanaście razy”.
Uczniowie klas I-III najczęściej doświadczają agresji swoich rówieśników w
formie werbalnej (używanie wulgarnych słów, obrażanie i wymyślanie), następnie w
formie fizycznej , na trzecim miejscu agresji psychicznej ( przymuszanie do robienia
czegoś na co dziecko nie miało ochoty) i agresji przeciwko rzeczom .

17

ROZDZIAŁ IV
UOGÓLNIENIA I WNIOSKI
Szkoła jest miejscem, gdzie dość często mamy do czynienia z różnymi formami
agresji. Jest to zjawisko, które występuje już od klasy pierwszej. Uczniowie stosują
wobec siebie przemoc słowną, fizyczną. Często też mamy do czynienia z agresją
psychiczną lub skierowaną na rzeczy. Nauczyciele zauważają ten problem zarówno na
przerwach jak i w czasie zajęć. Często również uczniowie są agresywni wobec
nauczyciela. Przejawia się to w postaci przeszkadzania na zajęciach.
Najbardziej charakterystyczne przejawy agresji w klasach I-III to używanie
wulgarnych słów bójki, obrażanie, przezywanie, wyśmiewanie czy też odtrącanie
Częściej agresję obserwujemy w tym wieku u chłopców. Chcąc naśladować
bohaterów ulubionych filmów, bajek często na przerwach „bawią się” w bicie. Nie
zawsze zauważają granice między zabawą a prawdziwą bójką.
Często też możemy zaobserwować na korytarzu uczniów, którzy nie potrafią
przejść koło kolegi nie potrącając go, zwłaszcza, gdy ten jest młodszy lub słabszy.
Dzieci często szantażują się wzajemnie mówiąc na przykład „jeżeli mi tego nie
dasz, to nie będę się z tobą bawić”.
Agresja wśród dzieci na terenie szkoły przejawia się również w formie
aktywności grupowej. Zdarza się, że grupa dzieci w klasie odtrąca jedną osobę. Nie
chcą się z tą osobą bawić, przezywają ją, odtrącają.
Nauczyciele reagują na wszelkie przejawy agresji. Rozmawiają z uczniami
interweniują, gdy zauważają jakąkolwiek formę agresji u swoich wychowanków.
Niestety nie zawsze są w stanie powstrzymać to zjawisko na dłuższy okres w swojej
klasie. Jednorazowe upomnienie nie daje dłuższych efektów .Aby powstrzymać
agresję u dzieci musimy uczyć je wyrażania swoich emocji, uczyć zasad dobrego,
przyjętego przez społeczeństwo zachowania, uwrażliwiać na uczucia innych osób,
uczyć rozwiązywania konfliktów. Dzieci już od najmłodszych lat powinniśmy uczyć
jak współpracować w grupie. Powinny znać reguły zasad współżycia w grupie.
Sprzyja temu odpowiednia atmosfera w klasie, atmosfera życzliwości i otwartości.
Nauczyciel powinien zadbać o to, aby każde dziecko w jego klasie czuło się dobrze.
W wychowaniu dzieci uczestniczy nie tylko szkoła, ale przede wszystkim
rodzice. Ważne jest, aby w przeciwdziałaniu czy też w powstrzymaniu przejawów
agresji u dzieci wspierali siebie wzajemnie. Interwencja w przypadku dostrzeżenią
przejawów agresji jest obowiązkiem każdego dorosłego
BIBLIOGRAFIA

1. A. Stein : Kiedy dzieci są agresywne. Kielce 2002
2. K. Ostrowska, J. Tatarowicz: Agresja i przemoc w szkołach polskich i niemieckich.
Warszawa 1998.
3. J. Danilewska: Agresja u dzieci- szkoła porozumienia. Warszawa 2002.
4. W. Okoń : Słownik Pedagogiczny. Warszawa 1987.
5. A. Frączej (red): Studia nad uwarunkowaniami i regulacją agresji interpersonalej.
Wrocław 1985.

18

Podobne prace

Do góry